Forma sonatowa, inaczej zwana allegrem sonatowym, jest to forma ukształtowania jednej z części utworu wieloczęściowego. W epoce klasycyzmu ustalił się schemat budowy takich gatunków muzyki instrumentalnej jak: sonata, symfonia, koncert. W nich to rozwijała się właśnie forma sonatowa.

Owa potoczna nazwa allegro sonatowe wywodzi się stąd, że przede wszystkim ukształtowaniu o którym za chwilę napiszę podlegały części pierwsze utworów, a te z kolei najczęściej były oznaczone agogicznym allegro.

Naturalnie to nie jest jedyny sposób użycia formy allegra, jednak najbardziej rozpowszechniony i przyjęty przez kompozytorów.

BUDOWA FORMY SONATOWEJ

Jak już wspomniałam forma sonatowa obejmuje pierwszą część utworu typu: sonata, koncert, symfonia. W obrębie tej jednej części wyróżniamy szereg etapów, które składają się na całość formy, stanowią zamkniętą całość.

Ogólnie rzecz ujmując budowa formy sonatowej opiera się na tzw. dualizmie tematycznym, co oznacza, że w obrębie formy występować będą dwa tematy skontrastowane względem siebie.

  1. EKSPOZYCJA - jest to pokaz tematów. Na początku ukazuje się temat pierwszy, który z reguły powinien być tematem energicznym, szybkim, ruchliwym. Następnie następuje łącznik, który może mieć charakter modulujący, bądź nie. Tematy mogą być połączone ze sobą bez pomocy łącznika. Następnie ukazuje się temat drugi, zwykle nazywany tematem żeńskim ze względu na delikatność, kantylenowość, spokój. Drugi temat zwykle znajduje się bądź to w tonacji dominanty, bądź w tonacji paralelnej ( dotyczy tonacji mollowych). Całość ekspozycji zamyka myśl końcowa w tonacji tematu drugiego, po czym następuje kadencja doskonała.
  2. PRZETWORZENIE - jest to kolejny etap kształtowania myśli podanych w ekspozycji, W tej części tematy zostają poddawane obróbce, czyli przeobrażeniom. Stosowane są takie zabiegi jak: zmiany tonacji, łączenie fragmentów obydwu tematów, dzielenie, łączenie. Kompozytor ukazuje tutaj swoja inwencję, poddaje tematy pracy motywicznej, bądź tematycznej. Można także posługiwać się technikami: imitacji, fugi, kanonu.
  3. REPRYZA - w części tej powraca materiał, który był pokazany w ekspozycji. Repryza rozpoczyna się wejściem pierwszego tematu w tonacji, która pokazana jest na początku formy sonatowej. Jeżeli pomiędzy tematem pierwszym i drugim występował łącznik modulujący, traci on swój charakter bowiem drugi temat w repryzie pokazany jest w tonacji tematu pierwszego. Następnie, tak jak w ekspozycji może być coda i kadencją doskonałą kończy się przebieg formy sonatowej.

Bardzo często ekspozycja była zakończona znakiem repetycji. Powtórzeniu także ulegały przetworzenie i repryza - łącznie.

Przykłady zastosowania formy sonatowej w sonatach, symfoniach można mnożyć. Szczególnie zwracam uwagę na twórczość klasyków wiedeńskich ( Joseph Haydn, Wolfgang Amadeusz Mozart, Ludwig van Beethoven), bowiem to właśnie w okresie klasycyzmu forma ta zrodziła się i dojrzała.

III Repryza - jest powrotem tematu, jakby powtórzeniem ekspozycji. Tematy występują jednak w tonacjach innych niż w ekspozycji, po licznych bowiem starciach wracają pojednane w tonacji zasadniczej. Repryza nie jest więc mechanicznym powtórzeniem ekspozycji. Ulega przekształceniu przede wszystkim kierunek napięć. O ile w ekspozycji zarysowuje się konflikt tematów, w przetworzeniu pogłębiają się i dokonuje się jak gdyby ich walka, to w repryzie następuje zażegnanie - rozwiązanie konfliktów. Na tym kończy się allegro sonatowe. Często po repryzie występuje jeszcze coda o charakterze improwizacyjnym, w której mogą też zjawiać się urywki tematów.

Forma sonatowa może być wykorzystana nie tylko do pierwszej części sonaty, ale także również i do drugiego (adagio), także finał bywa często skomponowany w tej formie.