Przesłanie Pana Cogito - analiza i interpretacja
Jak przystało na poezję Zbigniewa Herberta, tak „Przesłanie Pana Cogito” jest wierszem wolnym i białym. Poeta zastosował nieregularną ilość wersów (od 1 do 5) w 14 strofach.
Utwór niemal w całości opiera się na licznych paradoksach życia, którym nie należy się biernie poddawać. Pan Cogito wytyka je w kolejnych wersach, ale ostatecznie poleca działać zgodnie z własnym sumieniem i pozostawać wiernym własnym przekonaniom.
Pan Cogito mówi: „idź wyprostowany wśród tych co na kolanach”. Nakazuje zatem zachowanie godności, nawet jeśli wokół panuje tchórzostwo i upodlenie. Podmiot liryczny wyraźnie przeciwstawia bohatera tłumowi, który uległ złu. W świecie moralnego chaosu ocalały człowiek nie może się poddać – jego zadaniem jest dać świadectwo prawdzie.
Poeta nakazuje: „bądź odważny gdy rozum zawodzi”. To zdanie streszcza cały humanizm Herberta – wierność zasadom nie wymaga intelektualnych uzasadnień, lecz odwagi serca. Nawet jeśli świat nie ma sensu, człowiek powinien zachować sens własnych czynów.
Cogito nakazuje, aby nie wybaczać zdrajcom i przeciwstawiać się złu, ale uważać na zbytnią dumę. Należy racjonalnie oceniać sytuację i pamiętać, że nikt nie jest doskonały. Ponadto przypomina o potrzebie miłości i wrażliwości – „kochaj źródło zaranne ptaka o nieznanym imieniu”. To wezwanie, by dostrzegać piękno świata mimo jego okrucieństwa. Rzeczy te są symbolem czystości i trwania, świadectwem, że dobro istnieje niezależnie od ludzkich czynów.
Podmiot liryczny namawia, aby ufać wierzeniom przodków i legendom, nawet jeśli nie prowadzą do celu i będą źródłem śmieszności. Uważa, że paradoksalnie trzeba to robić, choć jest to droga do śmierci.
Ostatnie dwa słowa – „Bądź wierny Idź” – mają moc nakazu ostatecznego. Wierność zasadom i działanie mimo braku nadziei są jedyną formą zwycięstwa człowieka.
