Początkowo substancją spalaną podczas palenia papierosa był jedynie tytoń. Owinięty w celulozową bibułkę, dostarczał wrażeń smakowych i zapachowych XIX-wiecznym palaczom. Współczesne papierosy są produktem przemysłowym, produkowanym i sprzedawanym na skalę masową na całym świecie. Z tego powodu dodaje się do nich rozmaite substancje chemiczne: konserwujące, smakowe, poprawiające jakość i zmieniające właściwości w dowolny sposób. Każdy producent ma własną recepturę, która przeważnie pozostaje tajemnicą. Tak więc nikt poza producentem nie wie, co naprawdę znajduje się wewnątrz bibułki. Przykładowo: niektóre sole powodują, że papieros stale się tli; amoniak zwiększa właściwości uzależniające; nikotyna, kakao, cukier i lukrecja zmieniają smak; gliceryna przedłuża świeżość tytoniu.

Wszystkie składniki papierosa ulegają rozmaitym przemianom chemicznym podczas spalania. Zachodzi m.in. utlenianie i redukcja, dekarboksylacja, kondensacja i destylacja. W wyniki tych procesów kształtuje się skład i właściwości dymu papierosowego - w tym właściwości toksyczne!

Dym dostaje się do dróg oddechowych i w pęcherzykach płucnych zostaje wchłonięty do krwi. Toksyczne składniki rozprowadzane są krwiobiegiem po całym organizmie, docierając do wszystkich tkanek i narządów. Wpływają szkodliwie na funkcjonowanie organów oraz zakłócają przebieg wszelkiego typu procesów fizjologicznych - immunologicznych, endokrynnych i innych. Działają toksycznie na układ oddechowy, krwionośny, nerwowy oraz nerki, pęcherz moczowy, trzustkę oraz inne organy i tkanki. Mogą powodować zmiany nowotworowe. Ponadto dym podrażnia i uszkadza śluzówkę nosa, jamy ustnej, przełyku i żołądka, może też wykazywać właściwości alergizujące. Szkodliwe substancje zwarte we wdychanym dymie papierosowym, a w wyniku tego - we krwi, m.in. nikotyna, tlenek węgla i węglowodory aromatyczne o właściwościach rakotwórczych, przedostają się wraz z krwią przez łożysko ciężarnych kobiet i docierają do rozwijającego się płodu, gdzie mogą wywołać zaburzenia w rozwoju.

Podczas spalania papierosa, do organizmu palacza dostaje się ponad 4000 substancji chemicznych, z czego każda działa toksycznie w mniejszym lub większym stopniu. Oto kilka przykładów:

  • aceton - rozpuszczalnik organiczny, stosowany w farbach i lakierach
  • metanol - alkohol powodujący ślepotę po spożyciu, składnik benzyny
  • naftalen - stosowany jako środek owadobójczy
  • tlenek węgla (czad) - gaz powodujący zablokowanie układu krwionośnego i uduszenie, składnik spalin silnikowych
  • toluidyna - rozpuszczalnik chemiczny, stosowany w procesach chemicznych
  • amoniak - gaz drażniący i parzący, stosowany w chłodnictwie i jako składnik nawozów
  • arsen - pierwiastek należący do metali ciężkich, stosowany jako składnik trujących gazów bojowych
  • dibenzoakrydyna - środek stosowany do produkcji barwników
  • fenol - kwas karbolowy, stosowany jako składnik żrących środków różnego rodzaju
  • butan - gaz stosowany jako składnik paliw silnikowych
  • DDT - silny środek owadobójczy

Z 4000 substancji szkodliwych znajdujących się w dymie papierosowym, około 40 ma właściwości rakotwórcze. Oto niektóre z nich:

  • naftyloamina - środek stosowany w drukarniach do produkcji barwników
  • piren - używany do różnego rodzaju syntez organicznych
  • dimetylonitrozoamina - silnie rakotwórczy związek, stosowany w przemyśle chemicznym
  • kadm - pierwiastek rakotwórczy, należący do metali ciężkich
  • benzopiren - substancja stosowana w przemyśle chemicznym
  • chlorek winylu - używany do produkcji plastiku i tworzyw sztucznych
  • cyjanowodór - związek stosowany podczas II wojny światowej w komorach gazowych, zwany też kwasem pruskim
  • uretan - substancja rakotwórcza pochodzenia organicznego
  • toluen - rozpuszczalnik używany w przemyśle, silnie rakotwórczy
  • polon 210 - pierwiastek promieniotwórczy

Spośród wszystkich substancji zawartych w dymie papierosowym najgroźniejsza jest nikotyna. Nie jest najbardziej toksyczna czy rakotwórcza, ale ma silne działanie uzależniające.

Nikotyna to alkaloid pochodzący z liści i korzeni tytoniu. Otrzymać ją można poprzez destylację z mlekiem wapiennym oraz ekstrakcję eterem. Oprócz przemysłu papierosowego, stosowana jest również w garbarstwie, medycynie oraz jako środek owadobójczy.

Wzór chemiczny nikotyny: C10H14N2

Pod względem chemicznym jest to ciecz, bardzo łatwo rozpuszczalna w wodzie w temperaturze poniżej 64°C oraz powyżej 205°C, rozpuszcza się także w alkoholu i eterze. Pod wpływem powietrza brunatnieje.

Pod względem działania na układ nerwowy nikotyna nie różni się niczym od narkotyków takich jak kokaina czy heroina. Jest bardzo silnym środkiem uzależniającym. W rankingu pod względem stopnia uzależnienia znajduje się wyżej niż kokaina, heroina, amfetamina, marihuana, alkohol czy kofeina. Uzależnienie powstaje w mózgu - nikotyna stymuluje uwalniania pewnych substancji o działaniu neurobiologicznym, co początkowo zaburza równowagę organizmu. Stopniowo jednak następuje przystosowanie i wtedy równowaga zostaje zaburzona, kiedy nikotyny zabraknie. Objawy abstynencji są wtedy tak silne, że trudno jest pokonać ten nałóg. Statystyki wykazują, że wielu palaczy próbowało zerwać z papierosami, lecz nie przyniosło to skutku.

Właśnie to uzależnienie jest przyczyną śmierci ogromnej ilości nałogowych palaczy na całym świecie. Według oszacowań Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), ponad 1/3 ludności świata (dorośli!) to palacze. Każdego roku z powodu palenia tytoniu przedwcześnie umiera 5 milionów ludzi, z tego 500 tysięcy w krajach Unii Europejskiej. Daje to 14 tysięcy zgonów na świecie każdego dnia!

Mechanizm uzależnienia prowadzi również do poważnych i długotrwałych zmian w mózgu. Organizm przyzwyczaja się do otrzymywania nikotyny i stopniowo przystosowuje się do coraz większych dawek. Zwiększa się ilość receptorów nikotynowych w komórkach mózgowych. W wyniku działania nikotyny zmienia się skład chemiczny mózgu, ponieważ wydzielane są dopaminanoradrenalina. Dopamina wywołuje odczucie przyjemności. Jednak wykazano, że w biegiem czasu zdolność do odczuwania przyjemności słabnie, dlatego organizm potrzebuje coraz większych dawek dopaminy (a więc nikotyny stymulującej jej wydzielanie). Noradrenalina powoduje stan ożywienia i napływ energii. Jednak kiedy jej poziom zaczyna spadać, pojawiają się objawy abstynencji, czyli rozdrażnienie i frustracja, a nawet gniew. Złagodzenie tych objawów można osiągnąć przez dostarczenie kolejnej dawki narkotyku - w ten właśnie sposób działa uzależnienie: nie można przestać.

W skrócie wygląda to następująco:

  • nikotyna znajdująca się w dymie papierosowym dociera wraz z krwią do mózgu w ciągu kilku sekund od wchłonięcia w płucach
  • nikotyna stymuluje wydzielanie dopaminy, co wywołuje odczuwanie przyjemności, kojarzonej z paleniem papierosa
  • nikotyna stymuluje również wydzielanie noradrenaliny, powodującej ożywienie i wzrost aktywności organizmu
  • po skończeniu palenia poziom noradrenaliny i dopaminy gwałtownie spada, co jest odczuwalne jako przykre objawy abstynencji
  • aby złagodzić nieprzyjemne objawy i dostarczyć sobie nowej dawki przyjemności, palacz sięga po kolejnego papierosa

PALENIE BIERNE

Równie szkodliwe jak palenie papierosów jest tzw. palenie bierne, czyli wdychanie dymu papierosowego z otoczenia. Dym bardzo często powoduje reakcje uczuleniowe u osób niepalących, objawiające się łzawieniem oczu, kaszlem czy napadami astmy. Jednak może to też prowadzić do poważnych chorób - raka płuc i zawału serca. Wykazano bowiem, że żony mężczyzn palących chorują na nowotwór płuc dwa razy częściej, niż żony niepalących. Również związek występowania zawału serca z biernym wdychaniem dymu papierosowego został wykazany i okazał się znaczący. Wiele osób nie palących nie znosi kontaktu z dymem, przeszkadza on i drażni.

Konsekwencje biernego palenia są również groźne dla płodów ciężarnych kobiet. Dzieci matek, które w czasie ciąży paliły papierosy zwykle rodzą się o 200-300 gramów lżejsze niż wynosi normalna masa urodzeniowa. Mają też słabszy układ oddechowy. Tym samym są gorzej przystosowane do dalszego rozwoju niż dzieci matek niepalących. W Polsce około 30% kobiet pali w czasie ciąży. Dzieci rozwijające się u boku palaczy również są narażone na szkodliwy wpływ biernego palenia. Ich rozwój jest zakłócony. Niestety, rodzice często nie zdają sobie z tego sprawy, czego dowodzi przykład śmiertelnego zatrucia noworodka dymem papierosowym, co miało miejsce jakiś czas temu. Jeśli więc przyszli rodzice są nałogowymi palaczami, bardzo ważne jest, by zerwali z tym nałogiem jeszcze przez zajściem kobiety w ciążę. Każdy późniejszy moment również jest dobry - w czasie ciąży i po urodzeniu zdrowie dziecka jest bardzo podatne na szkodliwe wpływy środowiska.

Tak więc:

  • palenie tytoniu przez matkę w okresie ciąży lub narażanie jej na kontakt z dymem papierosowym jest przyczyną obniżonej masy urodzeniowej noworodka
  • palenie tytoniu lub wdychanie dymu papierosowego przez ciężarną matkę powoduje obniżenie wydolności układu oddechowego noworodka
  • kontakt z dymem papierosowym w okresie płodowym lub zaraz po urodzeniu jest najczęstszą przyczyną zespołu nagłej śmierci niemowląt
  • bierne wdychanie dymu przez dzieci powoduje u nich zaburzenia fizjologiczne, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia chorób krążenia
  • bierne wdychanie dymu przez dzieci chore na astmę powoduje, że przebieg tej choroby jest cięższy, a objawy występują częściej
  • kontakt z dymem papierosowym w okresie płodowym lub zaraz po urodzeniu jest przyczyną trudności w rozwoju dziecka: występuje upośledzenie rozwoju mowy, trudności w uczeniu się i zaburzenia zachowania

Wszystkie te konsekwencje mogą - lecz nie muszą - być wynikiem biernego palenia papierosów. Badania wykazują jednak, że większość wymienionych schorzeń i zaburzeń ma właśnie takie podłoże. Oczywiście istnieje indywidualne zróżnicowanie i jedne dzieci są bardziej podatne, inne mniej. Negatywne skutki narażenia dziecka na dym tytoniowy mogą występować nawet w jego dorosłym życiu, zwiększając ryzyko wystąpienia różnych chorób.

Źródło:

Ulotki informacyjne wydane przez Centrum Onkologii - Instytut w Warszawie, ze środków "Programu ograniczania zdrowotnych następstw palenia tytoniu w Polsce"