Definicja świadczenia społecznego może być rozumiana w następujący sposób. Są to wszelkie możliwe środki, mające na celu zaspokojenie indywidualnych, jednostkowych potrzeb, których osiągnięcie nie jest możliwe, bezpośrednio własną pracą. Świadczenia społeczne zlicza się do podstawowych instrumentów dziedziny polityki, a także jedną z form realizacji zabezpieczeń społecznych.

Wśród świadczeń można wyróżnić: pieniężne świadczenia oraz tzw. świadczenia w naturze. Do świadczeń o charakterze pieniężnym zalicza się: emerytury, stypendia, renty, zasiłki. Ważne jest to, iż pieniężne świadczenia z reguły są przez ich biorców wydatkowane na rynku, co powoduje znaczny wzrost popytu globalnego.

Jeśli chodzi zaś o świadczenia udzielane w naturze, to zalicza się do nich, te, które wypłacane są przez państwo w takich dziedzinach jak szkolnictwo, służba zdrowia czy kultura. Bardzo często świadczenia te noszą też nazwę tzw. usług społecznych i mogą mieć charakter odpłatny.

Do świadczeń o charakterze naturalnym należą także te usługi, które są udzielone w dziedzinie gospodarki mieszkaniowej lub komunalnej. Usługi te mają swój specyficzny charakter oraz cechy, ponieważ są one podporządkowane rynkowym mechanizmom i aktualnie państwo nie ma udziału w dofinansowaniu mieszkalnych czynszów: natomiast jest dawcą ciepła, wody, umożliwia korzystanie z miejskiej komunikacji, jednak korzystający z tych usług pokrywa sto procent kosztów.

W związku ze znacznym zróżnicowaniem form, a także różnorodnością zasad podziału, świadczenia społeczne wykorzystywane są w realizacji różnych społeczno-gospodarczych funkcji. Wśród najważniejszych z tych funkcji wyróżnia się:

1. Funkcja dochodowo-redystrybucyjna

2. Funkcja konsumpcyjna

3. Funkcja rozwojowo-stymulacyjna

4. Funkcja integracyjna

Charakterystyka poszczególnych funkcji

  1. Funkcja dochodowo-redystrybucyjna

Cechą charakterystyczną tej funkcji jest to, ze korzystanie ze społecznych świadczeń powoduje efekt dochodowy o charakterze redystrybucyjnym.

Podstawową rolą redystrybucji świadczeń jest to, że podczas ich rozdziału mają zastosowanie dużo inne kryteria, niż te które stanowią podstawę w uzyskiwaniu pierwotnych dochodów. Bardzo ważne znaczenie ma tu także zasada tzw. nieekwiwalentności.

Należy podkreślić, iż osiąganie wszelkich dochodowych korzyści płynących ze społecznych świadczeń, nie jest z reguły w społecznej świadomości zauważane, choć odnosi się to głównie do świadczeń tzw. w naturze. Wynika to z tego, iż jeśli chodzi o świadczenia pieniężne to efekt dochodowy dla pobierających świadczenia jest po prostu oczywisty. Pobierane środki w formie pieniężnej są uzupełniającym elementem finansowym w domowych gospodarstwach, które zasilają fundusze w podejmowaniu swobodnych decyzji co do konsumpcyjnych wyborów. Są to na przykład stypendia lub emerytury. Głównym celem i zadaniem jakie mają do spełnienia powstające w ten sposób środki - dochody, to przede wszystkim zapewnienie w zaspokojeniu odpowiednich i niezbędnych potrzeb przez tą społeczną grupę, która na przykład z powodów społecznych ( czyli ludzie w produkcyjnym wieku lub sprawni) ale też z powodów ekonomicznych nie są w stanie uzyskać niezbędnych środków w sposób własnej, indywidualnej przedsiębiorczości oraz zaistnieniu na rynku pracy. Wszelkie działania charakterystyczne dla rynkowych mechanizmów mogą z jednej strony być pozytywne - sprzyjają optymalnej alokacji zasobów - w znaczeniu gospodarczym, jednak z drugiej strony może to dawać nadmierną polaryzację dochodów, która jest bardzo trudna do pogodzenia z systemem wartości, przyjętym i akceptowanym w danym społeczeństwie. Konieczność zapewnienia obywatelom pożądanych warunków bytu, jest po prostu w rynkowej gospodarce podstawową przyczyną istnienia całego systemu społecznych świadczeń.

Jeśli chodzi o tzw. świadczenia w naturze, to dochodowe korzyści są dużo mniej wyraźne. Należy jednak podkreślić, że choć niektóre z tych usług są nieodpłatne, to nie oznacza to, że w znaczeniu ekonomicznym równa się to z bezpłatnym ich wytwarzania. Bo na przykład w przypadku, kiedy indywidualny odbiorca nie jest w stanie pokryć kosztów z uzyskiwanych usług, to konieczny jest transfer publicznych środków z innych źródeł. Gdyby świadczeniobiorca bezpośrednio został obciążony takimi kosztami, to dochody jego byłyby o tę sumę jeszcze szczuplejsze.

Należy jednak podkreślić, ze dochód ten ma specyficzny charakter, gdyż nie ma on formy pieniężnej i w związku z tym nie istnieje możliwość swobodnego nim dysponowania.

  1. Funkcja konsumpcyjna

Świadczenia społeczne, które należą do świadczeń społecznych mają bardzo duży wpływ na rozmiary konsumpcji danych dóbr, a także w dużym stopniu oddziałują na całą strukturę konsumpcyjną i domowych gospodarstw. Dlatego tak ważna jest konieczność regulacji struktury konsumpcyjnej, ponieważ spożycie niektórych dóbr, z pozycji społeczeństwa -całości, jest szczególnie pożądana albo niepożądana.

Ponadto, jednostka w danych sytuacjach może podejmować decyzje co do konsumpcji danych dóbr, które są społecznie pożądane lub szkodliwe, jak na przykład konsumpcja narkotyków, lub może powstrzymywać się od pozytywnych społecznie decyzji, na przykład w zakresie oświaty lub profilaktyki medycznej.

Konsumpcyjna funkcja jest bardzo istotna, dlatego państwo musi ja brać pod uwagę dla określonej grupy społecznej i w związku z tym ma za zadanie prowadzić określonej polityki cen na usługi i dobra tzw. pierwszej potrzeby.

Do podstawowych instrumentów społecznych mechanizmów, regulujących zalicza się wszelkie działania administracyjno-prawne (takie jak obowiązkowość szkolnictwa, czy zakaz sprzedawania narkotyków), a także preferencyjne zasady zapłaty podczas podziału społecznych świadczeń ( na przykład częściowa odpłatność lub bezpłatność).

  1. Funkcja rozwojowo-symulacyjna

Bardzo istotnym czynnikiem, który determinuje możliwości rozwoju gospodarki obecnie - jest poziom i zakres rozwoju całej infrastruktury poszczególnych usług społecznych.

Podstawowym źródłem rozwoju oraz gospodarczego postępu jest przede wszystkim zwiększenie ilości w wykorzystywaniu gospodarczych zasobów, ale także zwiększenie możliwości wykorzystywania samych zasobów. Duży w tym udział mają tzw. czynniki społeczne rozwoju gospodarczego, które znacznie podnoszą poziom całej kultury wykształcenia czy zdrowotnej opieki.

Nakłady, jakie są ponoszone na sferę usług społecznych, co trzeba podkreślić nie mają charakteru tylko i wyłącznie konsumpcyjnego, ale są bardzo istotnym elementem głównego wytwórczego czynnika - czyli pracy.

  1. Funkcja integracyjna

Otóż trzeba sobie zdawać sprawę z tego, iż cały system gospodarczy, nie można oceniać tylko i wyłącznie z zakresu jego ekonomicznej efektywności gromadzenia gospodarczych zasobów czy samej dystrybucji usług oraz dóbr. Istotnym, a czasem nawet najważniejszym czynnikiem oraz elementem w danym systemie społeczno-gospodarczym jest prawidłowe funkcjonowanie mechanizmu mającego zdolność rozwiązywania istniejących problemów społeczno-politycznych.

W ostatnich latach można zauważyć pewną tendencję, mianowicie dąży się do znacznego ograniczenia funkcji danego państwa i zwiększenie roli samodzielnie funkcjonujących regulacji rynku, także jeżeli chodzi o tak tradycyjną sferę, jaką jest sfera usług społecznych.

Sam problem osiągania optymalnego modelu działania obszaru świadczeń ma swoje źródło w trudności, jaką jest pogodzenie wymagań efektywnego realizowania społecznych celów z ogólnie przyjętą logika samego rynkowego systemy. Niespójność taka ma swój wyraz głównie w znacznym osłabieniu rynkowego systemu motywacyjnego, znacznym - wręcz niepożądanym rozroście instytucji w obszarze usług itp.

Funkcjonujące obecnie koncepcje neoliberalne, są przeciwne nadmiernej rozbudowie instytucji oraz regulacji w tej dziedzinie oraz nie nakazują do bezwzględnego podporządkowania ich rynkowym regulacjom.

Wysuwane przez nich postulaty mają na celu, przede wszystkim ekonomizację tych świadczeń, a także dostosowanie systemu prawno-administracyjnego do warunków funkcjonowania i działania innych podmiotów na rynku.