Indicativus praesentis activi (tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony czynnej)

KON

I - temat zakończony na samogłoskę -a

II - temat zakończony na samogłoskę -e

III - temat zakończony na spółgłoskę

IV - temat zakończony na samogłoskę -i

INF

declamare

explere

exponere

expolire

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamo

declamamus

expleo

explemus

expono

exponimus

expolio

expolimus

2

declamas

declamatis

exples

expletis

exponis

exponitis

expolis

expolitis

3

declamat

declamant

explet

explent

exponit

exponunt

expolit

expoliunt

IMP

declama

declamate

exple

explete

expone

exponite

expoli

expolite

Indicativus praesentis passivi (tryb oznajmujący czasu teraźniejszego strony biernej)

KON

I

II

III

IV

INF

declamari

expleri

exponi

expoliri

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamor

declamamur

expleor

explemur

exponor

exponimur

expolior

expolimur

2

declamaris

declamamini

expleris

explemini

exponeris

exponimini

expoliris

expolimini

3

declamatur

declamantur

expletur

explentur

exponitur

exponuntur

expolitur

expoliuntur

Imperfectum indicativi activi (czas przeszły niedokonany trybu oznajmującego strony czynnej)

KON

I

II

III

IV

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamabam

declamabamus

explebam

explebamus

exponebam

exponebamus

expoliebam

expoliebamus

2

declamabas

declamabatis

explebas

explebatis

exponebas

exponebatis

expoliebas

expoliebatis

3

declamabat

declamabant

explebat

explebant

exponebat

exponebant

expoliebat

expoliebant

Imperfectum indicativi passivi (czas przeszły niedokonany trybu oznajmującego strony biernej)

KON

I

II

III

IV

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamabar

declamabamur

explebar

explebamur

exponebar

exponebamur

expoliebar

expoliebamur

2

declamabaris

declamabamini

explebaris

explebamini

exponebaris

exponebamini

expoliebaris

expoliebamini

3

declamabatur

declamabantur

explebatur

explebantur

exponebatur

lexponebantur

expoliebatur

expoliebantur

Futurum primum indicativi activi (czas przyszły I trybu oznajmującego strony czynnej)

KON

I

II

III

IV

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamabo

declamabimus

explebo

explebimus

exponam

exponemus

expoliam

expoliemus

2

declamabis

declamabitis

explebis

explebitis

expones

exponetis

expolies

expolietis

3

declamabit

declamabunt

explebit

explebunt

exponet

exponent

expoliet

expolient

Futurum primum indicativi passivi (czas przyszły I trybu oznajmującego strony biernej)

KON

I

II

III

IV

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamabor

declamabimur

explebor

explebimur

exponar

exponemur

expoliar

expoliemur

2

declamaberis

declamabimini

expleberis

explebimini

exponeris

exponemini

expolieris

expoliemini

3

declamabitur

declamabuntur

explebitur

explebuntur

exponetur

exponentur

expolietur

expolientur

Perfectum indicativi activi (czas przeszły dokonany trybu oznajmującego strony czynnej)

KON

I

II

III

IV

INF

declamavisse

explevisse

exposuisse

expolivisse

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

declamavi

declamavimus

explevi

explevimus

exposui

exposuimus

expolivi

expolivimus

2

declamavisti

declamavistis

explevisti

explevistis

exposuisti

exposuistis

expolivisti

expolivistis

3

declamavit

declamaverunt

explevit

expleverunt

exposuit

exposuerunt

expolivit

expoliverunt

CZAS

Praesens indicativi

Imperfectum indicativi

Futurum I indivativi

Perfectum indicativi

INF

esse

-

-

fuisse

OS

SL

PL

SL

PL

SL

PL

SL

PL

1

sum

sumus

eram

eramus

ero

erimus

fui

fuimus

2

es

estis

eras

eratis

eris

eritis

fuisti

fuistis

3

est

sunt

erat

erant

erit

erunt

fuit

fuerunt

IMP

es

este

-

-

esto

estote

-

-

DEKLINACJA I

Przymiotniki i rzeczowniki rodzaju żeńskiego oraz rodzaju męskiego oznaczające nazwy zawodów, narodowości, zakończone na:

Nominativus singularis: -a

Genetivus singularis: -ae

PRZYPADEK

SINGULARIS

PLURALIS

Nominativus

fabula

fabulae

Genetivus

fabulae

fabularum

Dativus

fabulae

fabulis

Accusativus

fabulam

fabulas

Ablativus

fabula

fabulis

Vovativus

fabula

fabulae

DEKLINACJA II

Przymiotniki i rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na:

Nominativus singularis: -us, er, r

Genetivus singularis: -i

Przymiotniki i rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na:

Nominativus singularis: -um

Genetivus singularis: -i

PRZYPADEK

SL

PL

SL

PL

SL

PL

Nominativus

musculus

musculi

vesper

vesperi

bonum

bona

Genetivus

musculi

musculorum

vesperi

vesperorum

boni

bonorum

Dativus

musculo

musculis

vespero

vesperis

bono

bonis

Accusativus

musculum

musculos

vesperum

vesperos

bonum

bona

Ablativus

musculo

musculis

vespero

vesperis

bono

bonis

Vovativus

muscule

musculi

vesper

vesperi

bonum

bona

Rzeczowniki zakończone na -ius w nom. sing. w vocatiwie sing. mają długie -ī:

filius - filī!

zaimek: meus - mi!

rzeczownik: deus - deus!

Deklinacja III

Do deklinacji III zaliczają się rzeczowniki wszystkich rodzajów mających różnorodne zakończenia rodzajowe. Cechą charakterystyczną tej deklinacji jest zakończenie gen. sing na - ĭs. Deklinacja III nie jest paradygmatem jednolitym, dlatego wyróżnia się trzy typy jej odmiany ze względu na budowę wyrazu:

1. TYP SPÓŁGŁOSKOWY: należą rzeczowniki nierównozgłoskowe ( w gen sing. o jedną sylabę więcej) wszystkich rodzajów i mające jedną spółgłoskę kończącą temat fleksyjny. Temat odmienianego wyrazu uzyskujemy po odcięciu końcówki -ĭs w gen. sing.np.:

(femininum) (masculinum) (neutrum)

N. appetitio pragnienie viator wędrowiec ius prawo

G. appetition - ĭs pragnienia viator - ĭs wędrowca iur- ĭs prawa

D. appetition - ī pragnieniu viator - ī wędrowcowi iur - ī prawu

Acc. appetition - em pragnienie viator - em wędrowca ius prawo

Abl appetition - ĕ pragnieniem viator - ĕ wędrowcem iur - ĕ prawem

V. appetitio pragnienie! viator wędrowcze! ius prawo!

N. appetition - ēs pragnienia viator - ēs wędrowcy iur - a prawa

G. appetition - um pragnień viator - um wędrowców iur- um

D. appetition - ĭbus pragnieniom viator- ĭbus wędrowcom iur - ĭbus prawom

Acc.appetition - ēs pragnienia viator - ēs wędrowców iur - a prawa

Abl.appetition - ĭbus pragnieniami viator- ĭbus wędrowcami iur - ĭbus prawami

V. appetition - ēs pragnienia! viator - ēs wędrowcy! iur - a prawa!

Należy zwrócić uwagę na zmiany fonetyczne w tematach rzeczowników III deklinacji, dlatego też zawsze podaje się ich dwie formy podstawowe np.: homo, inis; furor, oris; palus, udis.

2. TYP MIESZANY: należą dwie grupy:

  1. rzeczowniki wszystkich rodzajów, których temat fleksyjny kończą dwie spółgłoski np.: pons, pontis; ars, artis; cor,cordis
  2. rzeczowniki równozgłoskowe w nom. sing. zakończone na - es i - is, które są rodzaju męskiego lub żeńskiego np.: fames, famis; auris, auris; hostis, hostis

(masculinum) (femininum) (neutrum)

N. pons most ars sztuka cor serce

G. pont - ĭs mostu art - ĭs sztuki cord - ĭs serca

D pont - ī mostowi art - ī sztuce cord - ī sercu

Acc. pont - em most art - em sztukę cor serce

Abl. pont - ĕ mostem art - ĕ sztuką cord - ĕ sercem

V. pons moście! ars! sztuko! cor! serce!

N. pont - ēs mosty art - ēs sztuki cord - ă serca

G. pont - ium mostów art - ium sztuk cord - ium serc

D. pont - ĭbus mostom art - ĭbus sztukom cord-ĭbussercom

Acc. pont - ēs mosty art - ēs sztuki cord - ă serca

Abl. pont - ĭbus mostami art - ĭbus sztukami cord - ĭbus sercami

V. pont - ēs mosty art - ēs sztuki! cord - ă serca!

3. TYP SAMOGŁOSKOWY(abl. sing. - i, gen. plur. - ium, nom. pl. - ia): należą rzeczowniki rodzaju nijakiego, zakończone w nom. sing. na - al, - ar, - e np.: anima, ,animalis; fictile, fctilis; iubar, iubaris;

N. animal zwierzę iubar światło fictile naczynie gliniane

G. animal - ĭs zwierzęcia iubar - ĭs światła fictil - ĭs naczyniagliniane

D. animal - ī zwierzęciu iubar - ī światłu fictil - ī naczyniu glinianemu

Acc. animal zwierzę iubar światło fictile naczynie gliniane

Abl. animal - ī zwierzęciem iubar - ī światłem fictil - ī naczyniem glinianym

V. animal zwierzę! iubar światło! fictile naczynie gliniane!

N. animal - ĭa zwierzęta iubar - ĭa światła fictil - ĭa naczynia gliniane

G. animal- ium zwierząt iubar- ium świateł fictil- ium naczyń glinianych

D. animal - ĭbus zwierzętom iubar - ĭbus światłom fictil - ĭbus naczyniom glinianym

Acc. animal- ĭa zwierzęta iubar - ĭa światła fictil - ĭa naczynia gliniane

Abl. animal-- ĭbus zwierzętami iubar - ĭbus światłami fictil-ĭbus naczyniami glinianymi

V. animal - ĭa zwierzęta! iubar - ĭa światła! fictil - ĭa naczynia gliniane!

Przymiotniki III deklinacji można podzielić na trzy grupy ze względu na ilość zakończeń rodzajowych:

  1. trzy zakończenia, np. saluber, salubris, salubre - zdrowy, a, e; equester, equestris, equestre - należący do jeźdźca
  2. dwa zakończenia, np. fortis, fortis, forte - silny, a, e; gravis, gravis, grave - poważny, a, e
  3. jedno zakończenie wspólne dla wszystkich rodzajów, którego formę podstawową stanowi nom. i gen. sing., np. dicax, acis - złośliwy, a, e; sapiens, entis - mądry, a, e

Przymiotniki III deklinacji odmieniają się wg paradygmatu deklinacji III typu samogłoskowego z wyjątkiem następujących przymiotników: pauper, eris - biedny, a, e; princeps, cipis - pierwszy, a, e; vetus, eris - stary, a, e; dives, itis - bogaty, a, e, które odmieniają się wg typu spółgłoskowego.

masculinum

femininum

neutrum

masc., fem.

neutrum

N. V.

saluber

salubris

salubre

salubres

salubria

GEN.

DAT.

salubris

salubri

salubris

salubri

salubris

salubri

salubrium

salubribus

salubrium

salubribus

ACC.

salubrem

salubrem

salubre

salubres

salubria

ABL.

salubri

salubri

salubri

salubribus

salubribus

DEKLINACJA IV

Do deklinacji IV zaliczamy rzeczowniki, które mają temat zakończony na -ŭ. Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, zakończone w nom.sing. na -us oraz rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone w nom. sing. na -ū. O przynależności rzeczowników do tej deklinacji decyduje gen. sing. zakończony na -ūs. Oto kilka przykładów: motus, -us (m) - ruch; gelu, -us (n)

Paradygmat odmiany rzeczowników rodzaju męskiego

nomen casuum

singularis

pluralis

Nominativus

mot-us

mot-us

Genetivus

mot-us

mot-uum

Dativus

mot-ui

mot-ibus

Accusativus

mot-um

mot-us

Ablativus

mot-u

mot-ibus

Vocativus

mot-us

mot-us

Paradygmat odmiany rzeczowników rodzaju nijakiego

nomen casuum

singularis

pluralis

Nominativus

gel-u

gel-ua

Genetivus

gel-us

gel-uum

Dativus

gel-u

gel-ibus

Accusativus

gel-u

gel-ua

Ablativus

gel-u

gel-ibus

Vocativus

gel-u

gel-ua

Wyjątki IV deklinacji to rzeczowniki rodzaju żeńskiego, odmieniane ja k rzeczowniki rodzaju męskiego:

manus, -us- ręka; domus, -us -dom; tribus, -us -dzielnica; Idus, -uum -Idy

Rzeczownik domus, us ma odmianę nieregularną, łączącą deklinację II i IV

nomen casuum

singularis

pluralis

Nominativus

dom-us

dom-us

Genetivus

dom-us; dom-i

dom-uum; dom-orum

Dativus

dom-ui; dom-o

dom-ibus

Accusativus

dom-um

dom-us; dom-os

Ablativus

dom-u; dom-o

dom-ibus

Vocativus

dom-us

dom-us

Deklinacja V- zaliczamy do niej rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone w nom. sing. na -es, w gen. sing. na -ei,np. effigies, effigiei - wizerunek; macies, maciei - chudość; pauperies, pauperiei - ubóstwo. Rzeczowniki takie jak fides, -ei -lojalnosć, wierność; spes, -ei - nadzieja są to singularia tantum, czyli rzecz. występujące tylko w liczbie pojedynczej.

PRZYPADEK

SL

PL

Nominativus

res

res

Genetivus

rei

rerum

Dativus

rei

rebus

Accusativus

rem

res

Ablativus

re

rebus

Vovativus

res

res

Orzeczenie imienne w języku łacińskim jest wyrażone za pomocą czasownika sum, esse oraz rzeczownika (przymiotnika, liczebnika). Orzecznik zawsze stoi w nominatiwie, w przeciwieństwie do języka polskiego, w którym tę część zdania wyraża narzędnik, np. Puella discipulaest. Dziewczyna jest uczennicą .

Dopełnienie bliższe występuje często w języku łacińskim w accusatiwie, czasownik jednak nie zmienia rekcji po jego zaprzeczeniu tak, jak to ma miejsce w języku polskim,np.Librum lego. Librum non lego. Czytam książkę. Nie czytam książki.

Accusativus duplex:

Stosowanie podwójnego akkusatiwu wiąże się z tym, że pewna czynność nie tylko kogoś dotyka , ale także czyni go kimś. Accusatiwus duplex występuje po czasownikach: nomino - nazywam, voco - wołam, apello - nazywam kogoś czymś; puto - uważam, existimo - uważam, habeo - uważam, mam kogoś za coś; facio - czynię, efficio - czynię, reddo - czynię kogoś czymś (kimś); declaro - mianuję kogoś na coś ( kogoś), eligo - wybieram, creo - czynię kogoś kimś (czymś), np.: Puto te amicum meum. Uważam cię za mego przyjaciela; Caesar se progeniem Veneris ducebat. Cezar uważał się za potomka Wenery;

W języku łacińskim występują czasowniki, w których jeden z accusatiwów jest ponadto przedmiotem czynności, np.: rogo aliquem aliquid - proszę kogoś o coś; celo aliquem aliquid - ukrywam coś przed kimś; doceo aliquem aliquid - nauczam kogoś czegoś; posco aliquem aliquid - żądam czegoś od kogoś; flagito aliquem aliqui - domagam się czegoś od kogoś, np.:

Helvetii Caesarem auxilium flagitabant. Helwetowie domagali się od Cezara pomocy.

Accusativus cum infinitvo jest konstrukcją, która swą funkcją odpowiada zdaniu podrzędnemu dopełnieniowemu w języku polskim. Accusativus cum infinitivo składa się z verbum regens (czasownika rządzącego), rzeczownika (zaimka, przymiotnika) w accusatiwie i czasownika w infinitiwie (bezokoliczniku). Należy zaznaczyć że, rzeczownik (zaimek, przymiotnik) w akusatiwie pełni w zdaniu podrzędnym dopełnieniowym rolę podmiotu, natomiast czasownik w infinitiwie rolę orzeczenia w tym zdaniu, a zatem odpowiednio będziemy je tłumaczyć w mianowniku i w formie osobowej czasownika dostosowanej do liczby podmiotu. Czasownikiem rządzącym konstrukcją A.C.I. może być czasownik oznaczający:

a. postrzeganie (verbum sentiendi): puto - sądzę, sentio - myślę, arbitror - uważam

b. mówienie (verbum dicendi): dico - mówię, loquor - mówię, nuntio - oznajmiam

c. wzruszenie (verbum affectus): doleo - martwię się, fleo - płaczę, laetor - cieszę się

d. wolę (verbum voluntatis): volo - chcę, nolo - nie chcę, veto - zabraniam, iubeo - rozkazuję, żeby

Tłumacząc verbum regens na język polski należy dodać partykułę "że", "aby", "ażeby".

Tu linguam Latinam discere potes. Możesz nauczyć się języka łacińskiego.

Podany przykład jest zdaniem prostym, ponieważ składa się z jednego orzeczenia. Można je przekształcić w zdanie złożone podrzędne dopełnieniowe, jeśli doda się czasownik postrzegania np.:

Puto te linguam Latinam discere posse. Sądzę, że możesz nauczyć się języka łacińskiego.

PUTO - VERBUM REGENS + PARTYKUŁA "ŻE" - TE - ZAIMEK W AKKUSATIWIE TŁUMACZONY W MIANOWNIKU + POSSE - CZASOWNIK W INFINITIWIE DOSTOSOWANY DO LICZBY I OSOBY PODMIOTU.

Wypada zaznaczyć, że występuje tutaj jeszcze jeden infinitivus discere, który jednakże jest dopełnieniem bliższym do czasownika posse.

A.C.I. może również pełnić funkcję podmiotu, jeśli występuje po czasowniku:

a. esse z przymiotnikiem albo rzeczownikiem, np.: necesse est - jest rzeczą konieczną, żeby; fama est - wieść niesie, że; mos est - jest zwyczaj, że; ambiguum est - jest rzeczą wątpliwą, żeby;

b. w formie bezosobowej, np.: decet - przystoi; constat - wiadomo, że, apparet - okazuje się, że, itp.

Infinitivus praesentis wyraża czynność równoczesną w stosunku do czynności wyrażonej verbum regens, natomiast infinitivus perfecti wyraża czynność wcześniejszą od tej, która jest w zdaniu nadrzędnym, np.:

Audio vos Cracoviae esse. Słyszę, że jesteście w Krakowie.

Audio vos Cracoviae fuisse. Słyszę, że byliście w Krakowie.

Dativus possesivus - celownik posiadacza występuje przy czasowniku esse i oznacza osobę, która jest w posiadaniu czegoś. Podmiotem gramatycznym takiego zdania jest rzecz , która jest posiadana, natomiast podmiotem logicznym rzeczownik wyrażony datiwem np.: Tibi multi libri sunt Ty masz wiele książek; Mihi nomen est Felix Mam na imię Felix.

Zmina strony z czynnej na bierną.

Mater filium amat. Matka kocha syna.

Filius a matre amatur. Syn jest kochany przez matkę.

Technika przekładu: a)dopełnienie w stronie czynnej pełni funkcję podmiotu w zdaniu w stronie biernej; b) podmiot występuje w ablatiwie z przyimkiem a, ab, natomiast jeśli podmiotem jest rzeczownik nieżywotny przyimek się pomija; c)w sytuacji, w której nie jest powiedziane kto jest wykonawcą danej czynności, czasownik tłumaczy się bezosobowo, np. traditur - podaje się, dicuntur - mówi się itp.

Nominativus duplex czyli podwójny nominatiwus występuje w funkcji podmiotu i orzecznika przy czasownikach, które są łącznikiem, np. esse - być, fieri - stawać się, maneo - pozostaję, nominor - bywam nazywany, vocor - nazywam się, habeor - bywam uważany, creor - wybiera się mnie itp. Występuje zatem po tych samych czasownikach co accusativus duplex tylko występujących w stronie biernej.

Ablativus temporis - odpowiada na pytanie kiedy? często stoi przy nim przyimek in, np. in pugna w walce, in iuventute w młodości. Bez przyimka stosuje się a) rzeczowniki oznaczające czas: annus, tempus, mensis, dies, hora, vigilia; b) rzeczowniki określone przydawką, np. extrema senectute, bello Punico primo; c) oraz określenia, które odpowiadają na pytanie przez jaki okres czasu? Diebus sex oppidum obsidebatur Miasto było oblegane przez sześć dni.

Czasowniki koniugacji III zakończone na -io

Bywają czasowniki III koniugacji rozszerzone w temacie indicatiwu praesentis o -i np. cupio, ere; facio, ere; capio, ere. W odmianie tego typu czasowników należy pamiętać, że samogłoska tematyczna, zwana spójką jest już obecna w temacie i nie trzeba jej dodawać, np. faci - o, faci - s, faci - t...faci - u - nt

Supinum stanowi czwartą formę podstawową czasownika i jednocześnie podaje trzeci temat czasownika, od którego można urobić participium perfecti passivi. Oto przykłady:

adoro, adorare, adoravi, adoratumaby uwielbiać

moneo, monere, monui, monitumaby upomnieć

statuo, statuere, statui, statutumaby postawić

finio, finire, finivi, finitum = aby skończyć

Supinum występuje w dwóch przypadkach IV deklinacji: w accusativie i ablativie. Accusativus supini występuje przy czasownikach oznaczających ruch, np. vehi, mittere, ire, volare; używa się go dla wyrażenia celu i kierunku: Hannibal in Africam rediit defensum patriam Hannibal powrócił do Afryki dla obrony ojczyzny( aby bronić ojczyzny). Supinum ma taką samą rekcję jak czasownik, od którego pochodzi; defendere patriam. Supinum w ablativie pełni funkcję dopełnienia do niektórych przymiotników, np. diffcilis = trudny, facilis = łatwy, optimus = najlepszy, iucundus = miły, incredibilis = niewiarygodny, mirabilis = zadziwiający, horribilis = przerażający. Ablativus supini tworzymy przez dodanie do tematu czwartej formy czasownika końcówkę abl. singularis IV deklinacji -u, np. adorat(um)→adorat-u do uwielbienia; monit(um)→monit-u do upomnienia; statut(um)→statut-u do postawienia; finit(um)→finit-u do ukończenia. Formę tłumaczymy na język polski za pomocą przyimka do oraz rzeczownika odczasownikowego: difficile finitu trudne do ukończenia.

Zaimki dzierżawcze

meus,-a,-um - mój noster,-tra,-trum - nasz

tuus,-a,-um - twój vester,-tra,-trum - wasz

suus,-a,-um - swój suus,-a,-um - swój (ich)

Zaimki osobowe

SINGULARIS

Przypadek

Osoba pierwsza

Osoba druga

N

ego - ja

tu - ty

G

mei

tui

D

mihi

tibi

Acc.

me

te

Abl

me

te

PLURALIS

N

nos

vos

G

nostri - nas

nostrum - z nas

vestri - was

vestrum - z was

D

nobis

vobis

Acc.

nos

vos

Abl.

nobis

vobis

Zaimki osobowe mogą ulec wzmocnieniu poprzez dodanie formantów met, pte lub przez podwojenie, np. ego - met, se -se.

Zaimki wskazujące

is, ea, id - ten(on, tego rodzaju), ta (ona, tego rodzaju), to (ono, tego rodzaju).

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

is (ten)

ea (ta)

id (to)

G

eius

D

ei

Acc

eum

eam

id

Abl

eo

ea

eo

PLURALIS

N

ei (ii)

eae

ea

G

eorum

earum

eorum

D

eis (iis)

Acc

eos

eas

ea

Abl

eis (iis)

hic, haec, hoc - ten, ta, to (ten oto, ten mój, ten nasz, ten obecny)

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

hic (ten)

haec (ta)

hoc (to)

G

huius

D

huic

Acc

hunc

hanc

hoc

Abl

hoc

hac

hoc

PLURALIS

N

hi

hae

haec

G

horum

harum

horum

D

his

Acc

hos

has

haec

Abl

his

ille, illa, illud - tamten (ów), tamta, (owa), tamto (owo)

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

ille (ów)

illa (owa)

illud (owo)

G

illius

D

illi

Acc

illum

illam

illud

Abl

illo

illa

illo

PLURALIS

N

illi

illae

illa

G

illorum

illarum

illorum

D

illis

Acc

illos

illas

illa

Abl

illis

Zaimek ille, illa, illud oznacza zwykle coś (kogoś) dalszego w czasie i przestrzeni, np. illis temporibus (w tamtych [dawnych] czasach); może też znaczyć: ten znany, ogólnie znany, np. Achilles ille (ów znany Achilles); w zestawieniu z hic..., ille - hic odnosi się do członu drugiego, ille - do pierwszego.

iste, ista istud - ten twój, ten wasz, ta twoja, ta wasza, to twoje, to wasze

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

iste

ista

istud

G

istius

D

isti

Acc

istum

istam

istud

Abl

isto

ista

isto

PLURALIS

N

isti

istae

ista

G

istorum

istarum

istorum

D

istis

Acc

istos

istas

ista

Abl

istis

ipse, ipsa, ipsum - on sam, on właśnie, ona sama, ona właśnie, ono samo, ono właśnie - tak samo jak iste, ista, istud [ gen sing. ipsius]

idem, eadem, idem (ten sam, ta sama, to samo) odmienia się jak zaimek is, ea, id, a nieodmienny pozostaje przyrostek - dem.

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

idem

eadem

idem

G

eiusdem

D

eidem

Acc

eundem

eandem

idem

Abl

eodem

eadem

eodem

PLURALIS

N

eidem (iidem)

eaedem

eadem

G

eorundem

earundem

eorundem

D

eisdem (iisdem)

Acc

eosdem

easdem

eadem

Abl

eisdem (iisdem)

Zamki względne

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

qui (który)

quae (która)

quod (które)

G

cuius

D

cui

Acc

quem

quam

quod

Abl

quo

qua

quo

PLURALIS

N

qui

quae

quae

G

quorum

quarum

quorum

D

quibus

Acc

quos

quas

quae

Abl

quibus

Zaimek względny może rozpoczynać zdania względne przydawkowe, albo występować na początku zdania. W takich przypadkach można go tłumaczyć zaimkiem wskazującym.

Zaimek zwrotny

3 osoba singularis i pluralis

N

-

-

G

sui

siebie

D

sibi

sobie

Acc

se

siebie, się

Abl

se

sobą

Zaimka zwrotnego używa się tylko w odniesieniu do trzeciej osoby:

SINGULARIS

PLURALIS

lavo me

myję się

lavamus nos

myjemy się

lavas te

myjesz się

lavatis vos

myjecie się

lavat se

myje się

lavant se

myją się

Zaimek zwrotny w składni A.C.I. oznacza osobę, która jest wykonawcą czynności wyrażonej verbum regens, np.

Cicero dixit se electum consulem esse. Cyceron powiedział, że wybrano go na urząd konsula.

Zaimki nieokreślone

1.

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

quique (każdy)

quisque

quaeque (każda)

quidque (każde)

quodque

G

cuiusque

D

cuique

Acc

quemque

quamque

quodque

qiudque

Abl

quoque

quaque

quoque

PLURALIS

N

quique

quaeque

quaeque

G

quorumque

quarumque

quorumque

D

quibusque

Acc

quosque

quasque

quaeque

Abl

quibusque

Zaimki nieokreślone: quique, quaeque, quodque , czyli każdy, każda, każde (jako zaimki przymiotne) i quisque, quidque , czyli każdy, każde (jako zaimki rzeczowne pochodzące od quis, quid czyli kto, co lub ktoś, coś) są zbudowane w oparciu o ten zaimek oraz formant słowotwórczy - que, który modyfikuje jego pierwotne znaczenie. Może występować przy liczebnikach porządkowych, np. sexto quoque anno każdego szóstego roku (co pięć lat); z superlatiwem maximus quisque co największy ( każdy największy)

2.

SINGULARIS

Przypadek

m

f

n

N

quidam (pewien, jakiś)

quidam

quaedam (pewna, jakaś)

quiddam (pewne, jakieś)

quoddam

G

cuiusdam

D

cuidam

Acc

quendam

quandam

quoddam

quiddam

Abl

quodam

quadam

quodam

PLURALIS

N

quidam

quaedam

quaedam

G

quorundam

quarundam

quorundam

D

quibusdam

Acc

quosdam

quasdam

quaedam

Abl

qibusdam

Zaimki nieokreślone odmieniają się jak zaimek względny, natomiast przyrostki - dam, - piam pozostają niezmienione.

Przyimki

Z ablatiwem: a, ab, e, ex, de, cum, sine, pro, prae

Z accusatiwem: ad, apud, adversus, circum, inter, contra, ante, post, per, propter, intra, ob

Z accusatiwem lub ablatiwem: in, sub

Rzeczowniki specjalne:

PRZYPADEK

SL

PL

Nominativus

vis (siła)

vires

Genetivus

-

virium

Dativus

-

viribus

Accusativus

vim

vires

Ablativus

vi

viribus

Vovativus

-

vires

PRZYPADEK

SL

PL

Nominativus

domus (dom)

domus

Genetivus

domus

domorum (domuum)

Dativus

domui

domibus

Accusativus

domum

domos (domus)

Ablativus

domo

domibus

Vovativus

domus

domus

Rzeczownik domus w odpowiedzi na pytania dokąd? (domum), skąd? (domo), gdzie? (domi) występuje bez przyimka.

Participium perfecti passivi otrzymujemy z tematu supini, od którego odcinamy końcówkę -um, a następnie dodajemy końcówki I, II deklinacji -us, -a, -um.

adoro, adorare, adoravi, adoratumadorat -us, -a, -um = uwielbiony, a, e

moneo, monere, monui, monitummonit-us,-a,-um = upomniany, a, e

statuo, statuere, statui, statutumstatutus, -a, -um postawiony, a, e

finio, finire, finivi, finitum = finit-us, -a, -um = skończony, a, e

Participium perfecti passivi odpowiada polskiemu imiesłowowi przymiotnikowemu biernemu.

Tryb oznajmujący czasu przeszłego dokonanego strony biernej (Indicativus perfecti passivi) tworzymy przez dodanie do participium perfecti passivi czasownika posiłkowego sum, esse w indicativie praesentis niezależnie od koniugacji.

SING.

  1. monitus, -a, -um sum zostałem upomniany
  2. monitus, -a, -um es zostałeś upomniany
  3. monitus, -a, -um est został upomniany

PLUR.

  1. moniti,-ae, -a sumus zostaliśmy upomnieni
  2. moniti,-ae, -a estis zostaliście upomnieni
  3. moniti,-ae, -a sunt zostali upomnieni

Bezokolicznik czasu przeszłego dokonanego strony biernej użyty w konstrukcji aci dostosowuje imiesłów w liczbie i rodzaju do podmiotu np.

Magistramdiscipulos punivisse scimus. [strona czynna]

accusativus infinitivus v.regens

Discipulos a magistra punitos esse scimus. [strona bierna]

accusativus infinitivus v. regens

Imiesłów czasu przyszłego strony biernej (Participium futuri passivi)

Participium futuri passivi tworzymy przez dodanie do tematu praesentis formantu - nd oraz końcówek I i II deklinacji, natomiast w koniugacji III i IV należy do tematu fleksyjnego dodać samogłoskę - e np.

I orno, are, avi, atum

ornandus,-a,-um - mający być ozdobiony/ ten, którego należy ozdobić

II teneo, ere, tenui, tentum

tenendus, a,-um - mający być trzymany, ten, którego należy trzymać

II scribo, ere, scripsi, scriptum

scribendus, -a, -um -mający być pisany, ten, którego należy napisać

IV finio, ire, ivi, itum

finiendus, -a, -um - mający być skończony, ten, którego należy skończyć

Imiesłów czasu przyszłego strony czynnej (Participium futuri activi)

Participium futuri activi tworzymy od tematu supini odcinając końcówkę -um i dodając wzamian -urus,-ura,-urum. Imiesłów czasu przyszłego strony czynnej odmienia się według paradygmatu deklinacji I i II.

I ornatum → ornaturus,-a-um - mający ozdabiać

II tentum → tenturus,-a,-um - mający trzymać

III scriptum → scripturus,-a,-um - mający pisać

IV finitum → finiturus,-a,-um - mający kończyć

Infinitivus futuri activi - bezokolicznik czasu przyszłego strony czynnej tworzymy opisowo przez dodanie do participium futuri activi czasownika posiłkowego sum, esse, fui w infinitivie praesentis, np.

I ornatarus, -a,-um esse - że będę ozdabiał/ że ozdobię

II tenturus,-a,-um esse - że będę trzymał /że przytrzymam

III scripturus, -a, -um - że napiszę/ że będę pisał

IV finiturus, -a, -um - że skończę/ że będę kończył

futurus,-a,-um esse (fore) - że będę

Infinitivus futuri activi wyraża czynność późniejszą w stosunku do czasu czynności wyrażonej przez verbum regens konstrukcji aci lub nci np.

Puellam lecturam esse video. (Widzę, że dziewczyna będzie czytała)

Pueros dormituros esse gaudeo. (Cieszę się, że chłopcy będą spać)

Discipulas recte responsuras esse scio. (Wiem, że uczennice będą poprawnie odpowiadać)

Participiumfuturi activi w składni aci i nci maliczbę, rodaj i przypadek dostosowany do podmiotu zdania podrzędnego.

Imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej (participium praesentis activi)

tworzymy przez dodanie do tematu praesentis czasownika cząstkę -nt. Cząstka -nt- przed -s w nom. sing. przeszła w -ns. W konugacji III i IV przed -nt- znajduje się spójka -e-.

Imesłów można przetłumaczyć na język polski za pomocą imiesłowu przymiotnikowego czynnego lub przysłówkowego , tenens: trzymający,-a,-e lub trzymając.

Participium praesentis activi odmienia się wg typu mieszanego deklinacji III:

SINGULARIS: r. żeński i męski

SL r. nijaki

PRZY

I

II

III

IV

np. IV

Nom

ornans

tenens

legens

finiens

finiens

Gen

ornantis

tenentis

legentis

finientis

finientis

Dat

ornanti

tenenti

legenti

finienti

finienti

Acc

ornantem

tenentem

legentem

finientem

finiens

Abl

ornante

tenente

legente

finiente

finiente

Voc

ornans

tenens

legens

finiens

finiens

PLURALIS

PL

Nom

ornantes

tenentes

legentes

finientes

finientia

Gen

ornantium

tenentium

legentium

finientium

finientium

Dat

ornantibus

tenentibus

legentibus

finientibus

finientibus

Acc

ornantes

tenentes

legentes

finientes

finientia

Abl

ornantibus

tenentibus

legentibus

finientibus

finientibus

Voc

ornantes

tenentes

legentes

finientes

finientia

Ablativus singularis może mieć końcówkę typu samogloskowego -i, jeżeli imiesłów występuje w funkcji przymiotnika, np. de homine sapiente (o mądrym człowieku).

Składnia nazw miast

Nazwy miast, małych wysp, czy półwyspów występują bez przyimków, gdy stanowią odpowiedź na pytanie ubi? unde? quo?, należy wówczas użyć ich w odpowiednim przypadku.

Na pytanie ubi? gdzie? odpowiada locativus w przypadku singularia tantum I i II deklinacji, np. Romae - w Rzymie, Ressoviae - w Rzeszowie, Calissiae - w Kaliszu, Corinthi - w Koryncie; w pluralia tantum natomiast I, II deklinacji oraz III na pytanie odpowiada ablativus, np. Baiis - w Bajach, Carthagine - w Kartaginie, Sardibus - w Sardach.

Na pytanie unde? skąd? odpowiada ablativus w I i II deklinacji oraz III bez względu na liczbę rzeczownika , np. Carthagine - z Kartaginy, Cypro - z Cypru, Cannis - spod Kannów.

Na pytanie quo? dokąd? odpowiada accusativus we wszystkich deklinacjach, np. Carthaginem - do Kartaginy, Sades - do Sardów, Corinthum - do Koryntu, Cyprum - na Cypr, Baias - do Bajów, Neapolim - do Neapolu, Mytilenas - do Mityleny.

Nominativus cum infinitivo

Konstrukcja pełni rolę zdania dopełnieniowego podobnie jak acc. cum inf., występuje po tych samych czasownikach, ale w formach strony biernej. W tej konstrukcji podmiot, a także orzecznik wyrażone są w nominatiwie, natomiast orzeczenie w infinitiwie. Verbum regens zgadza się z podmiotem pod względem liczby, osoby i rodzaju, np.

Homines sapientes esse videmur. Wydaje się, że jesteśmy ludźmi rozumnymi.

Czasownik rządzący tłumaczymy w formie nieosobowej, a N.C.I. oddajemy jako zdanie dopełnieniowe dodając spójnik "że".

Tryb oznajmujący czasu zaprzeszłego strony czyynej (Indicativus plusquamperfecti activi) tworzymy na bazie tematu perfecti czasownika i słowa posiłkowego sum, esse w indicatiwie imperfecti, np.

KON

I

II

OS

SL

PL

SL

PL

1

ornaveram - ozdobiłem był

ornaveramus

docueram - nauczyłem był

docueramus

2

ornaveras

ornaveratis

docueras

docueratis

3

ornaverat

ornaverant

docuerat

docuerant

KON

III

IV

OS

SL

PL

SL

PL

1

scripseram - napisałem był

scripseramus

puniveram - ukarałem był

puniveramus

2

scripseras

scripseratis

puniveras

puniveratis

3

scripserat

scripserant

puniverat

puniverant

Plusquamperfectum oznacza czynność przeszłą, wcześniejszą od innej czynności przeszłej. Występuje najcześciej w zdaniach czasowych.

Czasownik sum, esse, fui odmienia się w następujący sposób: fu - eram, fu - eras, fu - erat, fu - eramus, fu - eratis, fu - erant.

Tryb oznajmujący czasu zaprzeszłego strony biernej (Indicativus plusquamperfecti passivi) tworzymy przez dodanie do participium perfecti passivi czasownika posiłkowego sum, esse w indicativie imperfecti.

SING.

  1. monitus, -a, -um eram zostałem (był) upomniany
  2. monitus, -a, -um eras zostałeś (był) upomniany
  3. monitus, -a, -um erat został (był) upomniany

PLUR.

  1. moniti, -ae, -a eramus zostaliśmy (byli) upomnieni
  2. moniti, -ae, -a eratis zostaliście(byli) upomnieni
  3. moniti, -ae, -a erant zostali (byli) upomnieni

Tryb oznajmujący czasu przyszłego II strony czynnej (Indicativus futuri II activi) tworzymy poprzez dodanie do tematu perfecti czasownika indicativus futuri primi czasownika sum, esse fui, np. contemps - ero zlekceważę, contemps - eris zlekceważysz itd. Futurum exactum indicatiwvi activi przedstawia się następująco:

fu - ero, fu - eris, fu - erit,fu - erimus, fu - eritis, fu - erint. Indicativus futuri II activi służy do wyrażenia czynności przyszłej, ale uprzedniej w stosunku do innej czynności przyszłej.

Tryb oznajmujący czasu przyszłego II strony biernej (Indicativus futuri II passivi) jest oparty na participium perfecti passivi i czasowniku sum, esse w indicativie futuri.

SING.

  1. monitus, -a, -um ero zostanę upomniany
  2. monitus, -a, -um eris zostaniesz upomniany
  3. monitus,-a, -um erit zostanie upomniany

PLUR.

  1. moniti, -ae, -a erimus zostaniemy upomnieni
  2. moniti, -ae, -a eritis zostaniecie upomnieni
  3. moniti, -ae, -a erunt zostaną upomnieni