O monologu wewnętrznym można mówić przede wszystkim w odniesieniu do utworów epickich ( przede wszystkim powieści, opowiadań). Monologiem wewnętrznym nazywamy dłuższą, co najmniej kilkuzdaniową cześć tekstu, która stanowi przytoczenie mowy wewnętrznej bohatera. Monolog wewnętrzny utrzymany jest zazwyczaj mowie niezależnej lub mowie pozornie zależnej. Czasami, kiedy realizowany jest w mowie niezależnej, jest poprzedzony informacją mniej lub bardziej pośrednią, o cytowaniu słów pomyślanych przez postać, ale przez nią nie wypowiedzianych, dzięki czemu można ustalić granice i precyzyjnie oddzielić go od mowy narratora (np. w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego: "W głowie Raskolnikowa myśli wirowały jak cyklon. Był okropnie rozdrażniony. "Ba, nawet nie ukrywają, nawet nie chcą robić ceregieli. Z jakiego powodu, mój panie, mówiłeś o mnie z Nikodemem Fomiczem, skoro mnie nie znasz? To dowód, że już nie chcą ukrywać, że mnie tropią jak sfora psów. Najotwarciej plują mi w twarz"), W dawniejszej prozie (aż do okresu realizmu w literaturze) można zauważyć ujawnianie się tendencji do wydzielania monologu wewnętrznego z potoku mowy narratora, natomiast poczynając od powieści naturalistycznych można zaobserwować skłonność do upodobniania wypowiedzi narratora i monologu wewnętrznego, co prowadzi m.in. do wzrostu roli mowy pozornie zależnej. Głównym zadaniem monologu wewnętrznego jest pokazanie bohaterów i ich psychiki przy niewielkim udziale elementów pośredniczących, należy przedstawić świat z punktu widzenia bohaterów. Monolog wewnętrzny właściwie nie przekazuje wprost informacji o świecie, ma pokazać to, w jaki sposób dany bohater ów świat postrzega. Duży nacisk w monologu wewnętrznym położony jest na procesualność i tok myślenia, często mało spójny. XX wiek ukształtował specyficzną odmianę monologu wewnętrznego, jaką jest strumień świadomości, można go zaobserwować u takich twórców, jak J. Joyce ( w "Ullisesie"),V. Wolf( "Pani Dalloway"), także u W. Faulknera i H. Brocha. Niektórzy badacze używają terminu "monolog wewnętrzny" jako synonimu "strumienia świadomości".

Początek formularza

Dół formularza