Niewydolność serca - co to jest?

Niewydolność serca jest bardzo poważnym schorzeniem, dość powszechnym w społeczeństwach o silnym rozwoju gospodarczym. Niewydolność serca to stan, w którym mięsień sercowy nie jest w stanie zapewnić odpowiedniego przepływu krwi przez wszystkie tkanki i narządy. W określonym czasie nie docierają do nich niezbędne ilości tlenu oraz substancji odżywczych, nie następuje zbieranie produktów przemiany materii. Taki zastój w narządach powoduje znaczne zaburzenia w ich funkcjonowaniu - np. w przypadku nerek powoduje to zatrzymywanie wody w organizmie, co z kolei jest przyczyną obrzęków kończyn oraz duszności powodowanej przez gromadzenie się wody w płucach.

Rysunek 1. Rozwój miażdżycy tętnicy

Przyczyny niewydolności serca

Serce jest narządem niezwykle istotnym dla funkcjonowania organizmu, ale jednocześnie niezwykle narażonym na szkodliwe czynniki, powodujące jego osłabienie. Najczęstszą przyczyna niewydolności mięśnia sercowego jest miażdżyca naczyń wieńcowych, doprowadzających tlen i substancje odżywcze do tkanki sercowej. Miażdżyca naczyń krwionośnych generalnie polega na odkładaniu się w ich ścianach złogów tłuszczu. Powoduje to stopniowe zmniejszanie światła naczynia i niedrożność (rysunek1.). Niedrożność naczynia skutkuje zmniejszonym przepływem krwi, a więc niedotlenieniem i niedożywieniem tkanki. Miażdżyca w tętnicach wieńcowych jest więc bezpośrednim zagrożeniem dla mięśnia sercowego. Każdy niedobór tlenu, każde niedokrwienie serca powoduje powstawanie różnego stopnia uszkodzeń tkanki. Uszkodzenia te kumulują się przez lata, obejmując stopniowo coraz większą część serca. Początkowe uszkodzenia są niewielkie i nie powodują żadnych objawów. Odczuwalne dolegliwości pojawiają się dopiero, kiedy światło naczynia zwężone jest o 70% w stosunku do pierwotnej średnicy. Jest to już dość zaawansowane stadium choroby.

Objawy choroby serca

Jak już wspomniano, nie od razu pojawiają się objawy problemów z funkcjonowaniem mięśnia sercowego. Początkowo nie występują żadne dolegliwości, ponieważ uszkodzenia są niewielkie i serce próbuje zrekompensować spadek wydolności poprzez:

  • powiększenie- zwiększa przepustowość serca, czyli pozwala na jednorazowe napływanie większej ilości krwi (rysunek 2.)
  • szybszą pracę- umożliwia to przepompowanie większej ilości krwi w danym czasie
  • pogrubienie włókien mięśniowych - umożliwia wykonywanie silniejszych skurczów, a to z kolei powoduje wypchnięcie z serca większej ilości krwi

Rysunek 2. Przekrój przez serce prawidłowe oraz powiększone

Kiedy jednak uszkodzenia mięśnia sercowego są na tyle duże, że kompensacja staje się bezskuteczna, pojawiają się dolegliwości, które powinny być powodem niezwłocznej wizyty u lekarza. Najczęstszymi objawami niewydolności serca są:

  • Duszności - duszność pojawia się dość wcześnie w rozwoju choroby serca i występuje jako jej stały objaw. Charakterystyczne jest to, że nasila się przy zmianie pozycji ze stojącej na leżącą. Przyczyną tego jest nagły napływ do serca krwi z obrzmiałych kończyn dolnych. Osłabione serce nie może poradzić sobie z tą dodatkową ilością, toteż krew gromadzi się w naczyniach krwionośnych w płucach i to właśnie jest powodem duszności. Duszności występują też w nocy. Powstają w ten sam sposób i pojawiają się nagle, przerywając sen.
  • Nadciśnienie- zwężenie naczyń krwionośnych i próby kompensacji niewydolności przez zwiększenie ilości pompowanej krwi powodują, że ciśnienie w tętnicach osiąga bardzo wysokie, utrzymujące się stale wartości; jest to bardzo charakterystyczny i powszechny objaw kłopotów z pracą serca.
  • Obrzęki kończyn dolnych - osłabione serce, szczególnie prawa komora, gdzie zbiera się krew dopływająca z tkanek, nie jest zdolne całą dopływającą krew przepompować odpowiednio szybko do płuc. W wyniku tego część krwi z żył gromadzi się w tkankach położonych najniżej (pod wpływem grawitacji), co powoduje wystąpienie opuchlizny całych nóg, łydek lub tylko wokół kostek.
  • Ból wieńcowy(dławicowy, stenokardialny) - ból wieńcowy jest bezpośrednim skutkiem niedotlenienia mięśnia sercowego. W przypadku lekkiej niewydolności serca bóle pojawiają się przy wysiłku fizycznym, kiedy zapotrzebowanie na tlen jest wyższe niż normalnie, a po odpoczynku ustają. W chorobie zaawansowanej bóle pojawiają się częściej i trwają dłużej. Ból wieńcowy jest charakterystyczny - centrum znajduje się w klatce piersiowej i zwykle odczuwane jest promieniowanie do szyi i barku. Pacjenci opisują go zwykle jako pieczenie, gniecenie, ściskanie, dławienie.
  • Zmęczenie - zmęczenie i ogólne osłabienie organizmu jest stałą dolegliwością towarzyszącą niewydolności serca. Serce bowiem nie dostarcza mięśniom odpowiedniej ilości tlenu, więc pracują one wolniej i mniej wydajnie.
  • Brak apetytu- osłabienie serca powoduje zastój krwi i gromadzenie się jej w okolicach wątroby i żołądka, co działa hamująco na apetyt.
  • Zwiększenie masy ciała - przyrost masy ciała jest wynikiem ogólnego gromadzenia się płynów w organizmie. Zwiększenie masy z kolei wpływa niekorzystnie na funkcjonowanie serca, co jeszcze bardziej je osłabia. W ten sposób choroba szybko postępuje. W skrajnie zaawansowanej niewydolności serca organizm jednak staje się tak wyniszczony, że masa ciała spada.

Badania lekarskie

W celu właściwego, pewnego rozpoznania choroby niewydolnościowej serca należy niezwłocznie wykonać specjalistyczne badania. Należą do nich:

  • prześwietlenie klatki piersiowej - które może wykazać powiększenie serca
  • badanie EKG - sprawdza rytm serca podczas spoczynku, mierząc jego aktywność elektryczną; EKG wykonuje się również podczas testu wysiłkowego - wówczas monitorowana jest praca serca podczas biegania na bieżni lub jazdy na rowerze ćwiczeniowym
  • echokardiogram - sprawdzanie za pomocą ultrasonograficznej sondy przystawianej do klatki piersiowej pracy serca oraz przepływu krwi przez komory
  • cewnikowanie serca - poprzez tętnicę udową wprowadza się cewnik, który aortą doprowadzany jest aż do naczyń wieńcowych oraz lewej komory serca. Można w ten sposób zbadać stan naczyń wieńcowych oraz zmierzyć ciśnienie w komorze sercowej

Leczenie niewydolności serca

Chorobę serca można leczyć za pomocą leków lub chirurgicznie. Stosowane leki to m.in.:

  • statyny, które obniżają poziom cholesterolu we krwi, co zapobiega tworzeniu się złogów tłuszczu w naczyniach
  • aspiryna, która również zapobiega powstawaniu złogów miażdżycowych
  • intraty, będące pochodnymi nitrogliceryny, które zmniejszają opór przepływu krwi oraz zmniejszają zapotrzebowanie tkanki sercowej na tlen

Zabiegi chirurgiczne wykonywane są w przypadkach silnej niewydolności, kiedy leki nie są w stanie pomóc:

  • pomostowanie naczyń krwionośnych (wieńcowych) - wstawia się tzw. by-passy, czyli pomosty, które pozwalają na ominięcie w krwiobiegu miejsc zaczopowanych (rysunek 3.)

Rysunek 3. Pomostowanie naczyń wieńcowych
  • przezskórna plastyka naczyń krwionośnych (wieńcowych) - PACA - metoda ta polega na rozszerzeniu zaczopowanego odcinka naczynia poprzez wprowadzenie do niego balonika i napompowanie go; rozszerzone w ten sposób miejsce stabilizuje się za pomocą stentów, utrzymujących drożność (rysunek 4.)

Rysunek 4. Przezskórna plastyka naczyń wieńcowych.