Podatki, to obowiązkowe świadczenia pieniężne pobierane przez państwo lub jednostkę samorządu terytorialnego bez świadczenia wzajemnego. Jest to świadczenie bezzwrotne, nieodpłatne, obecnie w formie pieniężnej. W historii były też podatki niepieniężne, płacone w naturze, np. dziesięcina.

Podatki są podstawowym źródłem dochodu państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Tworzą główną część budżetu tych jednostek i przeznaczane są przez te jednostki zgodnie z planem budżetowym zatwierdzonym na dany okres czasu, najczęściej jeden rok.

Konstrukcja podatku opiera się na następujących elementach: podmiocie opodatkowania, przedmiocie opodatkowania, podstawie opodatkowania, stawce podatkowej.

Podmiotem opodatkowania jest osoba fizyczna lub prawna, na której ciąży obowiązek płacenia podatków.

Przedmiotem opodatkowania - jest to rzecz lub zdarzenie, powodujące powstanie obowiązku zapłacenia podatków, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

Podstawa opodatkowania - to wartość, wyrażona pieniężnie, na podstawie której wylicza się wartość należnego podatku.

Stawka podatkowa - jest to wyrażona procentowo (najczęściej, rzadziej kwotowo) część podstawy opodatkowania, jaką należy przekazać odpowiednim organom. Skale podatkowe mogą mieć charakter proporcjonalny, progresywny, degresywny.

Zwolnienie i ulgi podatkowe - są to wyjątkowe przepisy przysługujące jedynie w niektórych, ściśle określonych przez prawo sytuacjach, uprawniające do częściowego lub całkowitego zwolnienia z płacenia podatków.

Zwyżki podatkowe - są przeciwieństwem zwolnień i ulg podatkowych. Oznacza to, że w ściśle określonych przez przepisy prawa sytuacjach obowiązuje wyższy podatek niż powszechnie obowiązujący.

Obecnie podatki dzielimy na bezpośrednie i pośrednie. Podatki bezpośrednie są nakładane na dochód i majątek, np. podatek dochodowy, podatek od spadku, podatek od nieruchomości, podatek od gruntu. Z kolej podatek pośredni płaci konsument, jest on wliczony w cenę produktów i usług - podatek VAT (Value Added Tax - podatek od wartości dodanej produktów i usług).

Według kryterium przedmiotowego, wyróżnia się następujące kategorie podatków:

  • podatki dochodowe - nałożone na dochody osób fizycznych (PIT) i osób prawnych (CIT)
  • podatki majątkowe - podstawą opodatkowania jest wielkość kapitału lub majątku
  • podatki konsumpcyjne - dotyczą kupowanych dóbr konsumpcyjnych, wliczone są w cenę produktu

Obowiązkowi płacenia podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT - Personal Income Tax) podlegają wszystkie osoby fizyczne, uzyskujące dochód, za wyjątkiem świadczeń wymienionych w odpowiednich regulacjach dotyczących zwolnień podatkowych i ulg. Do dochodu nie wliczają się przychody uzyskane z tradycyjnej działalności rolniczej i leśnej, darowizny i spadki. Są one objęte odrębnymi przepisami podatkowymi. Podstawę opodatkowania stanowi więc suma dochodów, który uzyskała osoba fizyczna, po potrąceniu kosztów uzyskania tego przychodu. Skala podatkowa jest progresywna. W 2006 roku obowiązuje następująca skala:

  • za dochód w wysokości do 37024 zł obowiązuje 19 % stawka podatku
  • za część dochód powyżej 37.024, a mniej niż 74,048 obowiązuje 30 % stawka podatku
  • za część dochodu powyżej 74.048 obowiązuje 40 % stawka podatku

Po zakończeniu roku podatnik ma obowiązek złożyć do Urzędu Skarbowego zeznanie podatkowe, w którym wykazuje wszystkie swoje przychody, koszty, ulgi, zwolnienia i w rezultacie wysokość należnego podatku.

Podatek dochodowy od osób prawnych - CIT - Corporate Income Tax - jest to podatek, którego podstawą opodatkowania są dochody uzyskiwane przez osoby prawne - przedsiębiorstwa, spółki prawa handlowego, spółdzielnie, fundacje czy stowarzyszenia. Podobnie, jak w przypadku podatku dochodowego od osób fizycznych, funkcjonują różnego rodzaju ulgi i zwolnienia, które są bardzo dokładnie opisane w przepisach prawa.

Na dzień dzisiejszy, obowiązującą stawką jest stawka 19 %. Istnieje jeszcze tzw. stawka sankcyjna - 50%, ale dotyczy ona jedynie podmiotów, które zaniżają wysokość zobowiązania podatkowego. Osoby prawne co miesiąc wpłacają do właściwego Urzędu Skarbowego zaliczką na poczet podatku dochodowego, a właściwe rozliczenie następuje do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego.

Podatek VAT jest podatkiem pośrednim, nakładanym na produkty i usługi. Wliczony jest on w cenę produktu, a przez to płacony jest przez nabywcę na każdym szczeblu procesu produkcji i dystrybucji. Podstawą opodatkowania jest tzw. obrót. Jest to kwota należna z tytułu sprzedaży, pomniejszona o kwotę należnego podatku (kwota należnego podatku obejmuje całość świadczenia należnego od nabywcy). Aby było możliwe potrącenie podatku poprzednio zapłaconego, konieczne jest posiadanie faktury VAT wystawionej przez dostawców podatnika. Najczęściej podatki obliczane są i płacone samodzielnie przez podatnika w miesięcznych okresach rozliczeniowych, natomiast właściwe ograny podatkowe dokonują jego poboru i korygują wartość wyliczonego wcześniej podatku.

W Polsce podstawową stawką podatku VAT jest stawka 22 %. Istnieją jeszcze stawki obniżone, które obowiązują na specjalne kategorie produktów i usług. I tak 7 % stawka obowiązuje na leki, książki, zabawki, żywności i inne, natomiast stawka 3 % obowiązuje na nieprzetworzone produkty rolne i rękodzieła artystyczne.

Podatek akcyzowy, albo akcyza, jest to podwyższona stawka podatku VAT obowiązująca na towary i wyroby niepożądane w społeczeństwie lub szkodliwe. Dotyczy to także towarów luksusowych. Stawka akcyzowa jest zróżnicowana dla różnych grup produktów i wynosi od 25 % do nawet 95 %. Objęte są nim między innymi wyroby spirytusowe, wyroby tytoniowe, paliwa płynne, samochody, broń i inne. Najwyższa akcyza dotyczy wyrobów alkoholowych.

Z kolei podatek od spadków i darowizn płacony jest od przyrostu masy majątku, np. poprzez otrzymanie spadku, darowizny, zasiedzenie, nieodpłatnego zniesienie współwłasności i innych. Podatnikiem jest spadkobierca lub osoba obdarowana, natomiast płatnikiem (za pośrednictwem którego podatnik płaci podatki) jest notariusz, który sporządza odpowiedni akt notarialny. Podstawą opodatkowania jest rynkowa wartość nabytego majątku.

Polskie prawodawstwo wyróżnia 3 grupy podatkowe: najbliższą rodzinę, dalszą rodzinę oraz osoby obce. Stawki podatkowe wahają się w przedziale 3 % - 20 % wartości majątku.