W literaturze przedmiotu wyróżnia się trzy następujące formy finansowania politycznych ugrupowań - jakimi są partie polityczne.

1. środki finansowe pochodzące z budżetu państwa

2. środki finansowe - dochody, jakie partie polityczne uzyskują dzięki swej własnej aktywności oraz posiadanego majątku

3. środki finansowe w postaci świadczeń pochodzących od prywatnych i prawnych jednostek oraz grup interesu.

W ustawach dotyczących partii politycznych bardzo dużo miejsca poświęcone jest sposobom finansowania ich. I właśnie takie prawne regulacje stanowią kontrolę - o charakterze pośrednim ze strony państwa, zarówno politycznego, jak i programowego działania partii. Na płaszczyźnie politycznej występuje również możliwość wywierania wpływu poprzez środki finansowe. Funkcjonujący, od wielu lat problem znacznie zaostrzył się na przełomie lat sześćdziesiątych oraz siedemdziesiątych minionego stulecia. Jego popędy to przede wszystkim:

- nastąpiła znaczna polaryzacja kapitały, która doprowadziła do bardzo aktywnego i czynnego uczestnictwa przedstawicielstw z różnych firm oraz korporacji w procesie finansowania kampanii i wyborów,

- znaczny wzrost nakładów pieniężnych na kampanie wyborcze

- korupcję

- znaczny wzrost znaczenia samego pieniądza w sferze polityki

Te wszystkie przesłanki spowodowały, iż konieczne było stworzenie pewnych uregulowań prawno-administracyjnych. Natomiast aby uniezależnić poszczególne partie od prywatnych osób, wprowadzono, iż partie polityczne finansowane są przede wszystkim z budżetu danego państwa.

Finansowanie partii politycznych w różnych krajach - przykłady.

Szwecja

- Na początku w Szwecji zwracane były koszta druku wyborczych kart. Każda partia polityczna bowiem za darmo rozdawała je swoim członkom

- W roku 1964 powstała ustawa na mocy której było możliwe subwencjonowanie organizacji młodzieżowych o charakterze demokratycznym przez państwo. Potem, po wielu obradach i dyskusjach to subwencjonowanie dotyczyło także organizacji młodzieżowych o charakterze partyjnym

- Od 1965 roku państwo pokrywa koszty funkcjonowania, kancelarii poszczególnych partyjnych klubów parlamentarnych

- W 1965 roku w grudniu weszła w życie uchwała, która wprowadziła stale, roczne subwencje, które pochodzą z budżetu państwowego.

Takie subwencje wypłacane są tylko tym partiom, które posiadają swoją reprezentację w parlamencie, oraz w ostatnich wyborach zdobyły przynajmniej 2%ważnie oddanych wyborczych głosów. Natomiast wysokość otrzymywanej subwencji jest proporcjonalna do liczby reprezentantów w parlamencie.

Finlandia

- W Finlandii kwestie finansowania partii politycznych regulują zapisy ustawy o partiach, która uchwalona została 10 stycznia 1969 roku. Stanowi ona, iż:

- partie reprezentowane w parlamencie mogą uzyskać wsparcie finansowe na polityczną działalność, która jest sprecyzowana w statucie partii, a także ogólnym programie,

- Rozporządzenie dotyczące subwencji na prowadzenie działalności partyjnej z 7 lutego 1969 roku określa podział tych subwencji. Są one rozdzielone między partie polityczne w stosunku do mandatów w parlamencie, jakie dana partia uzyskała w ostatnich wyborach parlamentarnych,

- jest powołany odpowiedni urząd, który posiada uprawnienie kontrolne co do przestrzegania warunków dotyczących subwencji, a więc sposobu wykorzystywania tych środków, które wydatkowane zostały jako subwencje,

- partie, które nie wywiążą się ze złożonych zobowiązań, jakie określone zostały w ustawie, aż do momentu ich wypełnienia - takie udzielane subwencje zostają cofnięte,

- ustawa nie zawiera zapisu wykluczającego innych sposobów finansowania ugrupowań partyjnych.

Niemcy

- W Niemczech obowiązuje ustawa o partiach politycznych uchwalona 24 lipca 1969 roku. Stanowi ona:

- partie, które brały udział w wyborach do Federalnego Parlamentu i posiadały własne listy wyborcze, mają obowiązek otrzymania rekompensaty kosztów prowadzonej kampanii wyborczej. Warunkiem jednak jest uzyskanie przed daną partię odpowiedniej liczby głosów.

- do źródeł finansowania należą też fundusze pochodzące ze składek członkowskich, wpływy z własnego majątku oraz działalności ugrupowań partyjnych, a także z przekazów od poszczególnych członków partii,

- funkcjonuje tzw. wyrównywanie szans. Partiom, które podczas ostatnich parlamentarnych wyborów zdobyły przynajmniej 5 % ważnie oddanych głosów poparcia na określonym obszarze wyborczym wypłacane są roczne kwoty,

- obowiązuje prowadzenie sprawozdawczości obrachunkowej oraz księgowości przez partie polityczne.

Austria

- W Austrii obowiązuje ustawa związkowa z 2 lipca 1975 roku, dotycząca zadań, finansowania oraz kampanii wyborczych partii politycznych . Stanowi ona, że:

- każda partia powołana w celu działań publicznych otrzymuje na jej wniosek wsparcie finansowe z budżetu państwa. Wsparcie to - jej wysokość jest uzależnione od jej politycznej siły, a więc liczby posiadających mandatów oraz siły poparcia jakie uzyskała podczas wyborów.

- do środków finansowych partii zalicza się także członkowskie składki oraz sumy pieniędzy, jakie partia ta otrzymuje od należących do niej funkcjonariuszy i mandatariuszy. Są to także zyski pochodzące z udziału partii w przedsiębiorstwach, A także zyski z własnego majątku partii, z działalności partii, kredytów czy darowizn.

- Partie mają obowiązek przedstawiania odpowiednich sprawozdań na temat jej wydatków. Obowiązek ten jest szczególnie kontrolowany, jeśli chodzi o wydatki na kampanie wyborcze do parlamentu. Nad przestrzeganiem tych zasad czuwa specjalna komisja, która powołana została i funkcjonuje przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.

Hiszpania

- W Hiszpanii w zakresie finansowania partii politycznych obowiązuje uchwalona 4 grudnia 1978 roku, tzw. ustawa organiczna o partiach politycznych.

Stanowi ona, że działalność partii, finansowana jest przez państwową administrację, przy czym obowiązują następujące zasady:

- poszczególne partie corocznie pobierają kwotę, która określona jest przez liczbę otrzymanych mandatów w każdej z dwu izb, a także kwotę, która określona została przez liczbę głosów, jakie otrzymane zostały przez wszystkie listy kandydatów do każdej z dwu izb

- przyznana jest globalna kwota w budżecie państwa, która przeznaczona jest na te cele. Podział tej kwoty odbywa się zgodnie z zasadami opisanymi powyżej,

- do środków finansowych partii politycznych zalicza się także wsparcie pochodzące ze składek i dotacji członków, dochodów z własnej działalności oraz zaciągniętych kredytów, spodków lub zapisów.

Bułgaria

- Kwestie finansowania partii politycznych w Bułgarii reguluje ustawa o partiach politycznych z 3 kwietnia 1990 roku.

- Stanowi, iż środki finansowe pochodzą ze:

- składek założycielskich i członkowskich

- zapisów i darowizn

- dochodów z działalności gospodarczej

- subsydiów udzielanych z budżetu państwa

- Nad finansowaniem działających partii kontrolę sprawuje organ, który podlega Zgromadzeniu Ludowemu.

Czechy

- W Czechach obowiązuje ustawa o partiach politycznych, która przyjęta została przez Zgromadzenie Federalne w 1991 roku, a następnie znowelizowana w 1994 roku.

- Stanowi ona, że do legalnych dochodów partii zalicza się:

- dotacje pochodzące z budżetu państwa, przeznaczone na finansowanie kosztów kampanii wyborczej

- dotacje pochodzące z budżetu państwa przeznaczone na działalność

- jeżeli jest taki zapis w ustawie, to dotacje pochodzące z budżetów samorządowych jednostek terytorialnych wyższego organu albo gmin

- składek członkowskich

- darowizn

- dochodów pochodzących z wynajmu majątku tzw. ruchomego oraz nieruchomego

- procentów z tzw. bankowych wkładów

- dochodów ze sprzedaży nieruchomości lub ruchomości

- dochodów z różnych loterii, imprez sportowych, kulturowych czy rekreacyjnych

- pożyczek i kredytów.

Polska

- 28 lipca 1990 roku została uchwalona pierwsza w Rzeczypospolitej Polskiej ustawa o partiach politycznych. Nie była ona obszerna - tylko 8 artykułów, które regulowały tworzenie, sposób działania, finansowania oraz rozwiązywania partii.

- Jeśli chodzi o sposób finansowania partii to stanowiła, iż środki te pochodzą z :

- finansowania prywatnego (wyróżniała tu):

a) publiczną ofiarność

b) składek członkowskich (czyli finansowanie przez członków partii)

c) działalności gospodarczej - udział w spółkach, dochodów z majątku czy w formie spółdzielni

d) spadków i zapisów

e) darowizn

- kredytów bankowych

- źródeł publicznych: bezpośrednich tzw. dotacja podmiotowa

- 29 czerwca 1997 roku uchwalona została kolejna ustawa o partiach politycznych

- Na jej podstawie środki finansowe pochodziły z:

- finansowania prywatnego:

a) darowizn

b) spadków, zapisów

c) składek członkowskich - finansowanie przez członków

d) działalności gospodarczej: udziałów w spółdzielniach i spółkach, wynajmu lokali oraz biurowych pomieszczeń

e) zbiórek publicznych ( tzw. cegiełek ). Były to indywidualne darowizny, oraz instytucjonalne darowizny.

- kredytów bankowych

- publiczne finansowanie, które podzielone zostało na:

a) pośrednie - obejmowało: finansowanie poszczególnych parlamentarnych klubów, darmowy dostęp do mediów w czasie wyborów czy finansowanie poszczególnych klubów.

b) bezpośrednie, a więc celowa i podmiotowa dotacja.

- 12 kwietnia 2002 roku miała miejsce nowelizacja ustawy o partiach politycznych, zmiany w zakresie:

- finansowania prywatnego - środki pochodzące z :

a) spadków, zapisów

b) darowizn

c) składek członkowskich

d) dochodów z majątków

- kredytów bankowych

- źródeł publicznych:

a) pośrednich, a więc bezpłatne korzystanie w czasie wyborów z mediów

b) bezpośrednich: dotacji podmiotowych, subwencji.

Ponadto, partia może pozyskiwać dochody z :

- oprocentowania tych środków, które zgromadzone są na bankowych rachunkach oraz lokatach

- obrotu pochodzącego z obligacji Skarbu Państwa oraz bonów skarbowych Skarbu Państwa

- zbytu należących do partii majątkowych składników

- działalności o charakterze pozagospodarczej

Nowe przepisy regulujące sposób finansowania partii politycznych w Polsce zlikwidowało wiele źródeł, z których mogły pochodzić dochody partii. W zamian za to ustawodawca ustanowił tzw. subwencje pochodzące z budżetu państwa przeznaczone na wykonywanie statutowych zadań przez partię. Takie państwowe subwencje otrzymują partie polityczne, które:

- podczas wyborów do Sejmu utworzyły nowe komitety wyborcze oraz zdołały zdobyć przynajmniej 3% ważnie oddanych głosów

- utworzyły koalicje partii oraz zdołały zdobyć przynajmniej 6% ważnie oddanych głosów

Subwencja w wysokości przyznanej kwoty wypłacana jest przez okres trwania kadencji Sejmu w kwartalnych ratach w czterech rocznych częściach płatnych.

Ponadto, partie polityczne musza składać informacje i sprawozdania finansowe.

W przypadku, gdy dana partia polityczna przyjmuje majątkowe korzyści i naruszy tym samym zakazów, to korzyści te podlegają przepadkowi na konto Skarbu Państwa. Natomiast środki na zarządzone wybory pochodzą z własnych zasobów finansowych partii politycznych.

Ordynacja partii politycznej stanowi, że prawo do pobierania dotacji z budżetu państwa przysługuje każdemu komitetowi wyborczemu, który brał udział w wyborach, partii, która wchodzi w skład wyborczej koalicji, a także komitetowi wyborczemu wyborców. Dotacja taka nazywa się podmiotowa, bo za każdy zdobyty mandat senatora lub posła.