Próby ratowania państwa przed upadkiem- działania reformatorów w latach 1764 - 1792


 

Ostatnie lata panowania Augusta III uświadomiły politykom z szeregów familii, w jak trudnym położeniu znajduje się Rzeczpospolita i zrozumieli, że takie działania jak przekupstwo, zrywanie sejmów czy udaremnianie pomysłów dworu wcale nie poprawią jej sytuacji. Dodatkowym problemem była polityka zagraniczna. Podczas gdy w najbliższym sąsiedztwie wyrosły dwie potęgi, Prusy i Rosja, to państwa zachodnie, które dotychczas były gotowe popierać Polskę wyszły z ostatnich wojen znacznie osłabione i niechętne do kolejnych konfliktów.

Stanisław August Poniatowski był ostatnim królem Polski, który zasiadł na tronie w 1764 roku dzięki protekcji carycy Katarzyny II. Znała ona bowiem jego „miękki” charakter i była przekonana, że kraj ten pozostanie narzędziem w jej rękach. Poniatowski stał się najbardziej kontrowersyjnym ze wszystkich władców zasiadających na tronie polskim. Był dobrze wykształconym szczerym zwolennikiem oświecenia, co udowodnił swoim ogromnym zapałem i chęciami do przeprowadzania reform w duchu tej właśnie idei. Dążył  do gruntownej przebudowy ustroju Polski, jednak napotkał opór w szeregach konserwatywnej oraz zachowawczej szlachty. Początkowo gotów był nawet przeciwstawiać się woli swej protektorki. Z czasem jednak zdecydował się na liczne ustępstwa, które podkopały jego autorytet w środowisku prawdziwych patriotów.

Od momentu objęcia rządów nowy król kontynuował dzieło naprawy państwa. Pierwszym działaniem było poparcie szeregu reform zaproponowanych przez stronnictwo Czartoryskich. Miano znieść liberum veto, wprowadzić cła, podnieść podatki, zwiększyć stan armii i poprawić prawne położenie mieszczan i chłopów. Na sejmie konwokacyjnym (zwoływanym tuż przed elekcją) oraz koronacyjnym (mającym miejsce z racji wprowadzenia elekta na tron) część tych postulatów zrealizowano. Co prawda nie doszło do gruntownego zreformowania armii, ale powołano Komisje Wojskowe: Koronną i Litewską, w celu uporządkowania sił zbrojnych na postawie etatu z 1717 roku. Ustanowiono również komisję dobrego porządku pracującej nad podniesieniem z upadku i uporządkowaniem miast. Sukcesem było także wprowadzenie cła generalnego, czyli stałej opłaty, znoszącej zarazem inne rodzaje ceł prywatnych i regionalnych. Wśród propozycji Czartoryskich brakowało jedynie reform mających na celu uniezależnienie się od dworu rosyjskiego. Tkwili oni bowiem w błędnym przekonaniu, że zyskają w Rosji lojalnego i silnego sojusznika.

W 1765 król ufundował budowę Szkoły Rycerskiej, której głównym zadaniem było kształcenie kadry oficerskiej dla wojsk. Młodzież uczęszczającą tam starano się wychować w duchu patriotyzmu i wierności wobec króla. Ze szkoły tej wyszli liczni oficerowie, którzy w późniejszych latach odegrali znaczną rolę w dziejach Polski. Byli to m.in. Kościuszko i Niemcewicz. W roku tym odbyła się też lustracja dóbr państwowych. Przeprowadzono ją na wniosek sejmu z 1764, aby ustalić właściwą relację między podatkami (zwłaszcza kwartą) a faktycznymi dochodami z dóbr królewskich. Przeprowadzenie lustracji i reformy monetarne uporządkowały stosunki pieniężne w kraju, nie zdołały jednak zapewnić ich stabilizacji.

W latach 1765-1785 ukazywał się „Monitor”, czyli powstałe z inicjatywy i pod patronatem króla najważniejsze czasopismo społeczno-polityczne polskiego oświecenia. Redagowali je m.in. Ignacy Krasicki czy Franciszek Bohomolec. Na jego łamach propagowano idee reform państwa, tolerancji religijnej, racjonalizmu i liberalizmu. Teksty miały formy eseju, felietonu, reportażu, artykułu, powiastki moralnej lub filozoficznej. Gazeta, będąc organem obozu dworskiego zwracała uwagę na konieczność reform ustrojowych, atakowała „złotą wolność’, nawoływała do reform gospodarczych i miejskich. Pod wpływem propagowanej przez literaturę, czasopisma i teatr ideologii oświeceniowej coraz więcej ludzi zaczęło dostrzegać niebezpieczeństwo całkowitej utraty niezależności

Gdy tylko kraj powoli zaczął dźwigać się ze zniszczeń król napotkał na swej drodze rosnące przeciwności. Pierwsza wyszła ze strony Czartoryskich, którzy popierając jego kandydaturę na tron polski spodziewali się, iż będzie im posłuszny. Jednak gdy podejmował decyzje nie uwzględniając zdania krewniaków ich wzajemne stosunki uległy znacznemu pogorszeniu. Odezwali się też dawni oponenci (dawniej pozornie poddający się królowi). Atakowali władcę obawiając się zbytniego wzmocnienia jego stanowiska. Ich podejrzenia wzbudziły jego starania o porozumienie z Austrią i Francją.

Kolejne przeciwności ukazywały realną potęgę Rosji, która znalazła wygodny pretekst, aby zmącić stosunki wewnątrz kraju. Chodziło o kwestię innowierców (protestantów zwanych dysydentami oraz prawosławnych dyzunitów), wobec których stosowano dotychczas politykę nietolerancyjną i którym odebrano w 1733 roku prawa piastowania urzędów. Gdy zaczęli się oni buntować Katarzyna postanowiła wykorzystać ten stan rzeczy i występując w ich obronie chciała pokazać się wobec Europy jako przedstawicielka oświeceniowej tolerancji. Poza tym pragnęła pozyskać sobie polskich innowierców i przy ich pomocy mieć możliwość kontrolowania przeprowadzanych reform. Ostatecznie, problem ten miał zostać rozwiązany podczas sejmu roku 1766, kiedy to innowiercy wystąpili do króla z prośbą o równouprawnienie i tolerancję. Ten jednak odmówił proszącym poparcia, gdyż obawiał się protestów katolickiej szlachty. Wówczas Rosja wprowadziła swe wojska do Rzeczpospolitej i pod ich ochroną prawosławni z litewskimi kalwinami zawiązali konfederację w Słucku, a protestanci koronni drugą w Toruniu (1767). Jednocześnie rosyjski ambasador Mikołaj Repnin poparł żądania opozycji domagającej się ochrony praw katolików, która zawiązała konfederację radomską. Ta manipulacja Rosji miała zmusić Stanisława Augusta do zaprzestania reform i większego posłuszeństwa wobec Katarzyny II. Król pod naciskiem zgodził się również przyznać dysydentom żądane praw oraz wraz z sejmem uchwalić tzw. prawa kardynalne, których gwarantką była carowa. Należały do nich wolna elekcja, liberum veto, prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi oraz wyłączne prawo szlachty do piastowania urzędów i całkowita zwierzchność nad chłopami. Wyrazem sprzeciwu i oburzenia szlachty była konfederacja barska(1768), zawiązana pod hasłem obrony wolności i niepodległości, skierowana przeciw królowi, dysydentom, carskiej dominacji i próbom reformy ustroju. Klęska konfederatów skompromitowała ich w oczach Europy, spowodowała odsunięcie się od nich innych grup społecznych. Wszystko to wykorzystała Rosja, która wraz z Austrią przystała na projekt rozbioru wysunięty przez Fryderyka II w 1772 roku.

Posłowie państw zaborczych zażądali potwierdzenia dokonanego podziału. Odpowiedni sejm zebrał się w 1773 roku i od początku obradował pod laską Adama Ponińskiego i Michała Radziwiłła. Poza ratyfikowaniem traktatów podziałowych zawarto traktat handlowy z Prusami, który oddał prawie cały handel Rzeczpospolitej pod kontrolę zachodniego sąsiada i otworzył bramy dla importu towarów pruskich do Polski. Sejm ten zajął się również sformułowaniem nowego ustroju Rzeczpospolitej, który ograniczył władzę króla marzącego o reformach mogących zahamować proces likwidacji niepodległego państwa. Opozycja antykrólewska wysunęła plan utworzenia rady mającej kontrolować poczynania króla. Wbrew zamiarom opozycjonistów i zaborców powołana w 1775 roku Rada Nieustająca stała się pierwszym nowożytnym rządem podzielonym na pięć departamentów: interesów cudzoziemskich, dobrego porządku, wojskowy, sprawiedliwości i skarbu. Największą zdobyczą sejmu rozbiorowego było jednak utworzenie Komisji Edukacji Narodowej w ramach reform ustrojowych. Było to pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, które całkowicie zreformowało i zreorganizowało szkolnictwo w duchu narodowym i obywatelskim, wprowadzając w szerokim zakresie nauki ścisłe, przyrodnicze, łacinę oraz polski. Edukacja miała stać się instrumentem reformy wewnętrznej Rzeczpospolitej i przyczynić się do wzmocnienia jej sił. Tak więc, paradoksalnie, decyzje sejmu rozbiorowego, zamiast ograniczyć przemiany wewnętrzne w kraju, stały się początkiem ważnych reform.

Brak oporu i większego sprzeciwu Poniatowskiego wobec I rozbioru i dokonanych na sejmie zmian uspokoił państwa ościenne. Zmieniły one swoją politykę wobec Polski dochodząc do wniosku, że król jest wystarczająco posłuszny. Zajęli się jedynie kontrolowaniem jego działań. Toteż na sejmie w 1776 rozszerzono kompetencje Rady Nieustającej i polecono byłemu kanclerzowi Andrzejowi Zamoyskiemu opracowanie kodeksu, który w duchu oświeceniowym ujednoliciłby obowiązujące w Polsce prawo.  Zamoyski współpracował z Józefem Wybickim oraz Joachimem Chreptowiczem, starając się umieścić w kodeksie przepisy w nowoczesny sposób regulujące uprawnienia władz centralnych i stosunki społeczne.

Okres względnego spokoju trwał mniej więcej do Sejmu Wielkiego. Był to czas stabilizacji ekonomicznej i gospodarczej. Rozwój kraju podnoszącego się z długotrwałego upadku był utrudniony ze względu na brak odpowiednich kapitałów. Produkcja rolnicza w Polsce,  będące głównym źródłem dochodów państwa, powiększała się. Wzrastało zainteresowanie nią. W parze z rozwojem rolnictwa szła też rozbudowa przemysłu. Powoli rozbudowywane były drogi publiczne, kanały. Godnym uwagi był też rozwój stolicy, która stała się ważnym ośrodkiem życia gospodarczego oraz siedzibą różnych gałęzi rzemiosła, banków, życia kulturalnego.

Jakiś czas później, w 1787 roku, Rosja we współpracy z Austrią rozpoczęła wojnę z Turcją. Prusy zaś, w obawie przed wzmocnieniem byłych sojuszników, zwróciły się ku Wielkiej Brytanii. Taką sytuację międzynarodową zamierzali wykorzystać Polacy. Na spotkaniu w Kaniowie Katarzyna II zgodziła się na zwołanie sejmu, który obradował w latach 1788-1792 i był zwany Wielkim lub Czteroletnim. Aby uniknąć zerwania przez liberum veto i głosować większością głosów na sejmie tym zawiązano konfederację. Marszałkami zostali wybrani Stanisław Małachowski oraz Kazimierz Nestora Sapieha. W sejmie uformowały się stronnictwa o różnych programach politycznych. Powstał obóz patriotów, którzy starali się wykorzystać konflikt między zaborcami, by rozluźnić więzy zależności od Rosji i wzmocnić centralne organy władzy. Pozycję umiarkowaną zajęło stronnictwo dworskie, które wspierało reformy, ale wierzyło, że ich realizacja może mieć miejsce tylko w wyniku sojuszu z Rosją. Utworzył się również obóz hetmański, którego przedstawiciele uparcie występowali w obronie nienaruszalności ustroju państwa. Pierwszym krokiem reformatorów była likwidacja instytucji stworzonych przez Rosję. Tak więc najpierw kierownictwo polityki zagranicznej oddano w ręce powołanej przez sejm Deputacji Spraw Zagranicznych. Potem przyszła kolej na zniesienie Rady Nieustającej oraz skierowanie przed sąd marszałka sejmu rozbiorowego- Adama Ponińskiego. Z racji zbliżającego się terminu zakończenia sejmu zdecydowano się przedłużyć jego kadencję na czas nieograniczony. Kolejnym posunięciem było zajęcie się sprawą podatków. Wprowadzono podatek od dóbr prywatnych i duchownych. Miało to na celu zgromadzenie środków niezbędnych do utrzymania wojska, którego liczbę zwiększono do 65 tysięcy. Widząc osiągnięcia sił patriotycznych król zdecydował się na poparcie tego stronnictwa. Wobec tego w 1789 przystąpiono do omawiania nowej konstytucji przez wyłonioną w tym celu deputację. Na czarno ubrani deputanci 141 miast przeszli ulicami Warszawy, po czym złożyli w sejmie petycję, domagając się udziału w nim i dopuszczenia do urzędów. Była to tzw. czarna procesja, która wywarła wielkie wrażenie na posłach obradujących w sejmie. Skutkiem tego było powołanie na sejmie specjalnej deputacji dla zbadania wysuniętych przez mieszczan postulatów.

Tymczasem sytuacja polityczna w Europie powoli zmieniała się na niekorzyść Polski, co spowodowało przyspieszenie prac nad reformą ustroju w Rzeczpospolitej. Pierwszym krokiem było uchwalenie w 1791 roku ustawy o miastach, która przyznawała posesjonatom miejskim nietykalność osobistą, prawo do piastowania urzędów i wyższych stanowisk w kapitułach kościelnych oraz prawo nabywania dóbr ziemskich. Tym samym otwierano zamożnemu mieszczaństwu drogę do przejścia w szeregi szlachty polskiej, co było dla nich bardzo ważne.  Ustawa ta została przyjęta przez Konstytucję uchwaloną 3 maja 1791, w której opracowaniu wzięli udział najbliżsi współpracownicy króla- Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Stanisław Małachowski. Konstytucja wprowadzała zasadę zwierzchnictwa narodu, podział władzy i głosowanie większością. Zniesiono liberum veto i instrukcje poselskie oraz zakazano tworzenia konfederacji. Ustawa Rządowa była pierwszą w Europie konstytucją, w której zastosowano trójpodział władzy odpowiadający ideom nowej epoki. Była raczej pozytywnie oceniania za granicą, jednak carowa potraktowała ją jako wyraźną próbę całkowitego uniezależnienia od Rosji, więc gdy tylko pojawiła się możliwość obalenia, udzieliła jej przeciwnikom pomocy.

Podsumowując, Stanisław August Poniatowski był uznawany przez niektórych za tragicznego władcę, jedna biorąc pod uwagę okoliczności, w jakich przyszło mu rządzić, trzeba przyznać, że musiał wykazać się znacznie większą zaradnością niż inni władcy Polski. Żaden nie był bowiem skazany na bycie ubezwłasnowolnionym narzędziem w rękach obcych sił. Poza tym o jego znacznej roli w dziejach państwa polskiego świadczą liczne krytyki pod jego adresem i obarczanie go odpowiedzialnością za wiele nieszczęść. To właśnie on odbudował niektóre instytucje państwowe, organizował nowoczesny aparat administracji i dyplomacji, zapoczątkował pomnożenie dochodów skarbowych oraz modernizację i zwiększenie armii, zainicjował ożywienie gospodarki i poczynił kroki w dziedzinie reform społecznych. W miarę możliwości wytrwale i starannie prowadził politykę inicjatyw i mecenatu w dziedzinie sztuki i szeroko pojętej kultury. Poniatowski chciał być przede wszystkim cywilizatorem  swych poddanych, chciał zmienić ich mentalność i obyczaje. Moim zdaniem to właśnie on zrobił najwięcej, aby uchronić kraj przed całkowitą utratą niepodległości.

BIBLIOGRAFIA:

1)Popiołek Bożena, „Historia 2. Ludzie i epoki”, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2003

2)Czapliński Władysław, „Zarys dziejów Polski do roku 1864”, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 1985

3)Nierubiec Andrzej, „Kronika Polski”, Wydawnictwo READER’S DIGEST, Warszawa 2000

4)Fronczak Jacek, „Encyklopedia historii świata dla całej rodziny”, Wydawnictwo READER’S DIGEST, Warszawa, 2001

5) Internet, Wikipedia Wolna Encyklopedia