Sprawne codzienne funkcjonowanie człowieka, podobnie jak innych zwierząt, zależy od umiejętności korzystania z doświadczeń osobistych oraz doświadczeń całego gatunku. Czerpanie z nabytej wiedzy własnej i przodków pozwala uniknąć raz popełnionych błędów i wybrać najskuteczniejszą z możliwych reakcji w danej sytuacji. Brak umiejętności przechowywania doświadczenia, zatrzymywania w pamięci przyswojonej wiedzy, oznaczałby dla człowieka dostęp jedynie do jego teraźniejszości, cała przeszłość byłaby stracona. A przyszłość niepewna, gdyż minione doświadczenia nie mogłyby zostać wykorzystane wykorzystywać planowania przyszłych zachowań. Człowiek bez wspomnień byłby tak bezradny i zależny od otoczenia, jak noworodek. Nie potrafiłby wykształcić w sobie najprostszych codziennych nawyków, takich jak ubieranie, posługiwanie się sztućcami, włączanie światła po zmierzchu w mieszkaniu. Utrata pamięci jest równoznaczna z utratą tożsamości. Człowiek dotknięty poważną amnezją nie wiedziałby kim jest, nie rozpoznawałby bliskich. Zatraciłby całkowicie zdolność orientowania się w czasie i przestrzeni.

Czymże więc jest pamięć? Może być rozumiana dwojako: jako wielofazowy proces lub jako właściwość jednostki. Analiza pamięci jako procesu uwypukla uniwersalność jej cech, podczas gdy traktowanie pamięci jako jednostkowej zdolności jest zwróceniem uwagi na istniejące różnice indywidualne.

Dla teoretyków, formułujących ogólne definicje, znacznie użyteczniejsze jest pojmowanie pamięci jako procesu.

Pamięć jako proces jest odpowiedzialna za rejestrowanie, przechowywanie i odtwarzanie doświadczenia. Przechowywane informacje mogą dotyczyć biologicznej struktury organizmu (pamięć "genetyczna"), indywidualnej przeszłości człowieka oraz właściwości świata, w którym on żyje. Zazwyczaj przyjmuje się, że ślady pamięciowe indywidualnych doświadczeń są zapisywane w mózgu "właściciela" pamięci, ale istnieje również zbiorowa pamięć gatunku (Jedlicki, 1997) rejestrowana i przechowywana w inny sposób. Doświadczenie może być przechowywane w pamięci w różnej formie, przez dłuższy lub krótszy czas, a dostęp do niego może być łatwiejszy lub trudniejszy.

Przechowywanie doświadczenia to podstawowa funkcja pamięci, podobnie jak pisma. Pod tym względem pamięć może przypominać encyklopedię albo film.

Pamięć, nasza umysłowa encyklopedia, jest zbiorem różnorodnych informacji. Każda pozycja w tym leksykonie jest prostym pojęciem, reprezentowanym symbolicznie, opisującym fragment otaczającej nas rzeczywistości lub jakiś aspekt naszej osoby. W naszej kulturze na pojęcia składają się słowa, a na słowa litery. W kulturach przedpiśmiennych informacje reprezentowane są w inny sposób, na przykład za pomocą obrazów - piktogramów.

Pamięć zdarzeń, czyli film albo powieść, składa się z sekwencji scen budujących wspomnienie danej sytuacji. Zawiera obrazy miejsc, przedmiotów, osób uczestniczących, a także wspomnienia wrażeń percepcyjnych, emocji, intencji; sceny są mniej lub bardziej konkretne, ułożone raczej chronologiczne i powiązane przyczynowo.

Należy pamiętać, że pamięć nie jest dosłownym zapisem każdego doświadczenia. Człowiek konstruuje swoje wspomnienia na podstawie informacji zachowanych w pamięci i aktualnie odbieranych. Ponadto, chcąc dotrzeć do jakiegokolwiek śladu pamięciowego, musimy oprócz wiedzy, że on istnieje, wiedzieć gdzie i jak go szukać - jest to porównywalne do poszukiwania w pamięci komputera potrzebnego pliku.

Jak już wspomnieliśmy, możemy traktować pamięć albo jako proces, albo jako zdolność. Czym różnią się od siebie oba podejścia?

PAMIĘC ROZUMIANA JAKO ZDOLNOŚĆ:

* jest elementem psychicznego wyposażenia jednostki, wykazującym duże różnice indywidualne;

* jest składnikiem inteligencji;

* składa się z wielu zdolności specyficznych, dotyczących różnych dziedzin: z pamięci dat, melodii, cyfr itp.

* można ją całą doskonalić

PAMIĘĆ ROZUMIANA JAKO PROCES:

* wpływa na zachowanie;

* jest jedną z faz przetwarzania informacji i sama składa się z kilku: fazy kodowania, przechowywania i odtwarzania;

* różne formy pamięci (autobiograficzna, semantyczna) w różny sposób przetwarzają informacje;

* można doskonalić tylko fazę kodowania i odtwarzania. (Maruszewski, 2001)

Obie definicje są w literaturze przedmiotu traktowane niezależnie. Jednakże psychologowie mają skłonność do łączenia niektórych ich elementów, z czego mogą wynikać różne nieporozumienia.

Praktyka psychologiczna wykorzystuje głównie rozumienie pamięci jako zdolności człowieka. Natomiast psychologię poznawczą przede wszystkim interesuje pamięć jako proces przetwarzania informacji.

Pamięć jest magazynem pojedynczych informacji, procedur i czynności oraz wiedzy, czyli informacji systematycznie uporządkowanych. Struktura pamięci jest hierarchiczna, a poszczególne rodzaje pamięci wyróżniamy ze względu na typ przechowywanych informacji, czy czas przechowywania.

Formy pamięci kształtują się ewolucyjnie od najprostszych do przetwarzających coraz bardziej złożone informacje.

Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku - Atkinson i Shiffrin (1968) proponują podział pamięci według kryterium czasu przechowywania. Rozróżniają trzy rodzaje: pamięć ultrakrótką, krótkotrwałą i długotrwałą.

Pamięć ultrakrótka, inaczej efekt Sperlinga albo pamięć sensoryczna - bywa zaliczana do procesów percepcji, chociaż faktycznie jest magazynem pamięciowym. Jej pojemność jest zmienna, przyjmuje się, że jest w stanie przechować do kilkunastu elementów przez około 0,5 sekundy - po tym czasie informacje zanikają. Zapisuje informacje najczęściej w formacie wzrokowym lub słuchowym. Nie podlega intencjonalnej kontroli.

Pamięć krótkotrwała przechowuje 7±2 elementy informacji (Miller, 1956) przez kilka do kilkunastu sekund w formacie akustycznym, rzadko semantycznym. Trwałość zapamiętywanych informacji zależy od stosowania strategii zapamiętywania - tak zwanych powtórek wewnętrznych (jest to element świadomej kontroli sprawowanej nad procesem pamięciowym).

W pamięci długotrwałej natomiast możemy przechowywać nieograniczoną ilość informacji w nieskończoność. Możemy stosować bardzo różne strategie zapamiętywania i odtwarzania. Informacje w pamięci trwałej zapisujemy głównie w formacie semantycznym (znaczeniowym), rzadziej wzrokowym.

Wyróżnia się dwa cykle pamięciowe: mały i duży. Dzięki obu cyklom jedna informacja jest kilkakrotnie przetwarzana oraz podlega weryfikacji i modyfikacji przez asymilację nowych elementów.

Alternatywą wobec magazynowych koncepcji pamięci była teoria poziomów przetwarzania Craika i Lockharta (1972). Nie negują oni istnienia odrębnych magazynów pamięciowych, sugerują jedynie, że podstawą trwałego zapamiętywania może nie być proces przenoszenia informacji z pamięci krótkotrwałej do długotrwałej. Wyróżniają dwa oddzielne systemy pamięci pierwotnej i wtórnej. Pamięć pierwotna koduje informacje docierające z otoczenia, a wtórna je przetwarza na różnych poziomach. To właśnie głębokość przetwarzania i poziom (a nie czas) przechowywania decydują, jakie są właściwości poszczególnych form engramów (śladów pamięciowych). Teoretycznie liczba poziomów przetwarzania jest nieograniczona, w praktyce wyróżnia się trzy: poziom fizyczny, akustyczny i semantyczny.

Koncepcja poziomów przetwarzania uzmysłowiła nam, że możemy samodzielnie decydować o tym, jak wykorzystać własną pamięć. Umożliwiła nam elastyczne dopasowywanie sposobów wykorzystywania pamięci do wymagań sytuacji. Przyczyniła się także do rozwoju badań nad pamięcią w kontekście życia codziennego.

Jeżeli chodzi o zagadnienie strategii pamięciowych, należy zwrócić uwagę na trzy kwestie (Baddeley, 1993):

  1. organizację zapamiętywanego materiału,
  2. organizację informacji przechowywanych w pamięci długotrwałej
  3. relację między organizacją informacji zapamiętywanych a organizacją informacji przechowywanych.

Strategie pamięciowe są szczególnym przykładem działania metapamięci, czyli wiedzy na temat własnej pamięci. Metapamięć może dotyczyć uniwersalnych oraz indywidualnych właściwości procesów pamięciowych.

Procesy kontroli są inną formą aktywności metapamięci. Ich zadanie polega na analizowaniu odbieranych informacji i decydowaniu, czy są one częścią magazynu pamięciowego, czy nie; jeżeli nie jednostka stara się je zapamiętać; jeżeli tak - przestaje je analizować. Dzięki temu, oszczędza się wiele wysiłku.

Na podstawie zaprezentowanych informacji, możemy stwierdzić, że pamięć jest podstawowym mechanizmem przechowywania doświadczenia. Możemy mówić o niej, jako o swoistej strukturze, jej sprawności i rodzajach. Możemy rozpatrywać ją, jako proces składający się z kilku faz, w którym odebrane informacje podlegają wielu przekształceniom.