Oktawian August (63 p.n.e. - 14 n.e.)

pierwszy cesarz rzymski w latach 30 p.n.e. - 14 n.e., syn siostrzenicy Cezara, Ati, i Gajusza Oktawiusza. W testamencie Cezar przekazał mu nie tylko swój majątek, ale także zaadoptował Oktawiana, który odtąd nazywał się Gajusz Juliusz Cezar Oktawianus. Oktawian okazał się człowiekiem bardzo energicznym i z dużym wyczuciem polityki. Najpierw spośród weteranów Cezara zorganizował sobie prywatną armię, a następnie zadbał o poparcie senatu walcząc przeciw Markowi Antoniuszowi, który chciał przejąć rządy po Cezarze. W roku 43 p.n.e. Oktawian zmusił senat do oddania mu urzędu konsula.

Zapewniwszy sobie tę przewagę, Oktawian podjął rozmowy ze swoimi dotychczasowymi przeciwnikami - Markiem Antoniuszem i Markiem Lepidusem. Zakończyły się one zawarciem tzw. II triumwiratu, który został oficjalnie zatwierdzony przez zgromadzenie ludowe (oddało ono triumwirom pełnię władzy politycznej i militarnej do czasu zaprowadzenia równowagi w państwie). Triumwirowie najpierw rozprawili się ze swoimi przeciwnikami politycznymi, czyli zwolennikami republiki (symbolem ich zwycięstwa jest bitwa pod Filippi w 42 r. p.n.e.), a następnie podzielili się państwem: Oktawianowi przypadła Italia i zachodnie prowincje, Antoniuszowi Wschód, a Lepidusowi Afryka. Lepidus szybko został odsunięty od władzy, a jego część zajął Oktawian, który jednocześnie wzmocnił swoją pozycję w Italii i na Zachodzie. Choć Antoniusz w 40 r. p.n.e. poślubił Oktawię (siostrę Oktawiana), to stosunki między nimi układały się coraz gorzej.

Kiedy Antoniusz związał się z Kleopatrą (rozwiódł się z Oktawią w 37 r. p.n.e.), Oktawian opublikował jego rzekomy testament, w którym Antoniusz miał zapisać Kleopatrze i ich dzieciom wschodnie prowincje rzymskie. Stało się to pretekstem do wypowiedzenia Egiptowi wojny, choć faktycznie była to wojna przeciw Antoniuszowi. Rozstrzygająca bitwa rozegrała się w 31 r. p.n.e. pod Akcjum, a zwyciężył w niej Oktawian, który po samobójczej śmierci Antoniusza i Kleopatry przekształcił Egipt w prowincję rzymską.

W ten sposób Oktawian August został jedynym liczącym się w Rzymie politykiem dysponującym w dodatku olbrzymią armią i cieszącym się dużym poparciem społecznym. Ponieważ doskonale zdawał sobie sprawę z tego, iż większość Rzymian nastawiona była prorepublikańsko, formalnie zachował republikę (nadal istniał senat i urzędy republikańskie), ale w jej ramach stworzył nową funkcję i opierając się na niej sprawował władzę.

Oktawian August skumulował w swoich rękach kilka istotnych urzędów, co dało mu nadrzędną pozycję w państwie. Przede wszystkim był: imperatorem (a więc wodzem naczelnym), augustem (a więc kimś boskim, wzniosłym), princepsem (czyli pierwszym wśród senatorów) - to były tytuły. Ponadto sprawował też następujące urzędy: prokonsula (co dawało mu władzę w prowincjach), trybuna ludowego (dzięki czemu mógł zwoływać posiedzenia senatu, zgromadzenia ludowe oraz wetować ustawy), cenzora, a od 12 r. p.n.e. najwyższego kapłana. Tę formę władzy nazwano pryncypatem.

August przeprowadził też reformy wewnętrzne: ograniczył liczbę senatorów do 600 oraz wprowadził cenzus majątkowy w wysokości miliona sestercji jako warunek kandydowania do tego stanu. Senat przyjął właściwie rolę zgromadzenia ludowego (przestał pełnić funkcję ustawodawczą) i zajmował się działalnością sądowniczą oraz wyborem urzędników.

August dokonał także reformy wojskowej: początkowo liczbę legionów ustalił na 18, a potem zwiększył ją do 25. W armii rzymskiej służyło ok. 250 tys. ludzi, z czego połowę stanowiły legiony (złożone z obywateli rzymskich), a resztę formacje posiłkowe (złożone z mieszkańców prowincji). Wojska były porozmieszczane w nadgranicznych obozach warownych, a służba trwała 20-25 lat. Po zakończeniu służby żołnierz otrzymywał na własność gospodarstwo w prowincji. By utrzymać armię August utworzył specjalny skarb wojskowy. Obok armii istniała jeszcze gwardia pretoriańska, w której służba trwała 16 lat i która była lepiej opłacana (służyło w niej ok. 16 tys. ludzi).

W polityce zagranicznej naczelną zasadą, jaka przyświecała Augustowi, było oparcie granic państwa na granicach naturalnych (Ren, Dunaj, Eufrat, a w Afryce pustynie). Mimo że nie był entuzjastą wojen, to umocnił rzymskie panowanie w Galii, dokonał podboju Hiszpanii, zajął Galację oraz kraje naddunajskie i alpejskie, gdzie powstały prowincje: Mezja, Panonia, Norikum, Recja - było to konieczne, by zyskać naturalne bariery dla granic imperium i zabezpieczyć Rzym przed najazdami plemion z Europy Środkowej. Zapewnił sobie też pokój ze strony Partów.

Był dwukrotnie żonaty: ze Skrybonią (która urodziła mu córkę Julię), a po rozwodzie z nią w 39 r. p.n.e. poślubił Liwię, którą bardzo kochał. Jej syn, Tyberiusz, został następcą Augusta. Po śmierci August - podobnie jak Cezar - wszedł w poczet bogów rzymskich.

Imperium Rzymskie ok. II w. n.e.