Uformowanie się stanu szlacheckiego spowodowało, że od drugiej połowy XIV w. szlachta poczęła pozyskiwać dla siebie przywileje. Rozróżnić należy dwa rodzaje przywilejów szlacheckich: generalne - rozciągające się na cały kraj, prowincjonalne lub ziemskie - obejmujące szlachtę jednej prowincji lub ziemi.

Pierwsze przywileje szlacheckie

Pierwszy ogólnokrajowy przywilej szlachecki został nadany przez Ludwika Węgierskiego w Budzie w 1355 r. Zobowiązał się nie pobierać nadzwyczajnych podatków poza zwyczajowymi, nie korzystać z prawa stacji w dobrach szlacheckich, lecz utrzymywać się na własny koszt podczas podróży, a także wynagradzać straty poniesione przez szlachtę w wyprawach wojennych poza granicami kraju.

Kolejne przywileje szlacheckie zostały wydane przez tego samego władcę w zamian za przyznanie sukcesji tronu polskiego dla jednej ze swych córek. Na zjeździe w Koszycach w 1374 r. został wydany przywilej generalny dla szlachty mówiący, że król nie będzie nakładał samodzielnie podatków (wolność podatkowa szlachty), ograniczając się do 2 groszy z łanu kmiecego rocznie. 

Przywilej zapewniał wykup szlachcica z niewoli zagranicznej przez króla oraz ograniczał obowiązek szlachty pomocy w budowie zamków do przypadków, w których zatwierdziła ona wcześniej taką budowę. Przywilej koszycki regulował także zasady obsadzania urzędów oraz potwierdzał ogólne przywileje szlacheckie.

Przywileje szlacheckie - rozszerzenie uprawnień szlachty

Przywilej czerwiński nadany w 1422 r. zagwarantował szlachcie, że król nie dokona konfiskaty czy zajęcia majątku szlachcica bez wyroku sądowego, sądzenie przez sądy zgodnie z prawem pisanym, niełączenie urzędu ziemskiego i starosty.

Przywileje szlacheckie zostały potwierdzone na sejmie w Warcie w 1423 r.

Przywilej brzeski wydany w 1425 r. nie wszedł w życie, ale potwierdzające go: przywilej jedleński (1430) i krakowski (1433) zagwarantowały nietykalność osobistą szlachty (brak możliwości uwięzienia czy ukarania szlachcica bez wyroku sądowego).

Kolejne przywileje zostały ustanowione pod Cerekwicą oraz w Nieszawie (1454). Te ostatnie przekazywały decyzje w najważniejszych sprawach państwowych sejmikom ziemskim.

Przywileje szlacheckie - konstytucja Nihil novi

Dążenie szlachty do umocnienia własnej pozycji społecznej i politycznej zostało zagwarantowane w  1505 r. na sejmie walnym Królestwa. Posłowie delegowani przez sejmiki na sejm walny utworzyli wówczas odrębną izbę poselską. 

Konstytucja Nihil noviusankcjonowała równoprawną wobec senatorów - możnowładców rolę posłów ziemskich. Ustanowiono, że zgoda posłów ziemskich jest konieczna do wprowadzenia w życie nowych praw. Król był uprawniony jedynie do wydawania edyktów w sprawach miast kościelnych, Żydów, lenn, chłopów w majątkach królewskich. Konstytucja stanowiła poważne ograniczenie uprawnień monarchy.

Po konstytucji 1505 r. Zygmunt I Stary wydał jeszcze trzy przywileje szlacheckie zwiększając uprawnienia szlachty wobec władzy króla.

Znaczenie przywilejów szlacheckich

Przywileje szlacheckie wiązały się z dominacją szlachty w życiu gospodarczym, politycznym i kulturalnym. Dzięki nim szlachta miała decydujący wpływ na działania króla i prowadzoną przez niego politykę. Tym samym znaczenie monarchy uległo znacznemu osłabieniu. Ucierpiały również pozostałe stany, zwłaszcza mieszczanie, którzy pozostali w zasadzie bez żadnego wpływu na to, co działo się w kraju.