Romantyzm kochał to, co tajemnicze, pełne magii i zjaw. Mickiewicz pracując jako nauczyciel w Kownie, szukał ucieczki od prozy życia zagłębiając się w poznawanie legend rejonu, w którym się znalazł. W takiej atmosferze rodziły się jego "Ballady i romanse", pośród których jedną z najbardziej znanych jestwitezianka".

 Świtezianka - treść ballady

Nad jeziorem Świteź codziennie spotyka się dwoje zakochanych. Chłopak jest strzelcem w borze, o dziewczynie zaś nic nie wiemy. Nawet narrator wyznaje, że nie ma pojęcia, kim może być ukochana strzelca. Poznajemy zakochanych na etapie, gdy ich miłość jest tak zaawansowana, że strzelec nalega, by wybranka zamieszkała z nim.Dziewczyna waha się i stwierdza, że może i spełniłaby wolę kochanka, ale nie ma pewności, czy będzie on stały w uczuciach. Oczywiście zostaje obsypana tysiącem zapewnień i miłosnych zaklęć. Ale decyzja jeszcze nie zapada. Dziewczyna żegna się i odchodzi, strzelec zostaje sam. Zamierza już odejść z miejsca spotkania, gdy nagle woda jeziora burzy się i na fali ukazuje się oszałamiającej piękności dziewica. 

Odzywa się ona do młodzieńca kuszącymi słowy nakłaniając go do porzucenia myśli o zwodzącej go dziewczynie z lasu, dla której nie warto pozostawać wiernym. Sugestywne słowa nimfy oraz jej wdzięki robią swoje - strzelec daje się skusić i tonie w rozkoszy objęć nieznajomej, bowiem cud jakiś sprawił, że mógł podążyć do niej biegnąc po powierzchni jeziora. 

Chwile upojenia zakłóca jednak nagle powiew wietrzyku. I wtedy strzelec ze grozą odkrywa, że nimfa i dziewczyna z lasu jest tą samą osobą. Kara za zdradę zostaje wymierzona natychmiast i jest bezlitosna - młodzieniec zostaje zaklęty w modrzew, a jego dusza zostaje skazana na wieczne potępienie.

Świtezianka - moralistyka ludowa

Kara wymierzona za zdradę w miłości zawsze jest bezwzględna. Jest to zgodne z normami i zasadami świata, w którym żyją bohaterowie ballady Świtezianka. Głęboka wiara, że za zło zawsze trzeba zapłacić, jest charakterystyczna dla podań ludowych, którymi inspirował się Mickiewicz pisząc swe Ballady i romanse

A ponieważ mamy do czynienia z romantyzmem, epoką, w której lud był ceniony jako autorytet bardziej światły niż oświeceni mędrcy (wykładnię tego poglądu odnajdziemy w otwierającej cykl ballad Romantyczności- balladzie na tyle sztandarowej, że uznana została za programową), nic zatem dziwnego, że Mickiewicz podchwytuje myśl o właściwym światu uporządkowaniu wartości, które ma dawać poczucie sprawiedliwości społecznej oraz rodzić przekonanie o braku bezkarności w przypadku uczynienia zła. 

Takiemu porządkowi świata idzie w sukurs romantyczna natura przedstawiona w Świteziance. Natura w balladzie zostaje opisana tak, jakby była nie tylko tłem zdarzeń, ale chwilami ich aktywnym uczestnikiem (moment przemiany strzelca w drzewo obfituje w dziwne, tajemnicze zjawiska, do zaobserwowania zarówno w żywiole ziemi, jak i wody). Jest to zgodne z romantycznym pojmowaniem świata i stanowi jeden z wykładników romantyczności Świtezianki.

Świtezianka - kształt artystyczny utworu

Świtezianka jest balladą, czyli charakterystycznym dla romantyzmu gatunkiem synkretycznym. Idealnie spełnia ona wymogi formalne gatunku, zarówno treściowo, jak i formalnie. Charakterystyczną dla ballady melodyjność uzyskał poeta regularnością rytmu utworu, którą wytworzyły stałe, powtarzające się układy wersowo-rymowe. 

Niezakłócające komunikatywności tekstu środki stylistyczne wywołują wrażenie, że jest to snuta wieczorem, nastrojowa opowieść, która ma wciągać, przejmować grozą, ale i uczyć.

Świtezianka - trzecia osoba w balladzie: narrator

Narrator ujawnia się czytelnikowi bezpośrednio. Jego opowieść jest dynamiczna, zmienna w nastrojach. O ile początek może przypominać sielankę rodem z sentymentalizmu, o tyle nastrój ten znika zupełnie, gdy przychodzi do przysięgi strzelca i wyrażonej wobec niego przestrogi, dotyczącej potencjalnego złamania danego słowa. 

We fragment ten wkrada się już niepokój i przeczucie złego, które niesie ze sobą przyszłość. Narrator wypełnia swe zadanie do samego końca prowadząc płynnie czytelnika przez zmienny nastrój Świtezianki, nie tracąc ani przez moment wiarygodności, w razie potrzeby nie skąpiąc opisu, w razie innej potrzeby - dynamizując tempo. To właśnie osobie narratora ballada zawdzięcza to, co w niej najistotniejsze - nastrojowość romantyczną.