"Las" - co to znaczy?

Według słowników las jest zwartym zespołem roślinności, w którym przeważają drzewa. Jednak przyrodnicy potrafią zobaczyć w nim o wiele więcej. Jest to skomplikowany kompleks zależnych od siebie wzajemnie zwierząt i roślin. Znajdziemy wśród nich zarówno mikroskopijne organizmy, jak i prawdziwe olbrzymy (np. sosny, czy dęby). Każdy organizm, bez wyjątku, w społeczności leśnej odgrywa jakąś rolę w trwającym nieprzerwanie cyklu: życie - śmierć - ponowne narodziny.

Rodzaje lasów:

Na świecie wiele jest rodzajów lasów, są to między innymi:

  • wielkie lasy iglaste na Syberii;
  • lasy klonowe w Ameryce Północnej i Nowej Anglii;
  • lasy mieszane w Europie;
  • lasy deszczowe w Amazonii;
  • cierniste zarośla akacji pokrywające niektóre tereny Afryki;
  • lasy australijskie wypełnione majestatycznymi eukaliptusami;
  • lasy sekwojowe na wybrzeżu kalifornijskim.

Rozmieszczenie lasów:

Iglaste drzewa są dominujące w obejmującym północną Eurazję i Amerykę Północną szerokim dość pasie lasów. Kierując się bardziej ku południu, znajdowały się tu niegdyś (zanim pojawili się tu europejscy koloniści) liściaste lasy, pokrywające Europę w znacznej części, jak również wschodnią część Ameryki Północnej. Zagadkę powstania takiego układu lasów różnych kontynentów wyjaśnia klimat, który to podlega zmianom wraz z geograficzną szerokością. Jest on głównym czynnikiem, jaki decyduje o rodzaju lasu na danym terenie, ponieważ drzewa charakteryzują się różną odpornością na niesprzyjające im warunki klimatyczne. Iglaste drzewa mogą rosnąć na sporych szerokościach, gdyż lepiej od liściastych drzew wytrzymują wiatr i zimno. Natomiast w miejscach o łagodniejszym klimacie zaobserwować można wypieranie iglastych drzew przez liściaste.

Istotnym czynnikiem, który może wpływać na rozmieszczenie drzew, jest gleba. Iglaste drzewa charakteryzują się mniejszymi wymaganiami niż liściaste, stąd też na glebach ubogich, piaszczystych umiarkowanego klimatu rosną przeważnie sosny.

Na pewnych obszarach wpływ na charakter lasu również ma jego odizolowanie. W Australii, która dawno temu oddzieliła się od pozostałych kontynentów, w lasach dominują drzewa z rodziny mirtowatych, a mianowicie eukaliptusy.

Sukcesja lasów:

Jeżeli tylko pojawiają się sprzyjające warunki, to każdy, nawet najmniejszy, skrawek nagiego lądu, po całej serii przemian zwanych sukcesją, zostaje porośnięty lasem. Najpierw pojawiają się rośliny zielne oraz krzaczaste, z upływem czasu są zastępowane przez wyrastający młody las pionierskich gatunków, które wymagają dużo słońca, by ostatecznie pojawiły się drzewa charakteryzujące się już mniejszymi wymaganiami świetlnymi. Jest to stadium ostateczne, czyli tak zwany klimaks. Jednak nawet lasy w stadium klimaksu nie są nieśmiertelnymi, lecz może zniszczyć je nagła zmiana klimatu, czy katastrofa, np. pożar. Jeśli tak się stanie, cała seria sukcesji rozpocznie się od początku.

Wielkie lasy na północy:

Półkulę północną, w kierunku południowym od tundry arktycznej, otaczają szerokim pasem lasy. Są to wielkie puszcze północne, nazwane tajgą, które stanowią największy las świata. Tajga wygląda praktycznie tak samo zarówno w Eurazji, jak i w Ameryce Północnej.

Większość występujących tutaj drzew stanowią świerki, jodły oraz inne iglaste drzewa. Im bardziej na południe, tym przechodzi tajga w mieszany las, natomiast w rejonach suchych ustępuje miejsca trawiastym obszarom oraz pustyniom. Pozostałością po lodowcu są liczne jeziora oraz stawy, leżące w obniżeniach terenu, które połączone są całą siecią potoków oraz rzek wolno płynących. Te potoki oraz jeziora stanowią bardzo przyjemne urozmaicenie krajobrazu z puszczy północnej.

Wzdłuż wodnych brzegów wyrastają brzozy, olchy, wierzby oraz liściaste krzewy, bądź też zioła, które stanowią główne pożywienie dla bobra, łosia oraz innych pojawiających się tu roślinożerców. Występują tu również wydry, nutrie, norki oraz ptaki wodne. Dodatkowo północne lasy dają wyżywienie i schronienie wielu innym małym i dużym ssakom. Ciekawymi ptakami zamieszkującymi te rejony są głuszec oraz krzyżodziób czerwony. W trakcie krótkotrwałego lata puszcza północna obfituje wręcz w owady. Las wprost roi się od komarów i much, a całe tysiące przeróżnych gąsienic zjada pączki oraz gałązki drzew. Korzystając z bogactwa pokarmu, do tajgi przylatują z południa muchołówki, świstunki oraz inne ptaki owadożerne, by się tu zagnieździć oraz wychować młode, a następnie, już na jesieni, wrócić na południe. Tymczasem ssaki pozostają w tajdze na cały rok, a niektóre nawet w zimie są na równi aktywne, tak jak w okresie lata. Lemingi oraz norniki starają się mrozów unikać, kopią więc pod śniegiem korytarze, w których nadal mają dobry dostęp do porostów, nasion oraz miękkich korzeni. Przez śniegi wędruje łoś, pożywiając się gałązkami brzozy, wierzby, osiki, jodły. Jeszcze mniej wybrednym zwierzęciem jest zając bielak, który zjada zimą nawet gorzkie świerkowe gałązki. Jeżozwierze ogryzają gałązki oraz korę. Tymczasem drapieżniki, takie jak wilki, rysie, lisy, czy kuny, nigdy nie rezygnują z polowań. Część ssaków szykuje sobie zapasy na zimę, na przykład bobry nagromadzają gałęzie, a te schowane już pod lodem nadal pozostają łatwo dostępne oraz świeże. Tajgę zamieszkuje również niedźwiedź, gromadzący na okres zimowego snu (hibernacji) spore zapasy tłuszczu. Rysie, bardzo rzadkie już w europejskich lasach, nadal pozostają stosunkowo liczne w północnoamerykańskiej tajdze. W Polsce można je napotkać w Karpatach oraz Puszczy Białowieskiej.

Lasy strefy umiarkowanej:

W strefie umiarkowanej charakterystycznymi drzewami są takie, które na zimę zrzucają liście. Liściaste drzewa rosną najlepiej tam, gdzie długo trwa lato, natomiast zimy nie bywają zbyt surowe, jeśli zaś chodzi o ilość opadów, to jest ona równomiernie rozłożona w ciągu roku. W strefie umiarkowanej największe liściaste lasy są umiejscowione na północnej półkuli. Dawniej pokrywały one dość sporą część Europy oraz rejony wschodnie Ameryki Północnej i Azji. Jednak pierwotne lasy zostały wycięte już wiele lat temu, posłużyły one jako opał lub budulec, natomiast powstałe w ten sposób obszary zajęto pod budowę miast i uprawę ziemi.

Puszcza pierwotna:

W miejsce dawnej puszczy wyrosły dzisiejsze lasy. Jedynie kilka miejsc na świecie zachowało jeszcze fragmenty puszczy pierwotnej. Jednym z takich miejsc jest utworzony w roku 1947 Białowieski PN (Park Narodowy), którego powierzchnia to 5 348 hektarów, a z tego pod ochroną ścisłą znajduje się 4 747 hektarów. Dyrekcja parku ma swoją siedzibę w Białowieży. Park obejmuje część zachowanej w naturalnym stanie Puszczy Białowieskiej. Rosną tutaj unikatowe na skalę światową okazy bardzo starych drzew, około 80 gatunków naczyniowych roślin, więcej niż 200 gatunków porostów i mszaków oraz grzybów około 1000 gatunków. Rzadkimi roślinami są na przykład arnika górska, kosaciec syberyjski, obuwik. Osobliwościami są orzeł bielik, orzeł krzykliwy, bocian czarny, bóbr europejski, konik leśny. Istnieje tu również ośrodek, w którym hodowane są żubry. Park Białowieski umiejscowiony jest na Nizinach Podlasko-Białowieskich (w ich części wschodniej), pierwotnie występowały tu typowe dla europejskiego niżu zbiorowiska leśne, czyli bagienne, borowe, grądowe i łęgowe. UNESCO uznało Białowieski PN rezerwatem biosfery.

Duże wyspy iglastych lasów znaleźć można wysoko w górach, które wznoszą się nad otaczające je liściaste lasy. Drzewa iglaste pokrywające zbocza takich gór, jak Alpy, Pireneje, czy południowe Appalachy, są odporne na chłody. Natomiast, jeśli chodzi o niższe wysokości, to całe grupy iglastych drzew mogą porastać północne zbocza wąwozów i dolin.

Cykl roczny w lesie:

Iglaste lasy północy w ciągu całego roku pozostają zielone, tymczasem liściaste lasy razem ze zmianą pory roku, same też się zmieniają. Wczesną wiosną, kiedy to promienie słoneczne wprost zalewają leśne dno, rozpoczyna się sezon wegetacyjny. Nagle, korzystając z nagromadzonych w korzeniach i bulwach zapasów pokarmu, rozkwita tysiące kwiatów. Wydają owoce i bardzo często, jeszcze nim drzewa wypuszczą swoje liście, zamierają. W okresie lata życie lasu zostaje przeniesione wyżej, do koron drzew, ponieważ ich liście dostarczają w tym czasie najwięcej pokarmu. Owady odżywiają się liśćmi, świeżymi i zielonymi, natomiast same zostają zjedzone przez ptaki. Na jesieni pojawia się całe mnóstwo żołędzi, buczyn oraz dojrzałych owoców, które są zjadane przez leśne zwierzęta, począwszy od wiewiórek, a na dzikach kończąc. Jednak zdecydowanie krótsze dni oraz noce coraz chłodniejsze zapowiadają pojawienie się kolejnej przemiany. Liście przestają wytwarzać chlorofil, zieleń zaczyna znikać, a dominujące stają się barwy czerwone i żółte. Podgórskie lasy tą porą roku mienią się mnóstwem kolorów (w innych miejscach jesienne barwy są zwykle bardziej stonowane). Ostatecznie opadają liście i nadchodzi zima, będąca porą odpoczynku.

Rozkład materii organicznej:

Dno liściastego lasu staje się ogromną stertą pielęgnowanego siłami natury kompostu. Przez cały okres lata na dno spadają łuski pączków, ułamane gałęzie, ptasie i owadzie odchody, czasami nawet i całe drzewa. Znowuż na jesieni miliony liści spada na ziemię. Schowane w ściółce dżdżownice odżywiają się organicznymi resztkami, pomagając w rozkładzie ich. Podobnie czyni wiele innych owadów oraz małych zwierząt. Jednak największą pracę dokonują bakterie oraz grzyby. Zamieniają w przeciągu ciepłych miesięcy zalegające szczątki do postaci grubej warstwy próchnicy, uwalniając z nich przyswajane przez rośliny substancje. To dzięki ich działalności i powstającej żyznej glebie, wiosną do lasu powraca życie, by jesienią znów zasilić las w kolejną porcję organicznej substancji do przetworzenia.

Piętrowość lasów:

Roślinność starych liściastych lasów, podobnie zresztą do każdego innego lasu, tworzy piętra. Tak zwane sklepienie lasy tworzą korony drzew najwyższych. Następne w kolejności są rosnące młode drzewa oraz cieniolubne gatunki drzew, tworzące podrost. Poniżej znajduje się złożone z krzewiastych roślin podszycie. Natomiast najniższą warstwą lasu jest runo, utworzone przez paprocie, mchy, widłaki i rośliny zielne. Taki układ roślinności (warstwowy) ma wpływ na zróżnicowanie fauny leśnej. Część zwierząt (np. wiewiórki) stale przemieszcza się pomiędzy dnem lasu a koronami drzew. Inne znowuż pozostają tylko w obrębie jednego poziomu, ponieważ tam mają najlepsze warunki życiowe. Sowy i jastrzębie budują swoje gniazda w paśmie koron drzew, gdyż tam właśnie są one odpowiednio ukryte przed jakimiś innymi drapieżnikami. Natomiast słonka buduje gniazdo oraz spędza większość swojego życia nisko, na ziemi, gdzie może szukać w glebie swego ulubionego pokarmu - dżdżownic.

Konsekwencje wycięcia lasów:

Wycięcie starych liściastych lasów przyczyniło się do wymarcia pewnych gatunków zwierząt, bądź też ograniczyło poważnie ich liczebność. Niegdyś rozpowszechniony po całej Europie żubr obecnie żyje jedynie w skrawku Puszczy Białowieskiej (granica Polski oraz Białorusi). Ofiarą wycięcia północnoamerykańskich pierwotnych liściastych lasów został dzięcioł wielko dzioby. Wyginął on praktycznie całkowicie, gdyż brak jest już starych, wielkich lasów, gdzie mógł zakładać gniazda oraz żerować. Jednak są gatunki, które na wycince lasów, a w konsekwencji na powstaniu otartych przestrzeni, skorzystały. Ameryka Północna chociażby ma teraz znacznie więcej jeleni niż przed pojawieniem się Europejczyków. W miejsce wyciętych lasów pojawiły się polany oraz zarośla krzewów, w niektórych miejscach wyrósł gęsty las.

Tropikalne lasy deszczowe:

Lasach deszczowych w tropikach nie występują pory roku, dzień w dzień jest taka sama pogoda, co nie zdarza się nigdzie indziej. Deszcze pojawiają się tu regularnie, prawie codziennie. Roczna suma opadów wynosi od 200 do 400 cm. Deszczowe lasy są wilgotne oraz ciepłe, choć nie są gorące. Średnia temperatura to 25oC. Tropikalne deszczowe lasy tworzą w okolicy równika na kilku kontynentach różnej szerokości pas. Występują one w Afryce (zachodnia i centralna, głównie dorzecze Konga), Australii, Azji, Ameryce Środkowej, lecz największe zlokalizowane są w Południowej Ameryce. Największą obszarowo jest puszcza tropikalna w Amazonii, której powierzchnia to około 5 milionów km2, więc jest to jedna trzecia obszaru całego kontynentu.

Niestety, lasy deszczowe bardzo szybko są wycinane w celu uzyskania drewna lub też są niszczone, by ich ziemię zająć pod zabudowę lub uprawę. Jeśli giną drzewa, wtedy znikają też zwierzęta, a gleba, która już i tak jest niezbyt żyzna, ulega wyjałowieniu. Daleko poza miejscem wyrębu odczuwalne są jego skutki, nawet w strefie klimatycznej, w której my jesteśmy. Wiele gatunków gniazdujących w lasach umiarkowanej strefy ptaków, zimę spędza właśnie w lasach deszczowych w tropikach.

W żadnym innym środowisku nie ma tylu gatunków roślin, ile jest w tropikalnych lasach. Lasy liściaste strefy umiarkowanej cechują się niewielką różnorodnością drzew, przeważnie jest tam kilkanaście ich gatunków. Tymczasem w deszczowych lasach leżących w północnej Australii tylko na jednym hektarze znaleźć można nawet 150 gatunków drzewiastych roślin. Niektóre deszczowe lasy znajdujące się w południowo-wschodniej Azji mają nawet więcej niż 200 gatunków drzew na jednym hektarze, można więc łatwo sobie wyobrazić, że równie duża jest tam rozmaitość występujących zwierząt. Badacze stwierdzili w Amazonii w okolicy jednej z rzek obecność wielu różnych ptaków, konkretnie w liczbie 500 gatunków. Widać więc, ze ogromna jest tu różnorodność gatunków, jednakże, jeśli chodzi o ich liczebność, to jest ona przeważnie niewielka. Ciekawą cechą tropikalnych lasów deszczowych jest to, że poszczególne okazy drzew z danego gatunku występują w dość znacznym rozproszeniu. W naszych lasach przeciwnie - przeważnie dominuje jeden z gatunków, a cały las bierze od niego swoją nazwę, mamy więc na przykład las bukowy, czy brzozowy.

W tropikalnych lasach żyją liczne gatunki naczelnych, np. goryl, gibbon, koczkodan białonosy, nadobny, czy też białowargi. Żyjące w piętrze koron drzew nadrzewne zwierzęta są najwyżej średnich rozmiarów (większe rozmiary ciała byłyby raczej niewygodne), np. leniwce, wiewiórki. Jednak w deszczowych lasach napotkać można również zwierzęta o dużych rozmiarach. W Azji i południowej Ameryce żyją pokrewne z nosorożcami tapiry, o krępej sylwetce. Występują lamparty (Stary Świat) i jaguary (Nowy Świat). Największe jednak pozostają słonie, ponieważ leśnym gatunkiem jest - mniejszy nieco od sawannowego słonia afrykańskiego - słoń azjatycki. Wiele amazońskich ssaków bytuje na drzewach. Część z nich wykorzystuje do wspinania się (niczym piątą kończynę) ogon. Taki chwytny ogon posiadają małpy, wyjce, wełniaki, a także kinkażu. Kinkażu jest krewnym szopa, o żółtawym zabarwieniu, mierzący łącznie z ogonem 90 cm. Podobnie do szopa pracza, jest aktywny głównie nocą. W celu dostania się do owadów, miodu, czy miąższu owoców używa długiego, wąskiego języka.

Lasy mgliste:

Wyodrębnić jeszcze można las mglisty, który jest chłodniejszy od tropikalnego lasu deszczowego. Porasta on górskie zbocza niektórych rejonów świata, zwłaszcza południowej i środkowej Ameryki. Ponieważ w powietrzu zawarta jest spora wilgoć, rozwijają się tu bujnie nadrzewne rośliny, zwane epifitami, które mogą żyć bez kontaktu z glebą i nie wytwarzają korzeni, np. liczne gatunki storczyków. Nad Andami (Ameryka Południowa) dochodzi do skroplenia całej niesionej przez wiatry wiejące od wschodu wilgoci. Tymczasem po zawietrznej stronie tych gór deszcze pojawiają się tylko raz na jakieś kilkanaście lat, co skutkuje tym, że miast wilgotnego lasu jest tu pustynia. Las mglisty wschodniej Afryki to głównie 20 metrowe osobniki, występują tu gigantyczne lobelie, wrzośce oraz wysokie na 10 metrów starce (rodzina złożonych). Na zboczach występują wysokie bambusy.

Podsumowanie:

Lasy, których krótką charakterystykę przedstawiono powyżej, coraz bardziej narażone są na zagładę, jeśli zaś tak się stanie - zginie również cały świat zwierzęcy. Głównymi przyczynami takiej sytuacji są zdecydowanie rabunkowa działalność ludzka oraz pogłębiające się zanieczyszczenie naturalnego środowiska, wywożenie do lasów śmieci, pożary lasów pojawiające się często wskutek bezmyślnego wypalania okolicznych łąk. Powstające na skutek spalania kopalnych paliw kwaśne deszcze oraz emitowane do powietrza atmosferycznego przemysłowe zanieczyszczenia powodują niszczenie lasów w Europie Zachodniej, ale również i innych, ponieważ wiatr roznosi zanieczyszczenia nawet na znaczne odległości od źródła ich powstawania. Wolnorynkowe mechanizmy pozyskiwania drewna z lasów nie biorą w ogóle pod uwagę niszczenia przy okazji miejsc lęgowych licznych ptaków, dewastacji środowiska, zakłócania spokoju żyjących tam zwierząt, eksterminacji licznych gatunków roślin. Procesy erozyjne degradują glebę, narażając ludzi na niebezpieczeństwo ze względu na zagrożenie osunięcia się gruntu, bądź lawin błotnych. Globalnemu ociepleniu, o zdecydowanie negatywnych skutkach, sprzyja brak pochłaniających dwutlenek węgla drzew. Należy zadać sobie pytanie, jak wysoką cenę poniesiemy my, jak i następne pokolenia, za przyczynienie się do wymarcia tak licznych gatunków flory i fauny.