W lutym 1473 roku w Toruniu urodził się Mikołaj Kopernik. Jego ojcem był krakowski mieszczanin Mikołaj Kopernik handlujący miedzią, który przeniósł się do Torunia w 1456 roku i ożenił tam z Barbarą z patrycjuszowskiego rodu Watzenrodów. Mikołaj miał brata Andrzeja i dwie siostry Katarzynę i Barbarę. Śmierć ojca spowodowała przejęcie opieki nad wychowywaniem Mikołaja przez wuja - Łukasza Watzenrode piastującego wtedy urząd biskupa warmińskiego. Młody Mikołaj odbył studia matematyczno-przyrodnicze w Akademii Krakowskiej w latach 1491-1495, podczas których zapoznał się z wiedzą astronomiczną i instrumentami astronomicznymi. Z inspiracji wuja Watzenrode udał się na studia teologiczne do Bolonii. Miał tam nauczyć się jak w przyszłości procesować się z wiecznie zagrażającymi ziemiom polskim Krzyżakami. By zdobyć fundusze na wyjazd do Bolonii Kopernik przyjęła niższe święcenia kapłańskie, dzięki którym mógł pobierać dochody kanonika kapituły warmińskiej. Bardzo ciekawy był Kopernik włoskich humanistów, zwłaszcza Kallimacha, który jednak tuż po przybyciu Kopernika do Włoch zmarł. Prawo kanoniczne niezbyt zajmowało Kopernika. Gdy skończyło się fundusze na studia Kopernik powrócił do kraju i w 1501 roku stanął przed kapitułą. Kapituła zgodziła się na dalsze finansowanie studiów Kopernika, ale miał studiować medycynę, zdobyć doktorat z prawa kanonicznego i przebywać we wszech nie dłużej niż dwa lata. Medycynę studiował Kopernik w Padwie, zaś tytuł doktora sztuk wyzwolonych uzyskał w Ferrarze. W trakcie studiów oprócz rozwijania znajomości języków klasycznych zajmował się astronomią, dokonywał obserwacji, współpracował z astronomem Dominikiem Marią Novara. Uczęszczał też na wykłady filozofa Pomponacjusza, który poprzez swoje poglądy głoszące, że podstawą poznania jest postrzeganie obiektywnie istniejących przedmiotów. W ten sposób Kopernik wyzwalał się z średniowiecznego sposobu myślenia. Już w czasie studiów zgromadził bogaty księgozbiór zachowany głównie w Bibliotece Uniwersytetu w Uppsali. Po powrocie do kraju w 1503 roku Kopernik osiedlił się w ziemi warmińskiej. Początkowo był lekarzem i sekretarzem swego wuja biskupa warmińskiego, a gdy ten zmarł został kanonikiem bez święceń kapłańskich przy katedrze fromborskiej. W związku z tym pełnił obowiązki administratora dóbr kapituły w Olsztynie, komisarza Warmii, a także generalnego administratora diecezji warmińskiej. Pełnione funkcje wymagały od Kopernika sporządzania map, które wykonywał m.in. we współpracy z Bernardem Wapowskim. Obliczał szerokość i długość geograficzną różnych miast polskich, poprawiał na atlasach nazwy geograficzne Polski, pisał traktaty geograficzne. Ze względu na umiejętność sporządzania przez Kopernika map zainteresowali się nim Krzyżacy, którzy ciągle knuli plany napaści na ziemie polskie. Krzyżacy zaczęli go nawet szantażować i nazywać apostatą byle oddał im mapę terenów polskich. Gdy Kopernik stawił opór dokonano nawet włamania i przeszukania jego pokoi, tymczasem mapę nosił cały czas przy sobie.

Obserwując jak szybko postępuje ubożenie Warmii opracował Kopernik plan reformy monetarnej przedstawiony w dziele Monetae cudendae ratio, w którym postulował zunifikowanie ziem Korony z Prusami, ujednolicenie monety i systemu miar i wag oraz zapobieganie dewaluacji pieniądza jednocześnie dowodząc, że zła moneta wypiera z obiegu dobrą. Gdy w 1520 roku zamkowi w Olsztynie zagroził najazd Krzyżaków dzięki zapobiegliwości i działaniom Kopernika niebezpieczeństwo krzyżackie zostało zażegnane. Wykorzystał wtedy wiadomości zdobyte podczas studiów z dziedziny techniki czy inżynierii i ufortyfikował miasto. W uznaniu jego zasług król mianował go wtedy królewskim komisarzem Warmii. Przez długi okres pełnił też Kopernik funkcję lekarza kolejnych biskupów warmińskich oraz ludności diecezji warmińskiej. Walczył z epidemiami lecząc metodami tradycyjnymi, pozostawał też w kontakcie z wybitnymi lekarzami. Z jego inspiracji powstawały wodociągi i młyny wodne. Interesował się także Kopernik jak podnieść wydajność i efektywność uprawy ziemi. Po napaściach krzyżackich musiał też zajmować się odbudową zniszczonych terenów, zasiedlaniem ich, procesowaniem się z Krzyżakami o zagarnięte przez nich miasta. Ze względu na ogromny patriotyzm i odżegnywanie się od wszelkich związków z Zakonem Krzyżackim popadał Kopernik w konflikty z lokalnymi feudałami, którzy niejednokrotnie dopuszczali się zdrady i potajemnie paktowali Krzyżakami a w czasie ich napaści udzielali pomocy. Niechęć szlachciców wzbudzał także jego litościwy i współczujący stosunek względem uciskanych i wyzyskiwanych chłopów. Był też Kopernik zdecydowanym miłośnikiem sztuki, architektury, poezji, rzeźby, malarstwa. W 1537 roku wysunięto także jego kandydaturę na stanowisko biskupa warmińskiego, król mianował jednak na ten urząd Jana Dantyszka.

Studia na Akademii Krakowskiej umożliwiły Kopernikowi kontakt z uczonymi głoszącymi krytyczny stosunek względem istniejących teorii kosmogonicznych, zwłaszcza geocentrycznej teorii Klaudiusza Ptolemeusza. Mimo krytyki poglądów Klaudiusza Ptolemeusza Kopernik zachował ogromny szacunek dla tego starożytnego uczonego. Teoria geocentryczna, która głosiła, że ośrodkiem wszechświata jest Ziemia i, że wszystkie planety, do których zaliczano księżyc i słońce poruszają się wokół niej nie była potwierdzana przez obserwacje Kopernika. Zauważył on, że planety nie poruszają się po niebie w sposób jednostajny, że ich ruchy są zdecydowanie bardziej urozmaicone i że zataczają pętle. Ptolemeusz tłumaczył niejednostajność i zataczanie pętli przez planety w sposób fałszywy. Ze względu na błędne założenia niemożliwy był dalszy rozwój astronomii, ponieważ uczeni nie byli w stanie przebrnąć przez masę szczegółów. Kopernik zaobserwował, że poświęcając się tym szczegółom uczeni doszli do licznych ale pojedynczych koncepcji, które często stały z sobą w sprzeczności i nie składały się w jedną i spójną wizję świata. Stąd Kopernik wysuwał postulat rozpatrywania zjawisk w ogólnym, szerszym kontekście i odkrywania związków łączących różne zjawiska. Ponadto podkreślał, że należy zajmować się wyłącznie tym co najważniejsze i unikać pracy nad mało istotnymi szczegółami. Kopernik doszedł do wniosku, że nie ma już sensu poprawiać teorię Ptolemeusza a należy wprowadzić nowy obraz świata. Najpierw Kopernik postawił całościową hipotezę, którą następnie krok po kroku potwierdzał na drodze obserwacji.

Po raz pierwszy zarysy teorii heliocentrycznej przedstawił podczas końcowego etapu pobytu w Lidzbarku Warmińskim bądź na początku swej bytności we Fromborku. Poglądy jego zostały wówczas uwiecznione w tzw. Komentarzyku. Ze względu na popularność, którą sobie zyskał tym dziełem został zaproszony przez kurię rzymską do prac nad reformą kalendarza juliańskiego. W 1516 roku przedstawiono projekt reformy kalendarza autorstwa Kopernika papieżowi Leonowi X. De revolutionibus zawierające wykładnię teorii heliocentrycznej Kopernika powstawało w latach 1515 - 1530 i początkowo było przeznaczone tylko dla grona zaprzyjaźnionych naukowców. Dopiero przybyły do Fromborka w 1539 roku Jerzy Joachim von Lauchen zwany Retykiem nakłonił Kopernika do publikacji dzieła. Część dzieła Kopernika opublikowano w Gdańsku w 1540 roku i w Bazylei w 1541 roku. W całości wraz z listem dedykacyjnym dla papieża Pawła III opublikowano dzieło Kopernika w 1543 roku w Norymberdze. Wydawca jednak opatrzył dzieło nie podpisanym wstępem, który sugerował, że jest to jedynie hipoteza badawcza. Wydawca zmienił też tytuł na De revolutionibus. Dzieło zawierało 203 strony, dzieliło się na sześć części i wydano je w ilości około tysiąca egzemplarzy. W 1854 roku dzieło ukazało się w Warszawie wraz z tłumaczeniem na język polski. Kopernik zmarł we Fromborku w maju 1543 roku zobaczywszy ponoć wydrukowane dzieło tuż przed zgonem.

Według Kopernika Ziemia ma kształt kuli. Dowód na to twierdzenie miało przynieść obserwowanie cienia Ziemi rzucanego na księżyc. Faktycznie obserwacja Kopernika potwierdziła ten fakt, bowiem brzeg cienia miał kształt kuli. Kulistość przypisał też Kopernik innym planetom oraz słońcu i księżycowi. Przyczyna kulistych kształtów planet miała leżeć w ich ciężkości. Kopernik był też zwolennikiem atomistycznej teorii budowy świata tak zwalczanej przez ówczesny kościół katolicki. Jego podstawowym odkryciem był obrót Ziemi wokół własnej osi oraz Ziemi wokół Słońca. Błędnie zakładał, że planety i Słońce poruszają się po kołach, w rzeczywistości po elipsach oraz, że Ziemia dokonuje ruchu wywołanego nachyleniem do płaszczyzny ekliptyki. Ziemię widział, więc Kopernik jako jedno z ciał niebieskich a nie jako centrum kosmosu. W ten sposób detronizował Kopernik Ziemię jako centrum całego wszechświata. Jednocześnie Kopernik nie twierdził, że ośrodkiem wszechświata staje się słońce, ale że jest ono względnie nieruchome. System słoneczny, do którego przynależy Ziemia jest jedynie drobnym elementem ogromnej całości jaką tworzy wszechświat. Ponadto na podstawie własnych obserwacji ale także Klaudiusza Ptolemeusza ustalił porządek planet oraz proporcje ich orbit. Nieskończoność wszechświata, którą głosił Kopernik stała wiec w sprzeczności z głoszoną przez kościół teorią jakoby świat był skończonym i kompletnym dziełem Boga ograniczonym przez nicość. Warte podkreślenia jest jeszcze, że obserwacji potwierdzających teorię Kopernik dokonywał za pomocą trzech prostych przyrządów - kwadrantu, lineału paralaktycznego, oraz sfery armilarnej. Mimo prostoty tych instrumentów i braku teleskopu, który wynaleziony został już po śmierci Kopernika, jego obserwacje były niezwykle dokładne i precyzyjne. Nadto Kopernik gromadził wyniki obserwacji dokonanych nie tylko przez siebie ale przez innych uczonych z różnych epok. Tak więc teoria Kopernika musiała się zgadzać z wszystkimi tymi obserwacjami. Tymczasem wiele z nich skażonych było błędami i niedokładnością. Kopernik musiał dokonać olbrzymiej pracy, by obserwacje te ułożyć w porządku chronologicznym, co pozwoliłoby mu na zaobserwowanie pewnych prawidłowości w ich wynikach. Uczeń Kopernika Retyk wyrażał swój podziw dla ogromnej pracowitości i skrupulatności polskiego astronoma.

Teoria Kopernika była znana w Rzymie na długo przed publikacją De revolutionibus, ponieważ Kopernik przesłał do Włoch egzemplarze Komentarzyka. Nie odważył się jednak na przesłanie egzemplarza papieżowi. Decyzję o publikacji przyspieszyła również wiadomość o tym, że władze papieskie znają poglądy Kopernika i mogłyby zapobiec wydaniu drukiem. Papież Paweł III zgodnie z radami kardynała Sforzy postanowił udawać, że o niczym nie wie i nie zajmować się dziełem Kopernika.

Dzieło Kopernika ukazywało astronomię w całkiem nowym świetle. Stosował Kopernik matematyczny sposób myślenia a planetom przypisał poruszanie się jednostajnym ruchem kołowym. Znaczenie dzieła Kopernika polega na jego naukowości, do swych rewolucyjnych wniosków Kopernik doszedł nie dzięki mistycyzmowi ale solidnej obserwacji. De revolutionibus okazało się być dziełem przełomowym i rewolucyjnym, stąd mowa o przewrocie kopernikańskim w nauce. Ponadto teoria Kopernika obaliła antropogeocentryzm i umieszczanie człowieka jako centrum i obiektu stworzenia. Ze względu na ówczesny poziom rozwoju nauki dzieło Kopernika nie jest wolne od błędów. Brakowało znajomości praw dynamiki i przyrządów optycznych. Jednym z tych błędów było dowodzenie o trzecim ruchu Ziemi. Ogólnie jednak nie są to błędy zasadnicze a teoria w swych głównych założeniach jest jak najbardziej słuszna, dała ona także solidne podstawy dla rozwoju mechaniki, ale także matematyki.

Teoria Kopernika upowszechniona została na początku XVI wieku, a coraz więcej zwolenników zyskiwała na przełomie XVI i XVII wieku. Wielkim propagatorem teorii Kopernika był wybitny włoski uczony Galileusz, który kontynuował i rozwijał badania Kopernika. Początkowo De revolutionibus było ośmieszane i wyśmiewane przez teologów protestanckich Lutra, Kalwina czy Melanchtona. Neutralny pierwotnie wobec dzieła Kopernika kościół z czasem uznał je na soborze trydenckim za niebezpieczne i umieścił na liście ksiąg zakazanych w XVII wieku, dopiero w XVIII wieku De revolutionibus zostało zdjęte z Indeksu. Reakcję kościoła wywołała przede wszystkim postawa Giordano Bruno, który w swych dziełach pisanych jasnym, zrozumiałym językiem zdecydowanie poparł odkrycie Kopernika. Zapłacił za to potępieniem, wypędzeniem z wielu ośrodków uniwersyteckich, a w końcu skazaniem i śmiercią na stosie w 1600 roku. Papiestwo z ogromną wrogością odnosiło się do wszystkiego co nowe, mnożyły się wyroki na postępowych uczonych. Wspomniany już Galileusz mimo umieszczenia dzieła Kopernika na Indeksie ksiąg zakazanych popierał i pracował nad upowszechnieniem teorii kopernikańskiej, napisał w tym celu Dialogi. Stary i schorowany Galileusz, by uniknąć więzienia i móc kontynuować dalszą pracę naukową zgodził się wyrzec teorii Kopernika. Faktycznie nigdy nie przestał być jej zwolennikiem. Dialogi Galileusza szybko wciągnięto na Indeks a samego uczonego w końcu i tak zamknięto w więzieniu. Wstecznictwo kościoła katolickiego spowodowało regres nauki włoskiej. Również w Polsce teoria kopernikańska była zakazana na uniwersytetach. Dopiero w XVIII wieku zaczęto reaktywować poglądy i dzieło Kopernika. Jan Śniadecki rozpoczął wykładanie teorii kopernikańskiej na Akademii Krakowskiej, napisał też rozprawę o Koperniku. Stanisław Staszic zaczął też walkę o wystawienie pomnika Kopernikowi w Warszawie, co nastąpiło już po śmierci Staszica. W 1822 roku De Revolutionibus zdjęto z Indeksu Ksiąg Zakazanych.