Italia i jej mieszkańcy:

-większość ludności stanowili Italicy przybyli w II tysiącleciu p.n.e. zza Alp. Etruskowie osiedlili się w I tysiącleciu p.n.e. Grecy zajęli południową część półwyspu w ramach wielkiej kolonizacji

-według legendy Rzym został założony w 753 roku p.n.e. przez Romulusa, który wcześniej zabił swego brata Remusa i przejął władzę

- do 509 p.n.e.w Rzymie rządzili królowie, ostatni z nich, wobec buntu arystokratów został wygnany, to wydarzenie zapoczątkowało okres republikański.

Republika:

- władza ustawodawcza należała do Zgromadzenia Ludowego obywateli rzymskich, które uchwalało prawo, ale nie posiadało inicjatywy ustawodawczej, decydowało o wojnie i pokoju i wybierało urzędników. Senat kierował polityką zagraniczną, udzielał rad urzędnikom, obsadzał namiestników poszczególnych prowincji i opiniował uchwały Zgromadzenia .

-Urzędnicy wyżsi: dwóch konsulów, posiadających inicjatywę ustawodawczą, zwołujących zebrania Zgromadzenia Ludowego, pełniących funkcję namiestników ważniejszych prowincji. Cenzorzy układali spisy obywateli i listy senatorów. Pretorzy przewodniczyli sądom.

-Urzędnicy niżsi: Edylowiec- zajmowali się pilnowaniem bezpieczeństwa w Rzymie, rozdawnictwem zboża oraz przygotowaniem igrzysk. Kwestorzy administrowali finansami państwowymi oraz armii. Trybuni ludowi bronili praw plebsu, posiadali prawo veta wobec rozporządzeń urzędników i wniosków Zgromadzenia Ludowego oraz Senatu.

Ekspansja Rzymu:

Przyczyny: dążenie do zdobycia ziem pod uprawę, przeludnienie, chęć zdobycia łupów wojennych, i niewolników, dążenie polityków do wojny.

-podbój Półwyspu Apenińskiego:

338 r. p.n.e.- po podboju plemion latyńskich w Italii, Rzymianie rozwiązali Związek Latyński.

343 - 290 p.n.e.- wojna z Samnitami zakończona opanowaniem Kampanii.

280-264 r. p.n.e.- wojna z Tarentem, który uzyskał pomoc króla Epiru, zakończona podporządkowaniem rymowi Tarentu.

Zwyciężeni zostali związani z Rzymem sojuszem i jako sprzymierzeńcy musieli dostarczać daniny i oddziały wojskowe w razie potrzeby, w zamian za to Rzym nie ingerował w sprawy wewnętrzne.

-podbój świata śródziemnomorskiego

I wojna punicka (264-241 r. p.n.e.) między Rzymem a Kartaginą, która została ostatecznie zmuszona do oddania Sycylii i zapłaty wysokiej kontrybucji

II wojna punicka (218 - 202 r. p.n.e.) w czasie której dowodzący Kartagińczykami Hannibal odniósł znaczące zwycięstwo pod Kannami w 216 roku p.n.e., ale po sukcesie rzymskim pod Zamą w 202 roku p.n.e. Kartagina została zmuszona do likwidacji floty i przekazania Rzymowi swoich posiadłości poza afrykańskich oraz zapłacenia kontrybucji.

III wojna punicka ( 149-146 r. p.n.e.) po trzyletnim oblężeniu Kartagina została zrównana z ziemią a jej ludność wymordowana.

-podboje w Europie i na wschodzie

do końca II wieku p.n.e. Rzymianie zagarnęli Grecję, Macedonię i Azję Mniejszą

58-51 r. p.n.e.- nastąpił podbój Galii przez Cezara

30 rok p.n.e. - zajęto Egipt a w I wieku n.e. Brytanię, na przełomie I/II wieku Dację, Armenię i Mezopotamię.

Cesarstwo Rzymskie:

-przyczyny kryzysu politycznego republiki:

Rzym posiadał ustrój republikański, charakterystyczny dla miast - państw, nie pasujący do wielkiego państwa. Cecha charakterystyczna Rzymu republikańskiego była słabość systemu władzy, bowiem mała liczba urzędników i ich kadencja roczna w porównaniu z wielkim obszarem państwa powodowała, że dochodziło często nadużyć podczas sprawowania wysokich urzędów. Od 133 roku p.n.e. ciągle wybuchały wojny domowe, brak reform ustrojowych powodował konflikty między patrycjuszami a plebsem zakończone dyktaturą Sulli w latach 82- 79 p.n.e.

-pierwszy triumwirat i dyktatura Cezara

60 rok p.n.e.- porozumienie Gajusza Pompejusza, Marka Licyniusza Krassusa i

Juliusza Cezara, którzy przyrzekli, że nic nie wydarzy się w państwie bez ich zgody.

59 r. p.n.e.- Cezar wybrany na konsula rozpoczął podbój Galii, jego silna pozycja zagrażał pozostałym triumwirom.

49 r. p.n.e.- po śmierci Krassusa, doszło do wojny między cezarem a Pompejuszem, zakończonej klęska Pompejusza pod Farsalos w 48 r. p.n.e.

-reformy Cezara: zmniejszył liczbę proletariatu w Rzymie i ograniczył bezpłatne rozdawnictwo zbożem zreformował kalendarz, zwiększył liczbę senatorów i wyznaczył wysokie kary za nadużycia w prowincjach. 15 marca 44 roku p.n.e. został zamordowany.

-drugi triumwirat (43 r. p.n.e.) - zawarty między Markiem Antoniuszem, Oktawianem Augustem i Markiem Emiliuszem Lepidusem dotyczył podziału stref wpływów w imperium w wyniku zwycięskiej bitwy pod Akcjum w 31 roku p.n.e. Oktawian August przejął władzę w państwie.

-formy Cesarstwa

pryncypat- ustanowiony przez Oktawiana Augusta, który skupił władzę jako imperator, princeps senatus, prokonsul i najwyższy kapłan przy jednoczesnym zachowaniu ustroju republikańskiego.

Dominat: wprowadzony przez Dioklecjana na przełomie III i IV wieku, władza przypadła cesarzowi, który stał się władcą absolutnym, tworzył prawo ale jednocześnie stał ponad nim. Nowy ustrój uzależniał urzędników od władcy, wprowadzał jednolity podział administracyjny, stworzył podstawy silnej armii, rozpoczynał proces fortyfikacji granic.

Kultura starożytnego Rzymu

-religia: pierwotnie dominowała wiara w bóstwa rolnicze i opiekuńcze, jak np. lary i penaty, jednak pod wpływem Greków Rzymianie przyswoili sobie bogów z panteonu greckiego, nadając im własne nazwy. Od roku 313 chrześcijanie uzyskali prawo wyznawania swojego kultu, religią obowiązującą chrześcijaństwo zostało dopiero w 380 roku za panowania Teodozjusza Wielkiego.

-literatura: tworzyli Marek Tuliusz Cycero (mowy sądowe, pisma polityczne i filozoficzne), Publiusz Wergiliusz Maro (najważniejsze dzieło Eneida, nawiązujące do protoplasty Rzymu - Eneasza), Horacy, (pieśni, satyry), Seneka (autor tragedii, pism filozoficznych), Publiusz Owidiusz Naso (Sztuka kochania, Metamorfozy), Gajusz Juliusz cezar ( O wojnie galijskiej, O wojnie domowej), Pliniusz Starszy, Marek Witruwiusz ( o architekturze, dzieło podejmujące tematykę greckiego i rzymskiego budownictwa), Publiusz Korneliusz Nepos (Żywoty wybitnych mężów, Kroniki), Tytus Liwiusz, Katon Starszy, Publiusz Korneliusz Tacyt.

-teatr rzymski pozostawał pod wpływem grecki, szczególnie rozwijało się komediopisarstwo, tworzyli m.in. Plaut i Terencjusz.

-filozofia - Rzymianie nie stworzyli własnego systemu filozoficznego, nadali za to myśli greckiej charakter praktyczny. I tak, popularnością cieszył się stoicyzm, który uznawał wszystkie bóstwa za przejaw rozumnej siły boskiej (Marek Aureliusz). Epikureizm propagowany był np. przez Horacego, zakładał wiarę w postęp i potęgę umysłu ludzkiego.

prawo i nauka: rozwój prawa, powstawały kodeksy, statuty, podręczniki dla prawników będące podstawą dla kodeksów prawnych państw Europy w epoce średniowiecza.

rzeźba: powstawały posągi wzorowane na greckich, jak np. Marka Aureliusza. Rzeźbiono popiersia, płaskorzeźby i rzeźby portretowe, których cechą charakterystyczną był realizm.

architektura: rozwinęło się szczególnie budownictwo, powstawały akwedukty, termy, hypokaustum (centralne ogrzewanie), wymyślono zaprawę murarską, stosowano cegłę. Rzymianie wznosili drogi, mosty, łuki triumfalne (np. łuk Konstantyna, Tytusa czy Septymiusza Sewera w Rzymie), amfiteatry jak np. Koloseum, Circus Maximus, gdzie organizowano wyścigi rydwanów, oraz świątynie, bazyliki i mauzolea, np. Hadriana oraz kolumny, np. Trajana.

Znaczenie kultury rzymskiej:

- łacina stałą się językiem komunikacyjnym ówczesnego świata, w kolejnej epoce państwa europejskie przejęły osiągnięcia Rzymian głownie w dziedzinie prawa, sztuki i literatury.