Jest to ostra chorobą zakazana pochodzenia wirusowego atakująca zwierzęta, ale groźną też dla człowieka, który może się nią zarazić przez kontakt z chorym zwierzęciem.

Choroba ta wywoływana jest przez wirusa neurotropowego, należącego do rabdowirusów. Jest on patogenny zarówno dla zwierząt, jak i dla człowieka. Wirus ten mało jest odporny na wysoką temperaturę i środki chemiczne, ale może zachowywać właściwości patogenne po zamrożeniu lub gdy przebywa w tk. nerwowej martwych zwierząt. Wirus pobrany z tkanki mózgowej, a następnie pasażowany zachowuje właściwości antygenowe, lecz traci zjadliwość. W takiej postaci jest on stosowany do produkcji szczepionek. W takiej formie nosi nazwę ustalonego wirus (virus fixe).

Wścieklizna najczęściej pojawia się u zwierząt wolno żyjących. Ta choroba szeroko rozpowszechniona jest na świecie, za wyjątkiem Australii oraz niektórych wysp. Nosicielem i rezerwuarem wirusa wścieklizny w Europie są głównie lisy, wśród których największe nasilenie zachorowań następuje w pierwszym kwartale roku, będącym okresem godowym tych zwierząt. Ugryzienie przez chorującego lisa innych zwierząt wolno żyjących lub domowych może być dla człowieka źródłem zakażenia. W Polsce dzieje się to najczęściej za pośrednictwem psów, kotów i lisów. Liczba zachorowań na wściekliznę zwierząt domowych znacznie się zmniejszyła, odkąd wprowadzono w Polsce przymusowe szczepienia psów przeciw wściekliźnie. Pomimo tego nakazu corocznie w kraju notuje się pojedyncze przypadki tej choroby u ludzi, przeważnie u nie zaszczepionych. Dotychczas nie została wyjaśniona rola, jaką w przenoszeniu wirusa wścieklizny odgrywają gryzonie. Według prowadzonych badań pokąsanie przez szczura, wiewiórkę, mysz prawdopodobnie nie staje się przyczyną zachorowań ludzi, a także jedynie rzadko usprawiedliwia rozpoczęcie postępowania zapobiegawczego. W literaturze brak także dostatecznie udokumentowanych dowodów na możliwość zakażenia się wirusem wścieklizny od człowieka chorego. Ludzie najczęściej są zakażani tą chorobą na skutek pogryzienia przez chorujące na wściekliznę zwierzę. Zanieczyszczenie zakażonym materiałem, szczególnie mózgiem lub śliną, uszkodzonego fragmentu skóry, błon śluzowych lub spojówek oka stanowi wskazanie do rozpoczęcia postępowania zapobiegawczego. Gdy doszło do innego rodzaju kontaktu, takiego jak głaskanie, dotykanie, przenoszenie zwierzęcia chorego lub martwego na skutek wścieklizny, rzadziej stanowi wskazanie do podjęcia ochronnych szczepień. Są też kraje, głównie w Środkowej lub Południowej Ameryce, gdzie istnieje możliwość przenoszenia wścieklizny na człowieka lub zwierzę od jaskiniowego nietoperza drogą kropelkową.

Przesłanki epidemiologiczne decydujące o rozpoczęciu postępowania ochronnego:

1) ugryzienie przez wściekłe zwierzę lub zwierzę o wściekliznę podejrzane;

2) ugryzienie przez zwierzę nieznane lub dzikie;

3) ugryzienie przez zwierzę, u którego wścieklizna nie może być wykluczona, a które po pogryzieniu padło lub uciekło;

4) zanieczyszczenie rany, spojówek lub błon śluzowych mózgiem albo śliną zwierzęcia wściekłego lub o wściekliznę podejrzanego.

W każdym z takich przypadków dążyć należy do możliwie jak najszybszego wykluczenia lub rozpoznania objawów wścieklizny u biorącego w zdarzeniu udział zwierzęcia.

Wśród pogryzionych zwierząt choruje zwykle 20 - 30%, a choroba ujawnia się po trwającym 3 - 6 tygodni okresie wylęgania. Okres ten przedłużać się może niekiedy do 5 m-cy. Objawy występujące u zwierząt : wycie, trwożliwość, chęć ucieczki, jadłowstręt, wodowstręt, wybuchy wściekłości.

Wirus w miejscu, do którego zostanie wprowadzony, zakaża początkowo komórkę mięśniową, następnie zaś rozprzestrzenia się z szybkością ok. 3 mm/h po włóknach nerwowych, aż dociera do układu nerwowego ośrodkowego. Szczególne powinowactwo wykazuje w stosunku do układu limbicznego, pnia mózgu i podwzgórza. Tam następuje jego namnażanie się, które w konsekwencji prowadzi do zapalenia mózgu. Następnie wirus może przez naczynia krwionośne lub unerwienie eferentne przenosić się do pozostałych tkanek, m.in. gruczołów ślinowych. Tam też następuje jego dalsze namnażanie się. W ślinie chorych zwierząt pojawienie się wirusa następuje kilka dni wcześniej nim wystąpi choroba.

Nie jest jeszcze jasna patogeneza, gdy do zakażeń dochodzi przez błony śluzowe jamy ustnej i nosa.

Obecność antygenu stwierdzono w płucach oraz w śluzowej błonie nosa. Szczególnie duże ilości antygenu wykryto w gruczołach produkujących ślinę, stwierdzono go także na języku i w śluzowej błonie policzków. Wyniki te sugerują, że istnieje możliwość namnażania się wirusa także w pozostałych tkankach ustroju, umiejscowionych poza układem nerwowym ośrodkowym. Potwierdza się to z resztą w wynikach szczepień doustnych przeciwko wściekliźnie stosowanych u lisów z pozytywnymi wynikami.

U człowieka okres wylęgania tej choroby wynosić może od kilku dni do nawet kilku miesięcy. Najczęściej wynosi jednak 4 - 12 tyg. Jest on przypuszczalnie zależny od tego, jak duża dawka wirusa wniknęła do organizmu oraz jak odległe było miejsce wniknięcia od układu nerwowego ośrodkowego. Wystąpienie objawów chorobowych następuje u ok. 15% pogryzionych przez chore zwierzę osób. Zachorowanie następują częściej, gdy ekspozycja na wirusy była duża (głębokie rany), zaś rzadziej przy pogryzieniach powierzchniowych.

U człowieka kliniczny przebieg wścieklizny dzieli się na następujące okresy:

1. okres zwiastunów,

2. okres pobudzenia psychoruchowego,

3. okres porażeń.

W pierwszym okresie chorzy najczęściej zgłaszają odczuwanie w miejscu pogryzienia uczucie bólu, parestazje lub mrowienia. Często występuje gorączka lub stany podgorączkowe, złe poczucie, bóle w okolicy potylicy, wymioty i nudności.

Po zakończeniu okresu zwiastunów, który zwykle trwa od 1 do 4 dni, następuje rozwój pełnego obrazu klinicznego choroby. Zwykle dominują w nim objawy znacznego pobudzenia psychoruchowego, czasem też występują omamy słuchowe i wzrokowe. Nawet nieznaczny bodziec wzrokowy lub słuchowy może powodować napad drgawek połączone ze skurczami w mięśniach karku, mięśniach połykowych i oddechowych. W czasie trwania tego okresu objawem charakterystycznym jest skurcz w mięśniach połykowych, a czasem też uogólnione drgawki na skutek widoku lub odgłosu przelewającej się wody. Czasem mogą też naprzemienne występować okresy apatii i pobudzenia. Najczęściej na tym właśnie etapie ginie większość chorych. Często przy napadach drgawek. Wścieklizna może mieć czasem u ludzi inny przebieg. Okres pobudzenia jest w takich przypadkach słabo wyrażony lub nie występuje w ogóle. Taka postać choroby określana jest jako cicha wścieklizna. Przebieg wścieklizny nierzadko przebiega bardzo podobnie jak wirusowe (ale nie wywołane wirusem wścieklizny) zapalenie mózgu. Obraz płynu mózgowo-rdzeniowego we wściekliźnie może wykazywać niewielką jednojądrzastą cytozę z podniesioną ilością białka, lub też jest on prawidłowy.