Zanieczyszczeniami powietrza atmosferycznego określa się wszystkie substancje stałe, ciekłe czy gazowe wprowadzone do środowiska naturalnego w ilościach, które szkodliwie wpływają na zdrowie człowieka, przyrodę, klimat, wody, gleby lub powodują inne negatywne skutki w środowisku. Szkodliwość zanieczyszczeń uzależniona jest od rodzaju substancji oraz jej stężenia.

Zanieczyszczenia przedostające się do atmosfery można ogólnie podzielić na gazy i pyły. Substancje pyłowe, jak i para wodna, mają przede wszystkim wpływ na zmianę fizycznych właściwości powietrza atmosferycznego. Z kolei gazy zmieniają chemiczny skład powietrza. Warto zauważyć, że redukowanie zanieczyszczeń pyłowych zostało opanowane na świecie, natomiast eliminowanie zanieczyszczeń gazowych wciąż jest dużym problemem.

Źródła zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego można podzielić na trzy kategorie:

  1. Źródła naturalne, w polskich warunkach klimatycznych należy wymienić przede wszystkim procesy erozyjne gleb, wietrzenie gleb i skał, dymy, popioły, które mogą tworzyć się w wyniku pożarów lasów. Jednak nie stanowią one większego zagrożenia dla przyrody oraz dla życia ludzi.
  2. Źródła sztuczne, powstają w wyniku gospodarczej działalności człowieka, są to głównie środki transportu drogowego i kolejowego, procesy spalania, przemysł, przetwórstwo różnego typu surowców oraz chemizacja rolnictwa.
  3. Źródła pośrednie, powiązane są zarówno z działalnością ludzi oraz przyrody. Należą do nich m.in. procesy gnilne zachodzące w odpadach organicznych pochodzenia przemysłowego czy komunalnego, wtórne pylenie zgromadzonych odpadów sypkich.

Do atmosfery emitowanych jest wciąż bardzo dużo niebezpiecznych i szkodliwych związków chemicznych. Najczęściej występujące zanieczyszczenia atmosfery to związki siarki (np. siarkowodór, trójtlenek siarki, dwutlenek siarki), ale także trujące związki chloru, azotu, fluoru i tlenek oraz dwutlenek węgla.

Każdego roku w skali światowej wprowadza się do atmosfery ponad 20 milionów ton związków węgla, ponad 600 milionów ton różnego rodzaju gazów i pyłów, w tym blisko 150 milionów ton dwutlenku siarki. Ciągły i szybki wzrost stężenia dwutlenku siarki może doprowadzić do wystąpienia bardzo groźnych zaburzeń klimatycznych, wzmagając efekt cieplarniany. Na podstawie badań naukowców można stwierdzić, że wszystkie zmiany klimatyczne przebiegają cyklicznie układając się naprzemiennie w okresy cieplejsze i chłodniejsze. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat obserwuje się stałą zmianę w składzie atmosfery ziemskiej. Dzieje się tak w wyniku intensywnego rozwoju działalności ludzkiej, głównie przemysłowej, związanej ze spalaniem ogromnych ilości surowców energetycznych. Pod koniec ubiegłego wieku rozpoczęto systematyczną kontrolę stanu dwutlenku węgla w powietrzu a wystarczy wspomnieć, że jego zawartość zwiększyła się aż o 25%.

Bardzo niebezpiecznym zjawiskiem jest systematyczny wzrost temperatury na powierzchni Ziemi. Niestety uwidacznia to nasilanie się efektu cieplarnianego. W przeciągu najbliższego stulecia średnie temperatury mogą wzrosnąć nawet od 1,5°C do 4,5°C.

Niezwykle groźnym zjawiskiem dla organizmów żyjących na kuli ziemskiej jest niszczenie warstwy ozonowej i tworzenie się dziury ozonowej. Warstwa ozonu znajdująca się w obszarach stratosfery chroni nas przed niszczycielskim promieniowaniem ultrafioletowym pochodzącym ze słońca. Ozon powstaje w stratosferze podczas reakcji fotochemicznej, która polega na przemianie cząsteczki tlenu (O2) na formę trójatomową czyli ozon (O3). Ilość ozonu w atmosferze niestety wciąż spada, co jest związane z produkcją freonów.
 

Wyjątkowo niekorzystna sytuacja ekologiczna w Polsce ma miejsce na terenach przemysłowych, głównie w okolicach Śląska. Jest to związane z wydobywaniem węgla i wykorzystywaniem go jako paliwa w elektrowniach i elektrociepłowniach, ale również na użytek mieszkalnictwa.

Obecna sytuacja ekologiczna kraju związana jest z cechami gospodarczymi typu komunistycznego, takimi jak:

  • dominowanie przemysłu wydobywczego oraz ciężkiego, które są największymi trucicielami środowiska,
  • budowanie ogromnych kombinatów przemysłowych,
  • niskie ceny energii, które sprzyjają marnotrawieniu jej w przemyśle, ale i w mieszkalnictwie,
  • niewystarczające odzwierciedlenie rzeczywistych kosztów produkowanych wyrobów w ich cenie, a w wyniku tego sztuczne utrzymywanie wyeksploatowanych zakładów, wyjątkowo szkodliwych dla przyrody.

Państwo, jako właściciel wielu zakładów przemysłowych nie interesowało się wprowadzaniem surowego prawa, gdyż wiązałoby się to z ogromnymi kosztami budowy urządzeń i instalacji służących ochronie środowiska naturalnego. Efektem ówczesnej polityki było ogromne zanieczyszczenie atmosfery w odniesieniu do potencjału produkcyjnego. Jest to wyraźnie widoczne przy porównaniu wskaźników emisji wiodących zanieczyszczeń powietrza w krajach ODCE (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) i Polsce, w stosunku do zużywanej energii, wielkości kraju lub wielkości dochodu narodowego. Jak można się domyślać wskaźniki dla Polski były kilkakrotnie wyższe niż w krajach ODCE.

Po zmianach ustroju politycznego oraz systemu gospodarczego, które miały miejsce w 1989 roku, postawiono kilka celów do wykonania z zakresu ochrony atmosfery:

  • podniesienie cen za energię w taki sposób, aby opłaciło się oszczędzać,
  • wprowadzenie rygorystycznych norm dla emisji dwutlenku siarki, tlenków azotu i pyłów,
  • likwidowanie starych, niebezpiecznych dla przyrody zakładów przemysłowych, w szczególności mieszczących się na Górnym Śląsku oraz w innych dużych okręgach przemysłowych,
  • budowanie instalacji zmniejszających zawartość siarki i popiołów w węglu, a także tworzenie instalacji odsiarczających spaliny w elektrowniach oraz ciepłowniach,
  • likwidowanie tzw. "niskich źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza" czyli małych kotłowni i pieców kaflowych, przede wszystkim w centrach wielkich miast, jak również na obszarach uzdrowiskowych,
  • zmniejszanie emisji gazów, które wywołują zmiany klimatyczne na Ziemi czyli tzw. "gazów cieplarnianych", poprzez utylizację metanu, który emitowany jest z kopalń, wysypisk miejskich, a także przez ograniczenia używania freonów w urządzeniach chłodniczych oraz przemyśle.

Podane tu zadania stały się bazą dla prowadzenia skutecznych działań, mających na celu redukowanie wieloletnich zaniedbań w dziedzinie ochrony środowiska w ramach polityki ekologicznej państwa polskiego.