KLASYFIKACJA I POWSTANIE KARPAT

Karpaty to pasmo górskie środkowej Europy, ciągnące się łukiem poprzez Czechy, Słowację, Polskę, Ukrainę, Węgry i Rumunię. Od masywu alpejskiego dzieli je dolina Dunaju (w okolicach Bratysławy), natomiast od masywu Sudeckiego - Brama Morawska. Dolina Dunaju, tzw. przełom Żelazna Brama oddziela Karpaty również od masywu Gór Wschodnioserbskich. Długość Karpat wynosi ok. 1500 km a szerokość waha się w granicach od 100 - 350 km. Najwyższy szczyt leży po stronie Słowackiej i jest nim Gerlach (wysokość 2655 metrów n.p.m.).

KLASYFIKACJA KARPAT

Geografia wyróżnia wiele różnych podziałów Karpat. Ogólnie Karpaty dzieli się na K. Zachodnie (sięgające Przełęczy Łupkowskiej), K. Wschodnie (sięgające Przełęczy Predeal) oraz K. Południowe, które występują też pod nazwą Alp Transylwańskich. Karpaty Zachodnie dzielą się na K. Zewnętrzne czyli Fliszowe i K. Wewnętrzne zwane inaczej Centralnymi. Karpaty Zewnętrzne i Wewnętrzne oddzielone są szerokim obniżeniem utworzonym przez dolinę Wagu oraz Kotlinę Żylińską, Kotlinę Orawską i Nowatorską. W tym obniżeniu wyodrębnia się pas pienińskich skałek. W Karpatach Zewnętrznych wyróżnia się pasmo Karpat Białych, Jaworników, Beskidów Zachodnich oraz Pogórza Karpackiego. W Karpatach Wewnętrznych wyróżnia się poszczególne pasma górskie:

1) Małych Karpat, Inowca, Małej Fatry, Tatr, Gór Lewockich.

2) Tribeča, Wielkiej Fatry, Niżnych Tatr. Są one oddzielone od pasm górskich wyżej wymienionych następującymi kotlinami:

a) Kotliną Nitrzańską

b) Kotliną Turczańską

c) Kotliną Liptowską

d) Kotliną Spiską

3) Masyw Rudaw Słowackich

4) Pasmo Ptacznika, Gór Szczawnickich, Wyżyna Krupińska

5) Średniogórze Północne (Matra, Góry Bukowe), Góry Zempleńskie, Góry Słańskie. Te masywy oddzielone są od poprzednio wymienianych następującymi kotlinami:

a) Kotliną Ipolską

b) Kotliną Łuczeńską

c) Kotliną Rimawiańską

d) Kotliną Koszycką

Ciągi masywów na północy budują skały osadowe i krystaliczne, natomiast masywy południowe zbudowane są ze skał wulkanicznych. W Karpatach Zewnętrznych zwanych fliszowymi, będącymi częścią Karpat Wschodnich wyróżnia się Beskidy Wschodnie, Góry Rodniańskie oraz Karpaty Mołdawskie. W Karpatach Wewnętrznych znajdują się Góry Mormońskie a także oddzielone od nich kotlinami góry pochodzenia wulkanicznego: Wyhorlat, Gutii, Gurghiu, Kelimeńskie, Harghita. Karpaty Południowe charakteryzują się występowaniem jedynie strefy krystalicznej. Jest ona głęboko rozcięta przełomem rzeki Aluty i obejmuje dwa równolegle biegnące ciągi masywów górskich.

BUDOWA GEOLOGICZNA KARPAT

Karpaty to góry które powstały przez sfałdowanie i wypiętrzenie w okresie kredy i trzeciorzędu podczas orogenezy alpejskiej. Podział Karpat wyróżnia dwie podstawowe jednostki. Są to:

1) Karpaty Zewnętrzne zwane fliszowymi, jak sama nazwa wskazuje zbudowane z piaskowców i łupków ilastych ułożonych w warstwy. Piaskowce i łupki tworzą fałdy, łuski oraz płaszczowiny a wśród nich płaszczowina skolska, śląska i płazowina Czarnohory.

2) Karpaty Wewnętrzne które budują przede wszystkim wapienne skały mezozoiczne i skały krystaliczne. W Karpatach Zachodnich znajdują się płaszczowiny tworzące ogromne przestrzenie w tej strefie. Płaszczowina niższa, w Tatrach nazywana wierchową oraz wyższa tzw. reglowa. Od strony północnej z Karpatami graniczy rów przedgórski w którym znajdują się młodsze osady trzeciorzędowe. Zawierają one złoża gipsu, siarki, soli kamiennej, ropy naftowej oraz gazu ziemnego.

Od strony południowej Karpaty graniczą z zapadliskiem panońskim które tworzy Wielka Nizina Węgierska, w którym znajdują się osady trzeciorzędowe. Orogeneza alpejska ma związek z powstawaniem zjawisk wulkanicznych, ponieważ na granicy Karpat z zapadliskiem panońskim znajdują się góry typu wulkanicznego zbudowane z bazaltów i andezytów z okresu kenozoicznego

UKSZTAŁTOWANIE TERENU

Na dzisiejszy kształt Karpat oprócz wpłynęło wiele zjawisk degenerujących jak i budujących łańcuchy górskie. Przez około 30 milionów lat obszar Karpat był kształtowany i zmieniany. Do głównych czynników modelujących budowę zewnętrzną Karpat należy woda w postaci ciekłej (rzeki i strumienie) oraz stałej (lodowce) a także tzw. procesy stokowe.

Ze względu na ukształtowanie terenu, w Karpatach wyróżnia się:

1) Zewnętrzne pasy Pogórzy, o częściowym zrównaniu i budowie wyżynno-pagórkowatej

2) Pasma gór fliszowych, o średnich wysokościach i zaokrąglonych grzbietach, np. Beskidy.

3) Wysokogórskie, zbliżone do formy alpejskiej masywy krystaliczne, porozdzielane głębokimi kotlinami, np. Tatry, Góry Fogaraskie czy Retezat.

4) Średniogórskie krystaliczno-wapienne masywy, o płaskich wierzchowinach.

5) Góry typu wulkanicznego, które uległy działaniu sił zewnętrznych i zostały przez nie przemodelowane, np. Ptacznik, Wyhorlat i Harghita.

KLIMAT

Klimat Karpat należy do strefy klimatów umiarkowanych. Naturalną granicą dla obszarów chłodniejszych będących pod wpływem powietrza morskiego w części północnej i dla obszarów cieplejszych na południu, jak wielka Nizina Węgierska o klimacie zbliżonym do kontynentalnego, są Karpaty Zachodnie. Karpaty Wschodnie również stanowią granicę dla klimatów, i dzielą tereny zachodnie gdzie występuje klimat łagodny i wilgotny (np. Wyżyna Siedmiogrodzka), od terenów wschodnich gdzie klimat jest suchy i kontynentalny.

Urozmaicona rzeźba terenu powoduje, że wykształciły się wyraźne piętra klimatyczne. Śnieg w Karpatach utrzymuje się przez około 3 miesięcy w ciągu roku. W wysokich partiach gór śnieg zalega nawet przez cały rok, a jego opady mogą występować nawet w porze lecie.

STOSUNKI WODNE

Masyw Karpat jest naturalnym działem wodnym pomiędzy zlewiskami Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. W Karpatach bierze swój początek wiele ważnych rzek europejskich. W Karpatach Zachodnich rzeki które spływają na północ stanowią dorzecza Odry np. Ostrawica i Wisły, np. Soła, Raba, Skawa, Dunajec, Wisłoka i San. Rzeki które spływają w kierunku południowym należą do dorzecza Dunaju. Są to Prut, Jałowica, Seret, Ardżesz, Jui, Aluta, Cisa, Marusza i Keresz. Tylko niewielkie obszary są dorzeczami Dniestru, jak np. Stryj. Karpackie rzeki charakteryzują się dużymi spadkami, wysokimi przepływami, a także dużymi wahaniami w stanie wód, nawet do 5 metrów.

Jeziora w Karpatach znajdują się jedynie w najwyższych masywach górskich i najliczniejsze są w Tatrach.