Czas trwania epoki: powstanie styczniowe (1863) do lat 90. XIXw.

 

Nazwa: positivus czyli uzasadniony; filozofia nauki badającej fakty, ograniczającej się do tego, co pewne i ścisłe

 

Ważne wydarzenia: wiek pary i elektryczności (uprzemysłowienie i rozwój kapitalizmu)

rozwój gospodarczy Europy i imperiów kolonialnych

nowe odkrycia i wynalazki (żarówka, telefon, fotografia)

prawa kobiet

rusyfikacja, germanizacja i walka z Kościołem Katolickim w Polsce

 

Filozofia: SEOUA

scjentyzm – ku lt nauki jako źródła wiedzy o świecie i człowieku

organicyzm – społeczeństwo porównane do żywego organizmu; wszystkie jego elementy muszą dobrze funkcjonować

utylitaryzm - utylitarny = użyteczny; akceptacja postępowania użytecznego dla dobra ogółu

ewolucjonizm – ewolucja to postęp, wszystko zmienia się ciągle i stopniowo

agnostycyzm – pogląd negujący możliwość poznania absolutu

 

Program polskich pozytywistów:

praca u podstaw – troska o prosty lud, rozwój ogólnodostępnej oświaty, świadomości narodowej i opieki zdrowotnej

praca organiczna – zwrócenie dużej uwagi na rozwój gospodarczy społeczeństwa, dbanie o powiększanie majątku osobistego wszystkich klas społecznych (przemysł, rolnictwo, handel)

asymilacja Żydów – Żydzi byli postrzegani jako obcy, gorsi, demoniczni. Pozytywiści dążyli do zniszczenia tych stereotypów i zgodnej wspólnoty

emancypacja kobiet – pozytywiści dążyli do przemian poprzez ciężką i efektywną pracę, więc potrzebowali każdej możliwej pomocy; postulowali więc o poszerzenie aktywności zawodowej kobiet

 

1. A. Asnyk Daremne żale

podmiot liryczny i adresat: pozytywista, który zwraca się do adresata – romantyków, ukazując im przemijanie starej epoki na rzecz nowej. Przekonuje do wiary w postęp i rozwój.

 

świat romantyków i pozytywistów: zestawione kontrastowo światy które nie mają możliwości osiągnięcia konsensusu, są swoimi przeciwieństwami. Młodzi pozytywiści krytykują poprzedników.

 

interpretacja tytułu: romantycy nie mogą pogodzić się z przeminięciem własnych ideałów i celów, odczuwają więc smutek i żal, który w niczym nie pomoże – nadszedł czas nowego pokolenia pozytywistów

 

 

2. E. Orzeszkowa Gloria victis:

czas i okoliczności powstania utworu: 1910 (50 lat po powstaniu), zelżenie cenzury pozwoliło na jawną wypowiedź

 

bohaterowie i zdarzenia: walka powstańcza oddziału Romualda Traugutta przeciwko przeważającej liczbie Rosjan zakończona klęską; głównymi bohaterami są Jagmin (żołnierz doskonały), Maryś Tarłowski (wykształcony naukowiec) i inni powstańcy.

 

motyw mogiły i powstania: w zbiorowej mogile zostali pochowani uczestnicy walki, zarówno powstańcy jak i lekarze opatrujący rannych; autorka ukazuje okrucieństwo Rosjan, którzy nie mają litości nawet dla sanitariuszy i rannych i oddaje hołd wszystkim bezimiennym bohaterom

 

3. E. Orzeszkowa Nad Niemnem:

czas i okoliczności powstania utworu: 1888 (25 lat po powstaniu) – cenzura wymusiła zastosowanie języka ezopowego (utajony, symboliczny, stosowanie metafor)

 

cechy gatunkowe powieści realistycznej: miejsce i czas akcji są autentyczne i wiarygodne; odwzorowuje prawdziwy świat; wydarzenia są prawdopodobne; odtwarza język bohaterów a nie styl autora; postacie przedstawione obiektywnie;

 

główni bohaterowie: przedstawiciele arystokracji, szlachty zaściankowej i chłopów

 

motyw mogiły i powstania: w zbiorowej mogile spoczywają bezimienni powstańcy; 40 ofiar, wśród nich arystokracja i szlachta zaściankowa, mogiła symbolizuje solidaryzm społeczny; wcześniejsi arystokraci tracą po śmierci swoją pozycję, stają się bezimiennymi żołnierzami walczącymi w obronie ojczyzny. Mogiła przypomina o ideałach i wartościach, wspólnej walce wszystkich Polaków.

 

motyw pracy: praca jest ważna dla rozwoju zgodnie z pozytywistycznymi ideałami; jest sakralizowana, jest patriotyzmem i nadaje sens ludzkiemu życiu; dzień rozpoczęcia żniw był świętem, ludzie ubierali się uroczyście

 

4. M. Konopnicka Mendel Gdański:

geneza powstania utworu: pozytywistyczne nowele cechowały się moralistyką, typowością i tendencyjnością. Utwór był odpowiedzią na falę antysemityzmu w Rosji i pogrom Żydów w Warszawie w 1881r.

 

problematyka antysemityzmu: ludzie bezpodstawnie atakują Żydów, są przepełnieni nienawiścią, kierują się stereotypami i bezmyślnością

 

cechy gatunkowe noweli: zwarta fabuła, zamknięta kompozycja, budowa udramatyzowana, wyrazista puenta, narracja, krótkość

 

bohaterowie: Mendel Gdański, student, zegarmistrz, agresorzy

 

zdarzenia: spokojne życie Mendla i wnuka; wnuk przestraszony okrzykami nienawiści; ukazanie postaci Mendla, jego dumnej wiary i poczucia polskości; rozmowa z Zegarmistrzem; ostrzeżenie studenta przed wściekłym tłumem i odwaga Mendla; student broni Żydów przed tłumem blokując ich własnym ciałem; rozmowa studenta z Mendlem i smutek, ponieważ „umarło w nim serce dla tego miasta”

 

charakterystyka Żyda Mendla: uczciwy, obiektywny, gotowy karać nieuczciwych, uważa się za Polaka, nie wstydzi się wiary, nie rozumie „bicia Żydów bez powodu” i stereotypowych oskarżeń

 

charakterystyka Zegarmistrza: mimo tego, że znał Mendla i wiedział że mówi prawdę, kieruje się stereotypami, mówiąc że każdy Żyd to Żyd, najważniejsze dla nich są pieniądze i rodzą się jak szarańcza

 

charakterystyka Studenta: inteligentny, współczujący, pomaga jak potrafi, dzielny i nieustraszony (pomaga mimo zagrożenia ze strony agresorów), ocenia innych po czynach (wie, że Mendel nie zrobił nic złego), sugeruje różne sposoby uniknięcia agresorów

 

charakterystyka agresorów: młodzież pod wpływem alkoholu, bezmyślnie ulega psychologii tłumu, kieruje się stereotypami

 

5. B. Prus Kamizelka:

cechy noweli z sokołem: wyrazisty punkt kulminacyjny, powtarzający się motyw tworzący oś konstrukcyjną fabuły, niewielka ilość komentarzy autora

 

problematyka i temat: społeczno-obyczajowa, obejmuje problem niewystarczającej opieki medycznej, temat to przebieg ciężkiej choroba męża

 

bohaterowie i zdarzenia:

 

symboliczne znaczenie kamizelki: z pozoru zwyczajny przedmiot odgrywa ważną rolę w utworze będąc powtarzającym się motywem, tzw. sokołem; przedmiot oszustwa w dobrej wierze, znak wiary i nadziei

 

6. B. Prus Wieża paryska:

Prus jako autor Kronik Tygodniowych: Kroniki Prusa były kronikami jedynie z nazwy, były to bowiem odpowiedniki obecnych felietonów; poświęcone zagadnieniom społecznym, politycznym i kulturowym

 

felieton jako gatunek publicystyczny: elementy faktów, fikcji, opisy przedmiotów i wydarzeń, dialogi bohaterów, subiektywna ocena narratora (autora)

 

problematyka Wieży paryskiej: utwór dotyczy aktualnego wydarzenia – wystawy światowej w 1889r. i budowy wieży Eiffla; pod jej przykrywką ukazuje charakter społeczeństwa polskiego, porównując je do Niemców i Francuzów

 

bohaterowie: wartownik, architekt, dziennikarz; robotnicy PL DE FR

 

zdarzenia: polski korespondent odnajduje 300 metrową wieżę i na jej szczycie rozmawia z architektem i wartownikiem; przekonuje wartownika do użyczenia lunety za pomocą alkoholu; oglądanie prac budowlanych na placu wystawowym; Polacy marnotrawią pieniądze; Niemcy i Francuzi ułatwiają pracę maszynami; korespondent obwinia lunetę i patrzy na Warszawę gdzie widzi śmierć przez przesądy (mężczyzna kąpiący kobietę w lodowatej wodzie dla uzdrowienia jej); ponowne zrzucenie winy na lunetę i puenta „ależ ona pokazuje tylko to co jest…”

 

ocena robotników: polskich, niemieckich, francuskich: DE i FR odpowiedzialnie rozporządzają pieniędzmi, uczciwie wynagradzają pracowników, mają oszczędności które później przeznaczają na rozważny odpoczynek; wynajdują maszyny zastępujący prace ludzi; ich zarobki pomnażają się a budowle są piękne i wytrzymałe Polacy są całkowitym przeciwieństwem – płacą mniej pracownikom, więcej dyrektorom i nie mają oszczędności. Mimo to dyrektorzy wyprawiają huczny bal, pracownicy są zmęczeni pracą a dyrektorzy tańcem. Nie są w stanie pracować dalej, wynajdują bezużyteczne maszyny. Dyrektorzy rezygnują z prac budowlanych, pracownicy nie mają chęci do pracy a budynki popadają w ruinę chwilę po budowie

 

elementy fikcji: wieża wysoka na 300m pozwala na oglądanie Afryki; cudowna luneta pozwala na oglądanie całego świata, przeszłości i przyszłości (wartownik pilnujący Niemiec i Oceanu Atlantyckiego);

 

humor: stereotypowe ukazanie wad przedstawicieli różnych narodów (np. „Polacy z początku wszyscy chcieli być dyrektorami”),

 

aktualność: przedstawiona opinia autora była aktualna zarówno w trakcie powstawania tekstu (budowa wieży Eiffla na wystawę światową w 1889) jak i w czasach obecnych

 

7. B. Prus Lalka:

cechy powieści realistycznej:

a) narrator 3osobowy, wszechwiedzący, występuje w pamiętniku subiekta

b) czas i miejsce powieści istnieją i są wiarygodne, podobnie fabuła - 1878-1879, Warszawa, Paryż, Zasławek; historia miłości Wokulskiego i Łęckiej

c) kompozycja chaotyczna, odwzorowuje złożoność życia; wypowiedź odtwarza język bohaterów (Żydów, kupców, arystokratów) a nie styl autora

 

losy Wokulskiego: pochodził z rodziny szlacheckiej, jego ojciec stracił majątek; pracował w winiarni gdzie studenci rozbudzili w nim ambicje naukowe; fascynowały go perpetuum mobile i metale lżejsze od powietrza; został zesłany na Sybir za udział w powstaniu, podjął tam pracę naukową i powrócił do kraju, gdzie musiał zdobyć pieniądze na utrzymanie, poślubił więc Minclową ze względów finansowych. Po jej śmierci wraca do idei naukowych, spotyka jednak Łęcką i zakochuje się; angażuje się w wojnę rosyjsko-turecką gdzie zarabia na dostawach do wojska i pomnaża swój majątek; próbuje zdobyć Łęcką na wszelkie sposoby – głównie finansowe, wykupuje długi rodzinne, kamienicę, klacz wyścigową, organizuje spółkę do handlu ze Wschodem; zbliża się do salonowej arystokracji, spełnia wszystkie zachcianki ukochanej; w trakcie podróży pociągiem do Krakowa dowiaduje się o jej zdradzie ze Starskim i próbuje popełnić samobójstwo; po nieudanej próbie samobójczej udaje się w podróż (zwiedza świat lub umiera wysadzając zamek w Zasławku)

 

Wokulski jako romantyk i pozytywista: bohater łączył cechy obu idei; miłość była dla niego sensem życia, był sentymentalny, sakralizował miłość i próbował popełnić samobójstwo z powodu nieszczęśliwej miłości. Do zdobycia miłości dążył jednak pozytywistycznie, „stąpając twardo po ziemi” – ciężką pracą. Miał również ambicje naukowe i był realistą.

 

charakterystyka społeczeństwa:

arystokracja: Łęccy, Rzeszowscy, Starski, prezesowa Zasławska – skoncentrowani na przyjemnościach, roztrwaniają majątki zdobyte przez przodków, nie potrafią dostosować się do nowych warunków ekonomicznych (ciężkiej pracy): żyją ponad stan, doprowadzając siebie i kraj do bankructwa; przywileje zawdzięczają urodzeniu a nie zdolnościom

mieszczaństwo: Stawska, Rzecki, Minclowa, Szlangbaum – kult pracy, tradycjonalizm, brak ambicji intelektualnych i finansowych, kontynuowali styl życia poprzednich pokoleń

niziny społeczne: Maria Magdalenka, Wysoccy, Węgiełek – żyją w trudnych warunkach, ciężko pracują, ludzie uczciwi i religijni; autor podkreśla niemożność awansu społecznego i uczciwego wzbogacenia; stało to w sprzeczności z ideałami pozytywizmu

 

interpretacja tytułu:

a) Wokulski jako marionetka Izabeli, spełnia wszystkie jej zachcianki

b) Łęcka jako salonowa lalka – skutek wychowania, niezrozumienie prawdziwej miłości, przelotne romanse

c) motyw teatrum mundi (teatru świata) – życie jest sztuką, ludzie to jedynie lalki i krótkie epizody w sztuce świata