Ideologia, to system poglądów, pojęć i postaw, w danej epoce charakterystycznych dla społeczeństwa. W jej skład wchodzą wszelkie formy myśli: filozofia, religia, nauka, a także koncepcje etyki i prawa. Ideologią nazywane są też często poglądy stworzone na użytek aktualnej sytuacji społeczno – politycznej (mające tą sytuację chwalić lub uzasadniać) lub poglądy jakiejś grupy (wyrażające jej interesy i mobilizujące ją do walki o władzę), np.: „komunizm” jako ideologia proletariatu.

Nazwa komunizm pochodzi od łacińskiego słowa „communis” oznaczającego „wspólny, ogólny, powszechny”. Elementy ideologii komunistycznej (idee równości i wspólnoty) pojawiły się już w średniowieczu, ale na znaczeniu zyskały dopiero w czasie wielkiej rewolucji francuskiej (1789 r.). Ideologia komunistyczna miała charakter utopijny. Postulowała radykalny egalitaryzm, autentyczną wspólnotę i braterstwo ludzi oraz negację indywidualizmu i własności prywatnej. Dowodziła też konieczności odgórnego zarządzania gospodarką.

Szczególne znaczenie nadali jej marksiści (zwolennicy ideologii opracowanej przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa) – za ich sprawą podstawą ideologii komunizmu stał się „materializm historyczny”, zawierający tezy o znaczeniu walki klas i o szczególnej roli klasy robotniczej w przejściu od kapitalizmu do socjalizmu. Ideologia komunistyczna w wersji marksistowskiej odrzucała religię, znaczenie więzi narodowych oraz zachodnie koncepcje wolności, prawa i demokracji. Dążyła do dyktatury proletariatu (przejęcie całości władzy przez klasę robotniczą reprezentowaną przez partię komunistyczną). W krajach, w których komuniści uzyskali władzę, idee te stały się oficjalną ideologią państwa.

Ideologia marksizmu zmodyfikowana została przez Włodzimierza Lenina (stąd kolejna nazwa ideologii komunistycznej: „marksizm – leninizm”). Lenin kładł nacisk na aktywną rolę ludzi w historii oraz formułował tezę o możliwości dokonania rewolucji proletariackiej w Rosji) i rozszerzenia jej na skalę światową. Koncepcje Lenina kontynuował Józef Stalin. Wzbogacił ją jednak o pogląd, że budowa komunizmu może dokonać się w kraju znajdującym się we wrogim otoczeniu, ale pod warunkiem zaostrzenia walki klasowej  i zbudowania nowego społeczeństwa. Te nowe tezy miały uzasadnić terror i totalitarną formę ustroju ZSRR.

Ideologia komunistyczna rozwinęła się m.in.: w ZSRR (i jego państwach satelickich), w Chinach, Korei Północnej, Północnym Wietnamie i na Kubie.

Z kolei nazizm to skrajna, niemiecka wersja faszyzmu (masowego ruchu politycznego o skrajnie nacjonalistycznym charakterze, który powstał jako protest przeciwko rezultatom I wojny światowej i był ideologią ludzi pokonanych, rozczarowanych i spragnionych odwetu). Nazizm budował państwo totalitarne. Zmierzał do ustanowienia „wielkogermańskiej Rzeszy”. Zwracał się przeciwko: liberalizmowi, systemowi wielopartyjnemu, parlamentaryzmowi, demokracji, marksizmowi, komunizmowi, pacyfizmowi, chrześcijaństwu i Kościołom (próbując stworzyć własną, narodową religię). Głosił skrajny nacjonalizm oraz „dziejową misję” własnego narodu i jego wyższość nad innymi narodami, traktując naród jako rasową  i biologiczną wspólnotę krwi. Walkę i wojnę uważał za podstawowe prawo społeczne. Uzasadniał ją brakiem koniecznej do swobodnego rozwoju „przestrzeni życiowej”.

Doktryna nazistowska (sformułowana przez Adolfa Hitlera) wywodzi się z narodowego socjalizmu, którego zasadniczymi założeniami były kult wodza, ścisły związek organizacji partyjnej ze strukturami państwa, wiara w wyższość rasy germańskiej nad innymi rasami i konieczność eksterminacji narodów zaliczanych do kategorii „podludzi” (głównie Żydów i Romów). Nazizm czerpie więc z rasizmu. Wierzy w wyższość rasy aryjskiej, powołanej do panowania i realizacji „misji cywilizacyjnej”. Nazizm wiąże się też z gloryfikacją siły, wojny i walki, co pociąga za sobą pełną militaryzacja państwa.

Wspólne aspekty obu tych ideologii (komunizmu i nazizmu) znajdują odzwierciedlenie w życiu społecznym podporządkowanych im narodów.

Zarówno nazizm, jak i komunizm już w swych założeniach są pełnymi nienawiści i nie stroniącymi od ludobójstwa „ideologiami zagłady” wroga, bo – jak przekonuje  Stefan Kisielewski – „gloryfikacja własnego narodu to akt pogardy dla innych”.

Zarówno państwo nazistowskie, jak i komunistyczne charakteryzują się: dominacją partii we wszystkich dziedzinach życia (zarówno publicznego, jak i prywatnego), podporządkowaniem całego prawodawstwa interesom i ideologii partii, rozbieżnością między przepisami obowiązującego prawa stanowionego, a faktycznie realizowanymi normami, rządami monopartii, upaństwowieniem gospodarki, nauki i kultury, cenzurą, propaganda, specyficzną nowomową i stosowaniem terroru. Wspólną cechą obu tych ideologii jest też teza o ciągłej obecności wroga, którego bezwzględnie należy zwalczać. Służy temu silnie rozbudowany aparat przymusu (policja polityczna, więzienia, obozy odosobnienia i obozy pracy dla wrogów ustroju i nieposłusznych obywateli).

W nazizmie masowa eksterminacja Żydów rozpoczęła się, gdy przekonano naród niemiecki, że Żydzi są odpowiedzialni za wszystkie ich problemy. Żydów nieustannie  oczerniano i przedstawiano jako robactwo. Według Hitlera, Żydzi byli elementem szkodliwym i „zanieczyszczającym” rasę aryjską. Sformułowana przez Hitlera w „Mein Kampf” ideologia germańskich nadludzi, w swym rozwoju ograniczanych przez podludzi zajmujących należne rasie germańskiej terytoria, stała się podwaliną antysemityzmu  i holokaustu. Na początku dla ludności żydowskiej budowano tzw. „getta” (odrębne, zamknięte dzielnice). Organizowano obławy i masakry. W końcu zdecydowano się na „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” – masową eksterminację narodu żydowskiego. Jednak nienawiść hitlerowców nie ograniczała się do rasy żydowskiej. W różnym stopniu dotyczyła wszystkich ras poza aryjską. Niektórym z nich (np. Słowianom) przeznaczano rolę niewolników, uważając ich za rasy prymitywne, za istoty „niższego rzędu”, już przez naturę stworzone do pracy na rzecz Niemiec.

W komunizmie, z kolei nieustannie walczono z „wrogami klasowymi” zagrażającymi „zdobyczom rewolucji”. Zabijano ich lub umieszczano w więzieniach i obozach pracy (tzw. „łagrach”), gdzie bez opieki lekarskiej, otrzymując minimalne porcje żywności, musieli w nieludzkich warunkach pracować po kilkanaście godzin dziennie. Śmiertelność wśród tych niewolniczych „pracowników” wynosiła około dwudziestu procent. W ZSRR jeden donos wystarczył, żeby obywatelem zainteresowały się „organy ścigania”. Prowadząca przesłuchania policja polityczna uprawniona była do stosowania tortur i wymuszania zeznań. Do więzień i obozów pracy trafiali więc różni wrogowie polityczni (zarówno ci „zewnętrzni”, jak i „nieprawomyślni” obywatele). Przebywali tam całymi latami, niekiedy bez sądu. Torturowano ich i (narażając ich życie i zdrowie) poddawano eksperymentom medycznym (np. testom gazów bojowych, broni biologicznej, czy chemicznej).

Państwa totalitarne (nie szanujące życia jednostki) wyspecjalizowały sposoby zabijania. W ZSRR na przykład, dokonano bezprecedensowego ludobójstwa przez sztuczne wywołanie „wielkiego głodu” na Ukrainie. Postanowiono tam zagłodzić nieposłusznych rolników (nie chcących poddać się kolektywizacji). Wszystkie dostawy żywności były wtedy przymusowo rekwirowane, a wojska uniemożliwiały dostawy z zewnątrz. Obowiązujące w tym czasie „prawo o kłosach” za kradzież kilku kłosów zboża przewidywało karę śmierci. W konsekwencji tych działań zmarło około 7-u milionów ludzi, a w Charkowie doszło do straszliwych zbrodni i aktów ludożerstwa.

Państwa faszystowskie i komunistyczne nie szanowały także konwencji genewskiej, (określającej międzynarodowe prawa jeńców wojennych). Świadczą o tym odnalezione w Katyniu masowe groby (zamordowanych przez NKWD) oficerów polskich.

Zarówno faszyzm, jak i komunizm, można więc nazwać ustrojami „pogardy dla życia ludzkiego”, opartymi na niepodzielnych rządach jednej partii i podporządkowanych jedynej słusznej ideologii, kontrolujących gospodarkę i administrację publiczną, a społeczeństwo skupiających wokół nienawiści do (klasowego lub narodowego) wroga. Dla obu tych systemów charakterystyczne jest tłumienie wszelkiej opozycji i podtrzymywanie w społeczeństwie atmosfery nieustannego strachu. Dodatkowo, w obu tych ustrojach odwrócona została hierarchia wartości – życie jednostki i jej dobro zupełnie przestało się liczyć. Społeczeństwo musi być ciągle czujne („zwierane szeregów”) i poddawane indoktrynacji (by z całego serca wierzyć w państwową ideologię i w razie potrzeby oddać za nią życie). Światopogląd mas jest nieustannie kontrolowany, a przypadki nieposłuszeństwa są surowo karane. Terror jest więc na porządku dziennym. Nazizm i komunizm są „ustrojami śmierci” przede wszystkim jednak dlatego, że ich panowanie kosztowało już życie kilkudziesięciu milionów ludzi.