Staszic Stanisław (1755-1826)

ksiądz, uczony, pisarz polityczny. Pochodził z Piły, był synem mieszczanina, ale nie przeszkodziło mu to w zdobyciu świetnego wykształcenia (studiował m.in. w Paryżu). Po ukończeniu studiów zajmował się wychowaniem dzieci Andrzeja Zamoyskiego, a w połowie lat 80. XVIII w. zajął się publicystyką polityczną. W 1785 r. wydał Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, a dwa lata później Przestrogi dla Polski.

Był rzecznikiem wzmocnienia władzy królewskiej, wprowadzenia dziedzicznego tronu, zwiększenia liczby wojska, głosowania w sejmie większością głosów i wprowadzenia do niego przedstawicieli mieszczaństwa. Ponadto żądał zrównania w prawach mieszczan i szlachty, oczynszowania chłopów i protekcyjnej polityki gospodarczej państwa. W 1800 r. został przewodniczącym Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które postawiło sobie za cel pracę nad gospodarczym i kulturalnym rozwojem narodu polskiego.

W 1807 r. opowiedział się po stronie Napoleona i w broszurce O statystyce Polski zaproponował, by przystąpić do odbudowy polskiej gospodarki przede wszystkim poprzez zerwanie z przeżytkami feudalizmu (poddaństwo chłopów). Tę sprawę poruszał też w Radzie Stanu (1822 r.) proponując uznanie chłopów za wieczystych dzierżawców i zakazanie usuwania ich z gospodarstw. W 1816 r. dokonał uwłaszczenia chłopów w dobrach hrubieszowskich. Jako zwolennik ścisłego związku nauki i techniki z gospodarką założył w 1816 r. w Kielcach Szkołę Górniczą. Kształcił też na swój koszt młodzież. W latach 1816-24 sprawował nadzór nad Główną Dyrekcją Górniczą w Królestwie Polskim.

Cały czas prowadził działalność badawczo-naukową (głównie w zakresie geologii): w 1815 r. wydał dzieło O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski, a w 1820 r. Ród ludzki, gdzie przedstawił swoje poglądy społeczno-polityczne. Staszic nie tylko zapoczątkował w ten sposób naukę geologii w Polsce (powstały wtedy pierwsze mapy geologiczne), ale także przyczynił się do rozwoju publicystyki ekonomicznej.