Konwencja symboliczna w literaturze

Od wieków autorzy w swoich dziełach posługiwali się symboliką, by przekazywać ich treść w sposób pełen sugestii i niedomówień. Taka forma pozwalała czytelnikowi na wyciągnięcie własnych wniosków. Autorzy stosowali symbole, by pogłębić znaczenie pewnych elementów utworu. Pisarze na podstawie epoki, w której żyli, często kształtowali swoje książki, a założenia epoki były przedstawiane i przekazywane w dziełach. Należy zatem stwierdzić, iż konwencja symboliczna w danym utworze literackim jest ściśle związana z programem epoki, w której została ona napisana.

Symbolika często łączy się z wieloznacznością, ma nadawać sens i skłaniać do refleksji. Do dzieł, które mają charakter symboliczny, należy „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego. Książka jest związana z epoką Młodej Polski, w której głównymi założeniami były katastrofizm, schyłkowość wieku, a także przeczucie, że nadchodzi coś tragicznego. W epoce, w której Wyspiański tworzył, obecny był również dekadentyzm oraz pogląd mówiący o kryzysie wartości. Polska w tym czasie była pod zaborami i borykała się z okupantem. Twórca tego dzieła opisuje wydarzenia w trakcie wesela Lucjana z Jadwigą. Cały utwór można zinterpretować w sposób symboliczny poprzez wprowadzenie postaci dramatu, takich jak Chochoł, Stańczyk, Rycerz, Hetman, Upiór czy Wernyhora. Ci bohaterowie mają metaforyczny charakter i są wprowadzeni, by pokazać pewne obawy, pragnienia, a także wytknąć wady. Przykładem może być Dziennikarz obecny na weselu, któremu objawia się Stańczyk, wytykając mu bierność i dekadencję oraz wskazując, że nie wykorzystuje swojej pozycji, aby móc motywować Polaków do zaprzestania bierności i stawienia czoła wrogowi. Wyspiański wykorzystuje założenia epoki w swoim dziele, by je przedstawić, a także skonfrontować naród z rzeczywistością. Utwór to obraz społeczeństwa Polski w czasach zaborów, to właśnie symbolika daje nam możliwość to zrozumieć.

Z podobnym problemem borykają się Polacy w III części „Dziadów”. Adam Mickiewicz pisze tę książkę w czasach romantyzmu, kiedy Polska jest pod władzą wroga. Konrad, jak każdy romantyk, uważa się za jednostkę wybitną, kieruje się również patriotyzmem. Wielka Improwizacja, która jest skierowana do Boga, przybiera formę buntu. Konrad nie jest w stanie znieść, że jego naród jest pozbawiony wolności, więc prosi Stwórcę o rząd dusz. Jako romantyk i poeta uważa się za kogoś godnego, by rządzić światem. Monolog głównego bohatera jest symbolem niegodzenia się z samym Bogiem i jego wolą. Konrad jako patriota chce poświęcić się dla narodu. Konwencja symboliczna w tym utworze łączy się z założeniami epoki, ponieważ sam Konrad wykazuje cechy bohatera romantycznego. Dramat jest symbolem okrucieństwa zaborów, a Mickiewicz napisał go ku pokrzepieniu serc Polaków w tych trudnych czasach.

Metaforyczność, której wymaga konwencja symboliczna, jest również ukazana w „Małej Apokalipsie”. Utwór jest symbolem niemożności jednostki w walce z władzą totalitarną. Główny bohater, działający w opozycji i niezgadzający się z władzą rządzącą w PRL-u, decyduje się na wykazanie aktu buntu poprzez samospalenie. Mężczyzna, który jest poetą, czuje się wypalony zawodowo, ponieważ czasy, w których przyszło mu żyć, są ograniczające. Warszawa w utworze została przedstawiona w sposób wręcz klaustrofobiczny, szary i pozbawiony chęci do życia. Egzystencja w takim miejscu potrafi łamać człowieka, a ograniczenie wolności prowadzić do aktów desperacji. Utwór należy do literatury współczesnej, która porusza tematy władzy totalitarnej, walki z nią i postawy człowieka wobec niej. Główny bohater przeciwstawia się władzy, a jego samospalenie ma być formą walki z totalitarną władzą, niestety ten czyn może okazać się nieskuteczny. Tadeusz Konwicki swoje dzieło opiera na założeniach epoki literatury współczesnej.

Akcja utworu „Mała Apokalipsa” rozgrywa się w Polsce, która znajduje się pod panowaniem ZSRR. Nasz naród w latach 1952–1989 był pozbawiony suwerenności. Władza komunistyczna opierała swój system na cenzurze, która nie pozwalała artystom na tworzenie swoich dzieł, dochodziło do masowych aresztowań i tłumienia wszelkich przejawów opozycji. Rząd potrafił posunąć się nawet do sfałszowania wyborów w 1947 roku. Polska w PRL-u była pełna represji i ograniczeń, a także borykała się z problemem dostępności produktów spożywczych w sklepach. Warto też wspomnieć o milicji, która jako organ władzy budziła strach i obawy. Życie w takiej Polsce było bardzo ciężkie, ponieważ za każde przeciwstawienie się władzy groziła sroga kara.

Artyści od wieków w swoich dziełach używali konwencji symbolicznej, która nadawała sens utworom, a także skłaniała do wyciągnięcia pewnych wniosków przez czytelnika. Poprzez symbole odbiorca mógł poczuć się częścią utworu i bardziej się do niego przywiązać. Przekazywanie treści w sposób ukryty miało również za zadanie przedstawianie trudnych do opisania wprost sytuacji, tak jak w „Małej Apokalipsie”, która poruszała temat czasów Polski pod panowaniem komunistycznej władzy. Główny bohater pokazuje nam Warszawę jako miasto, które jest odzwierciedleniem panowania tego rządu, a także postaw człowieka wobec niego. Natomiast w „Weselu” Wyspiański poprzez symbole ukazuje wady i kompleksy bohaterów oraz motywuje do ich przezwyciężenia. Autor, który tworzy w czasach tak trudnych dla Polski jak zabory, chce, aby jego książka stała się pewnego rodzaju motywacją do walki oraz wyrwaniem się z ogólnego uśpienia i marazmu społeczeństwa. Oba utwory były tworzone w czasach ograniczenia wolności i wykorzystywały symbole, aby w sposób ukryty przekazać odbiorcom ważne treści.