Wstęp

Architektura Rzymu obejmowała w pierwszym okresie obszary miasta Rzym, w wiekach późniejszych rozprzestrzeniła się na inne miasta i państwa, co było przyczyną podbojów. W okresie późniejszym rozprzestrzeniła się ona na niemal cały ówczesny świat, głównie Europę, Bałkany, Syrię Azję Mniejszą, Palestynę, północną część Afryki, Grecję. Wieki, w których przeżywała początek, bujny rozkwit oraz schyłek i upadku rozpościera się na wieki między wiekami VI p.n.e oraz V n.e. Możemy go podzielić na kilka okresów. Czas rozwoju sztuki (rozpoczął się około 400 roku p.n.e.)aż do 600 roku p.n.e. W epoce cesarstwa wyróżniamy następujące fazy:

:

1)okres władzy królewskiej(VI wiek p.n.e. - V wiek p.n.e.)

2)czas republiki (V wiek p.n.e. - I wiek p.n.e.), należy szczegółowo rozpatrywać 30 rok p.n.e

3)okres władzy cesarskiej(od 30 p.n.e. - do około 250 roku naszej ery)

4)okres schyłku antyku (po roku 250, )

Sztuka Rzymu narodziła się na podwalinach architektury starożytnej Grecji (architektura hellenistyczna) oraz sztuki i budowli etruskich. Architektura Rzymska różni się jednak spotęgowanym dążeniem do monumentalności, a wręcz przeskalowania budynków, nadania im patosu monumentu. Podobnie jak architektura Islamu podkreśla ona wartość wnętrz budynków, pomijając całą bryłę zewnętrzną jako taką. W tym podejściu do przestrzeni wewnętrznej odbiega ona znacznie od architektury hellenistycznej. Budownictwo i sztuka Rzymian narodziła się według niektórych z chwilą nauczenia się przez nich takich rzemiosł jak odlewanie brązu czy wypalanie terakoty, oraz poczynili znaczne postępy w konstrukcjach budowlanych (szczególnie chodzi tutaj o wyliczanie i rysowanie sklepień, sztukę tworzenia łukowych sklepień oraz innych konstrukcji przekryć). Wtedy to zaczęły powstawać nieliczne jeszcze świątynie. Równocześnie z rozwijającą się kulturą i sztuką Rzymu kwitnie architektura grecka. To dzięki postępom i sztuce Rzymian powstał porządek koryncki, tak często używany w świątyniach oraz rzadziej w budynkach użyteczności publicznej ( takie budynki jak grecka stoa na agorze preferowały nadal porządek dorycki i joński, przynajmniej na pierwszych piętrach budynków). W porządku korynckim głowice kolumn złożone były z elementów jońskich oraz korynckich. Rzymianie wprowadzili również porządek toskański (była to synteza stylów: jońskiego korynckich, styl toskański wyróżniał się jednak tym, że kolumny miały bazę oraz trzon. Niezwykle istotnym wkładem Rzymian w budownictwo i sztukę budowania stało się wynalezienie zaprawy. Cement wyrabiano z wapna oraz powulkanicznych popiołów, wody, małych kamieni. Opanowanie zdolności wytwarzania cementu pozwoliło na wyrabianie tynków jak cementu stało się głównym czynnikiem napędzającym rozwój sztuki. Do dziś beton Rzymski uważa się za niezwykle trwały oraz odporny. 200 lat przed naszą erą osadzono sobie także z problemem wypalania cegły. Ten wynalazek może jeszcze bardziej niż odkrycie zaprawy murarskiej wpłynęło na rozwój sztuki Starożytnego Rzymu. Około IV-I wieku p.n.e. miasta Rzymskie miały wygląd zbliżony do miast hellenistycznych ( typowa ortogonalna siatka ulic), ulice były zadbane, pokryte brukiem, miasto zaopatrzono w system kanalizacyjny. Domy projektowano na kształt rezydencji (wille na obrzeżach miast) oraz mniejszych domów ( kamienic czynszowych w mieście- tak zwane insule, które posiadały sklepy, usługi w parterach, a mieszkania wyżej-tak jak projektuje się także dziś) Greków. Nawet dziś możemy podziwiać zachowane osiągnięcia techniczne, inżynierskie i budowlane, które pochodzą z tej epoki. Mam na myśli słynne, niezwykle trwałe rzymskie drogi (współcześni drogowcy mogliby nauczyć się wiele od Rzymian), wspaniałe akwedukty (Via Appia, Aqua Appia), zdumiewające prostotą rozwiązań,. Funkcjonalne systemy kanalizacyjne oraz odwadniające ( przykładem jest istniejąca do dziś Cloaca Maxima, która nie funkcjonuje tylko i wyłącznie z powodów zmieniających się standardów), mosty (np. Most Fabrycjusza na terenie miasta Rzym), budynki sakralne oraz duże założenie przeznaczone na stały i tymczasowy pobyt ludzi: bazylika, sławne termy (najbardziej znane to Termy Djoklecjana, cyrki (Circus Maximus), kurie. Największą świątynią na terenie imperium była świątynia Jowisza. Niestety budowla nie zachowała się, możemy ją jedynie podziwiać na zachowanych rysunkach (ówczesne malarstwo dążyło do jak najwierniejszego oddania rzeczywistości, dobry malarz musiał odwzorowywać, kopiować przyrodę i obiekty architektoniczne. Im bardziej realistyczny a jednocześnie detaliczny obraz tym dzieło uważano za lepsze). Świątynia ta, wykorzystując motywy, kolumny, zdobienia toskańskie była prawdopodobnie największym budynkiem starożytnym utrzymanym w tym właśnie stylu.

Czas republiki cechuje się największym rozkwitem architektury oraz planowania przestrzennego (urbanistyki). Typowe miasto z tamtego okresu różniło się od miasta hellenistycznego a tym samym miasta Rzymskiego, pochodzącego z V wieku p.n.e. Oczywiście nadal Miasta otoczone były systemem fortyfikacji, w których skład wchodziły mury obronne, bramy, wieże, a także (co było wyróżnikiem Rzymskich miast) akwedukty i rozbudowany system kanalizacyjny. Rzym został w tej epoce gruntownie przebudowany. Zaprojektowano takie założenia urbanistyczno- przestrzenne jak Pole Marsowe i Forum Romanum. Charakterystyczną cechą tego miasta stały się nekropolie, które budowano wzdłuż dróg, nie jak wcześniej poza miastem (jak Dolina Królów w Egipcie). Wieki późniejsze także nie nawiązywały do takiego rozwiązania w planowaniu cmentarzy (w średniowieczu chowano zmarłych zazwyczaj poza miastem, co było związane ze względami higienicznymi. Wtedy także zaczęto budować nagrobki, będące jednocześnie pomnikami, czyli mauzolea (Mauzoleum Hadriana) oraz słynne rzymskie katakumby. Wtedy to pojawiły się wielkie, urządzone z przepychem pałace(Dom Nerona). Rzymianie uwielbiali kopuły, to właśnie wtedy ich stosowanie stało się tak modne i powszechne, przykładem zastosowania sklepienia kopułowego jest miedzy innymi rzymski Panteon. Budownictwo użyteczności publicznej podobnie jak świątynie, charakteryzuje się monumentalnością. Wtedy to powstały wielkie amfiteatry, będące wynalazkiem Rzymskim ( Colosseum), nadal budowano jednak (większe niż w Grecji)teatry, oraz termy (np. sławne Termy Karakalli). Rdzennie rzymską budowlą (a właściwie rzeźbą lub pomnikiem) stały się łuki triumfalne. Potrzeba ich zakładania jest kojarzona z podejściem Rzymian do spraw wojny honoru, patriotyzmu. Łuki Triumfalne budowano dla uczczenia pamięci wodza lub całego wojska. Po zwycięstwie armia z wodzem lub cesarzem na czele wjeżdżała do miasta przez postawiony specjalnie na tą okoliczność bramę, mającą charakterystyczny kształt i podpory w określonym porządku (lub kilku porządkach) .

Łuki triumfalne budowano również w miastach podbitych, by zwycięzca mógł przejechać przez ową bramę do miasta zwyciężonych. Na obszarach podbitych projektowano obozy wojskowy (castrum), które miały charakter obozów stałych i dały zalążek pod projekty wielu miast Imperium Rzymskiego. Architekci rzymscy przejęli część wiedzy i umiejętności od Greków, jednak częściowo od niej odbiegali, miała bowiem na nią duży wpływ sztuka etruska. Szczególnie zamiłowanie do kopulastych konstrukcji i budowli (głównie z kamienia lub cegły). Kopuły budowano korzystając z techniki tak zwanego fałszywego sklepienia( powoli wsuwano warstwy kamienia lub cegły, aż sklepienie stało się zwarte i wszystkie obciążenia przenoszone były już tylko na ściany lub filary).

To właśnie dzięki Etruskom rzymscy architekci osiągnęli taki kunszt w budowie sklepień kolebkowych i kopułowych. Architektura dawnego Rzymu miała ogromny wpływ na późniejszą architekturę bizantyjską oraz wczesnochrześcijańską.

GŁÓWNE OŚIĄGNIĘCIA RZYMSKIEJ ARCHITKURY I BUDOWNICTWA:

Porządek kompozytowy - porządek ten wykształcił się w architekturze Rzymu (został przejęty od Greków, chociaż wzorował się na porządkach greckich). Był połączeniem dwóch porządków: jońskiego oraz korynckiego. Jego najważniejsze cechy to:

-tak zwany piedestał, na którym spoczywały kolumny ( każda z nich została ustawiona na piedestale spoczywała baza a następnie pozostałe części kolumny)

-zmieniony w porównaniu do istniejących porządków kształt głowicy: góra głowicy została uformowana z wolut ( jak to miało miejsce w porządku jońskim), następnie ustawiono kompozycję w skład której wchodziły liście powszechnie uwieńczanej na dziełach sztuki rośliny-akantu . 

-cała kolumna jest znacznie bardziej rozbudowana, zawiera więcej detali, zdobień, rzeźb niż jakikolwiek inny porządek. Rzeźbiarskie potraktowanie całej kolumny jest także cechą porządku korynckiego . 

Sklepienia kolebkowe są to sklepienia na bazie walca, który został przecięty przez poziomą oś. Układane są one z ciosanych, kamiennych klińców. Jak głosi zasada wiązania, spoiny muszą się mijać . Kolebka leży na murach, które przejmują obciążenia pochodzące od rozporu sklepień.

Sklepienia krzyżykowe są złożone z przecinających się kolebkowych, które przenikają się ( kąt prosty). Sklepienia te złożone są na kwadracie i mają jednakową wysokość oraz rozpiętość.

Sklepienia półkoliste sklepienia te powstały dzięki zbliżeniu do środka ułożenia klińców, które tworzą podniebienie, mające kształt połowy kuli. Jego podstawą jest pełny rzut wieloboku ( w Rzymie ośmiokąta) orz koła.

1.Świątynie

Świątynie wzorowane były często na greckich, budowano je na rzucie prostokąta ( Świątynia Jowisza Najlepszego Największego). Tego typu świątynie były częściej spotykane od innych. Budowano je zazwyczaj przy lub na placach, miały wyeksponowaną fasadę oraz (co nie zawsze było takie oczywiste) boczne elewacje. Portyki podpierały jedynie dach, który był wysunięty (nie jak w innych świątyniach, które były otoczone przez portyki). Możemy je zaliczyć do budowli fasadowych. Spotykamy także świątynie, które wzorowały się na etruskich jak i tak zwane okrągłe świątynie( imitowały one włoską chatę lub szałas albo wzorowały się na świątyniach helleńskich). Przykładami budowli okrągłych są niektóre świątynie na Forum Romanum (Świątynia Westy). Występowały także typy mieszane (w ich pomieszczenia funkcjonalne wchodziły: przedsionek na rzucie prostokąta oraz cella na rzucie koła (Panteon). W późnym antyku pojawiły się sakralne budowle na rzucie okręgu, wieloboku lub centralne: tak zwane nimfea lub mauzolea.

Świątynie w Rzymie miały ściany murowane lub licowane kamiennymi płytami. Porządki architektoniczne, które w nich stosowano miały pełnić funkcje ozdobne.

PRZYKŁADY ŚWIĄTYŃ RZYMSKICH:

1.1.Świątynia Jowisza Najlepszego Największego na Kapitolu

Wznosiła się ona na pięciometrowym podium z kamiennego tufu ( dziś materiał ten zwany jest "cappellacio"). Podium miało wymiary 56,83 / 61,57m, dzięki czemu świątynia miała rzut kwadratowy( odmiennie było w wydłużonych świątyniach greckich). Inaczej też niż świątynie greckie była dostępna ( można było wejść do jej wnętrza jedynie od frontu). Kolumnada otaczała jedynie trzy boki budynku. Z tyłu pozostawiono tak zwany ślepy mur. Rzędy kolumnady otaczały kwadratowy rzut(złożona z pojedynczego rzędu kolumn). Od pozostałych ścian różniła się nieznacznie fasada budynku, tam ich trzy rzędy ustawione były przed cellą, tworzyły one swego rodzaju przedłużenie podcieni. Toskańskie kolumny zbudowane były z bazy, trzonu oraz głowicy, która przypominała dorycki kapitel. One także (podobnie jak podium lub ściany celli) wykonano z tufu. Trójkątny fronton pod fasadą był dźwigany przez belkowanie (wykonane z drewna). Belkowanie podtrzymywało dach (zawsze dwuspadowy).Świątynie rzymskie wydawały się być zazwyczaj dużo szersze i bardziej przysadziste niż były w rzeczywistości. Było to pewne złudzenie optyczne, osiągane przez architektów celowo. Owo złudzenie przysadzistości osiągano dzięki dużym odstępom pomiędzy kolumnami (przeciwnie niż u Greków, gdzie dążono do jak największej smukłości budynku) oraz małej wysokości kolumn, która spowodowana była ciężarem dachu, kolumny optycznie skracał piedestał. Dużą rolę odgrywało z całą pewnością nagromadzenie rzeźb, rzeźbień, detali architektonicznych, malowideł i zdobień, które umieszczona nie tylko wewnątrz świątyń, lecz bezpośrednio nad ich frontonami. Dodatkowo dbano by narożnik świątyni ozdobić terakotowymi rzeźbami. Były to tak zwane akroteriony. Na szczycie spoczywała kwadryga z terakoty, czyli zaprzężony w konie wóz, którym powoził sam Jowisz. Przyczyniało się to do optycznego złudzenia, że świątynia stawała się niezwykle masywna, monumentalna. Belkowanie z drewna pokrywały, przybite od zewnątrz terakotowe płytki. Składały się one na charakterystyczny fryz z geometrycznych oraz roślinnych ornamentów. Architraw zdobiono wykonaną bardzo podobnie procesją wozów. Każda świątynia miała w charakterystyczny sposób zakończony dach, który tworzyły antefiksy (dachówki, które maskowały brzeg dachu), wykonane także z terakoty. Miały one zazwyczaj kształt masek Menad i Sylenów. Menady rzymskich świątyń kojarzą się często z kory czyli posągi dziewcząt ze świątyń greckich. Świątynie starożytnego Rzymu były niezwykle jaskrawe za sprawą bogatych, kolorowych polichromii, które wykonywano na terakotowych ozdobach. Rzymska świątynia mieniła się niezwykle jaskrawymi barwami: bielą, czerwienią, czernią, fioletem, jaskrawą zielenią, odcieniami brunatnymi oraz brązowymi.

Cella była częścią świątyni, o głębokość równej głębokości przedsionka. Sładała się ona z trzech głównych pokoi (ich wspólną szerokość określa stosunek 3:4:3. Tutaj stały posągi wykonane przez najzdolniejszych etruskich rzeźbiarzy. Te rzeźby również wykonano z terakoty pokrytej polichromią. W tak zwanym środkowym pomieszczeniu celli ustawiony został posąg boga Jowisza, który siedząc na tronie, trzyma w dłoni swój główny atrybut, pęk piorunów. Bóstwo ubierano na specjalne okazje. Odzieniem była purpurowa toga. W święta twarz Jowisza malowano na czerwono.

Na lewo od pomieszczenia poświęconego Jowiszowi( główne pomieszczenie) umieszczono przedsionek związany z kultem Junony, na prawo zaś znalazło się pomieszczenie poświęcone Minerwie. Postawiono w nim posągi bóstw kobiecych, które przedstawiono w pozach siedzących. Przed świątynią znajdował się ołtarz poświęcony każdemu bóstwu. Wyjątek stanowiła tak zwana Kapliczka Terminusa, którą umieszczono w pomieszczeniu Jowisza. Wizerunkiem jego był kamień ( w głaz ten uderzył piorun, będący atrybutem bóstwa uczynił z kamienia rzecz kultową, świętą). Wizerunek Jowisza musiał znajdować się na świeżym powietrzu, dlatego w dachu pozostawiono otwór nad świętym posągiem. W pomieszczeniu bogini Minerzy znajdowała się Świątynia Juventas(Młodości). Przed tym bóstwem młodzi chłopcy wkładali swą pierwszą męską togę, składając jednocześnie ofiarę.

1.2.Świątynia Westy

Znajdująca się na Forum Romanum Świątynia Westy należy do najstarszych w Rzymie. Powstała ona w VII wieku p.n.e. Dane historyczne na temat czasu jej budowy zostały gruntownie zweryfikowane przez archeologów i potwierdzone wieloletnimi badaniami stratygraficznymi budynku. Świątynię zbudowano niedaleko budynku Regii. Była ona wiele razy zniszczona, powodem były zazwyczaj pożary, ale także niewielkie zamieszki i trzęsienia ziemi występujące sporadycznie na tych terenach. Zachowały się jedynie ruiny budynku. Ruiny te stanowią jedyna pozostałość po wspaniałej budowli ufundowanej przez cesarzową ( żona Septymiusza Sewera-Julia Domena) w 191. Zbudowana została ona na rzucie koła, którego promień wynosił zaledwie 7,5 metra.. Dach budynku oparty był na kolumnadzie. Kolumnada składa się z kilkunastu kolumn(16) .Wewnątrz świątynię podzielono na dwie główne części, sugerując się dwoma odmiennymi funkcjami jakie pełniły wydzielone przestrzenie wnętrz: w jednej, która była dostępna dla wiernych, płonął święty ogień, częścią drugą było sanktuarium, niedostępne dla mieszkańców, przeznaczone na świętości, które miały zapewnić bezpieczeństwo oraz dobrobyt. Posąg Westy znajdował się w przedsionku świątyni. Świątynie tej bogini związane były często z obecnością kapłanek Westy (westalek), które dbały o święty ogień, miały także możliwość poruszania się po niedostępnej dla wiernych części świątyni, uczestniczenia w wielu obrzędach rytualnych, pilnowania darów oraz składania ofiar. Ich rytualne tańce i opieka nad świętym ogniem miały być według wierzeń Rzymian gwarantem urodzaju, obfitości, pomyślnych żniw oraz płodności.

1.3.Panteon

Pierwszy Panteon został zbudowany około 20 roku p.n.e. przez Marka Agrypę (był on zięciem cesarza Oktawiana Augusta). Budowla stanęła na środku Pola Marsowego i była poświęcona wielu bogom, przede wszystkim jednak Marsowi oraz Wenus. Panteon został przebudowany przez cesarza Hadriana około roku 118 lub 128 p.n.e. Poprzedzał go wówczas plac północny otoczony kolumnowym portykiem. Obecnie plac ten jest znacznie wyższy niż z chwilą jego budowy ( jest to powszechne zjawisko "podnoszenia się terenu" na skutek nawarstwiania się kolejnych warstw gruntu i występuje min. na Rynku Krakowskim). To podwyższenie się placu przed świątynią sprawia, że dziś Panteon robi mniej monumentalne wrażenie niż w starożytności. W sąsiedztwie świątyni znalazło się wiele monumentalnych budowli, między innymi termy Nerona oraz Agrypy, stadion Domicjana. Świątynia to nowy typ budowli sakralnej. Samo przeznaczenie obiektu( świątynia wielu bogów, a szczególnie tak zwanych bóstw cesarskich-Marsa oraz Wenus) narzucało jej monumentalny charakter. Przed projektem monumentalnego Panteonu w budownictwie starożytnego Rzymu kierowano się określonymi rodzajami powtarzanych przez architektów typów perypteru, szczególnie typ pseudoperypteru oraz monopteru(budowle sakralne, w których cella była okrągła, otoczone były one koliście przez portyki). W obydwu opisywanych przypadkach wewnętrzna część świątyni miała ciekawszy i bogatszy wystrój niż bryła zewnętrzna. W Panteonie, główną rolę miało grać obszerne, przestrzenne wnętrze, usytuowane w masywnej i monumentalnej, lecz surowej w porównaniu do wystroju wnętrza, bryle. Opisując skrótowo bryłę świątyni możemy uprościć ją pisząc, że jest to ogromna budowlo na rzucie koła, która została zwieńczona ogromną jak na tamte czasy kopułą. Zewnętrze charakteryzuje niezwykła prostota. Znaczną częścią obwodu rotundy jest tak zwana ślepa ściana. Jedynie strona wejściowa, szczególnie portyk gmachu daje pewne wyobrażenie o rzeźbionym, pełnym detali wnętrzu architektonicznym. Wartość wnętrza Panteonu rośnie gdy weźmiemy pod uwagę surowość bryły zewnętrznej i ogromny kontrast między tym co wewnątrz i na zewnątrz obiektu.

Portyk ma harmonijnie zaprojektowany rozstaw kolumn i zdobień. Ta pozornie doklejona, dobudowana część świątynie składa się z 16 kolumn u korynckich, 8 z nich znajduje się w rzędzie pierwszym. Portyk zwieńczony jest tympanonem, na którego dolnej części umieszczono inskrypcję, która odnosi się do budynku wzniesionego przez zięcia cesarza w latach 118-125 p.n.e. Wysokość elewacji frontowej, czyli portyku z tympanonem to aż 25,0 m.

Wchodząc do świątyni trafiamy do obszernej części, znajdującej się pod kopułą. Wielkie gabaryty budowli ( jej wysokość wynosiła aż 72,7m, wewnętrzna średnica kopuły - 43,5m) razem z wyważonymi proporcjami oraz pięknem materiału, faktury oraz formy architektonicznej sprawia wrażenie monumentalności, kunsztu i dopracowania detalu architektonicznego. Ogromna kopuła, która wewnątrz sprawia wrażenia odbicia sklepienia niebieskiego sprawia piorunujące wrażenie na odwiedzającym. Ma to na celu podkreślenie faktu, że świątynia nie została ofiarowana jednemu bogowi, lecz jej patronami jest szereg rzymskich bóstw, panujących nad wszechświatem. Należy wspomnieć, że wnętrze cell, które miały kształt perypteru były rozdzielone poprzez szereg kolumn, architektowi projektującemu Panteon udało się jednak tego uniknąć. Fakt, że kopuła została oparta na murze, ogromne, robiące niesamowite wrażenie wnętrza nie została zaburzone przez podpory. Dzięki temu nabiera ona szczególnej spójności, monumentalności, natomiast kolisty kształt, stworzony dzięki rotundzie i sklepieniom sprawiają, że budynek ma cechy doskonałej harmonii architektonicznej. Wnętrze nie zostało jednak pozbawione słonecznych promieni- dzięki dużemu (9m średnicy) kolistemu otworowi (Oculus)od środka wnętrz , widać sklepienie niebieskie; przez otwór do wnętrza świątyni przenika światło słoneczne, rzucające cień, przesuwający się wraz z upływem pór dnia. Jest to pewną alegorią do ruchu planet. Panteon miał nawiązywać do mocy bogów greckich, miał również budzić uczucie wzniosłości, monumentalności, doskonałej kosmicznej harmonii.

Struktura oraz założenia świątyni są jasne i łatwe do przeanalizowania. Z zewnątrz wielki bęben podzielono jest pasami, które zostały wyprofilowane na kształt przypominający późniejsze boniowanie. Zdobienia sięgają trzeciego piętra. Jednak należy podkreślić, że tylko dwie dolne kondygnacje odpowiadają podziałowi oraz charakterowi wewnętrznego muru świątyni. Spłaszczona kopuła została oparta na górnej części trzeciej kondygnacji, która ma swoje odzwierciedlenie we wnętrzu budowli dzięki dwóm rzędom kasetonów, które optycznie wydłużają kopułę oraz nadają jej charakter idealnej półkuli (wiemy jednak, że kopułą Panteonu nie jest formalną kopułą, gdyż ze względów konstrukcyjnych została ona znacznie spłaszczona, jednak szereg zabiegów opartych na psychologii percepcji pozwolił na zniwelowanie tego zjawiska). Wnętrze Panteonu zostało podzielone kondygnacjami (elementem podziału jest mur). Dolna część została symetrycznie rozczłonkowana poprzez sześć nisz, które są flankowane pilastrami oraz oddzielone od pomieszczenia niżej. Panteonu poprzez koryncką kolumnadę. Celem tego zabiegu było powiększenie przestrzeni wnętrza oraz podkreślenie struktury i tektoniki oporowego murku, który spełnia ważne zadania konstrukcyjne, przenosząc obciążenia z kopuły. Warto podkreślić, że największa nisza( siódma), znajdująca się naprzeciw wyjścia nie została oddzielona kolumnami Posągi świątyni umieszczano niegdyś w edykułach oraz niszach między nimi. Belkowanie, oddzielające dolną kondygnację od górnej podtrzymywane jest przez pilastry. Górna Kondygnacja została rozczłonkowana niewielkimi pilastrami oraz drobnymi niszami, które występowały w świątyni pod postacią ślepych okienek. Kopuła została wzniesiona nad belkowaniem ostatniej kondygnacji, podzielono ją pięcioma rzędami zagłębionych kasetonów, które zmniejszają się perspektywicznie, "uciekając" pozornie do centrum, którym jest środek kopuły Kasetony są tylko dekoracją, która nie spełnia żadnych funkcji konstrukcyjnych. Ich użycie jednak wywołuje w obserwatorze uczucie integracji tego ze wewnętrzne oraz zewnętrze, sprawia ze świątynia sprawia wrażenie jeszcze cięższej, bardziej monumentalnej, a jednocześnie lekkiej, kopuła zdaje się odrywać od ścian i unosić do góry, odfruwać ( jest to skutkiem zastosowania złudzenia perspektywicznego dzięki zmniejszającym się kasetonom). Proporcje budowli były i są uznawane przez architektów za niezwykle doskonałe, co sprawia, że Panteon możemy nazwać dziełem sztuki i dziełem architektury. Wysokość świątyni jest równa średnicy rotundy. Kopuła wewnątrz jest doskonałą, foremną kopułą. Proporcje wnętrza zostały obliczone tak by sprawiały wrażenie faktycznego podtrzymywania kopuły przez elementy obecne we wnętrzu świątyni. Dzięki opisywanemu zabiegowi uzyskano harmonię proporcji oraz wyrazu wnętrza.

Dekoracja świątyni była niezwykle bogata, patetyczna, podkreślająca monumentalność i symbolikę wnętrza (już sama liczba kasetonów; 28 kasetonów symbolizujących ilość dni miesiąca księżycowego odnosiła się do kosmicznej symboliki). Wnętrze było wyłożone marmurową okładziną oraz stiukami. Zewnętrzną pierwszą kondygnację rotundy wyłożono marmurem, zaś najwyższe otynkowane. Budynek zachował się bardzo dobrym stanie, niestety jego wykończenie (zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne) nie przetrwało do dzisiejszych czasów. W późniejszym okresie zmieniono rozwiązanie, które zdobiły wcześniej frontową część portyku.

Panteon zbudowano z cegły oraz betonu. Zewnętrzne ściany usytuowano na betonowym fundamencie ( jego grubość wynosi 7,3m natomiast głębokość 4,5m. grubość murów równa jest prawie 6,2m). Wewnątrz murów umieszczono wydrążenia, które zmniejszają ich ciężar. Dla wzmocnienia trwałości murów oraz prawidłowość rozłożenia sił ciężkości oraz parcia zastosowano skomplikowany, przemyślany z niezwykłą skrupulatnością system podpór oraz łuków z cegły. Składa się ona z lanego betonu, który został przełożony cegłą. Oporowy mur oraz najniższy fragment kopuły wydrążono zaopatrując w łuki z cegły. Tworzą one system konstrukcyjny pozwalający na równomierne obciążenie fundamentów.

Spójność kształtu architektonicznego, wyczucie proporcji i nie mające sobie równych zaprojektowanie kompozycji wnętrza i zewnętrza świątyni narzucają przypuszczenia, że projektantem panteonu był Apollodor z Damaszku. Znaczenie Panteonu (zarówno to historyczne jak i kulturalno-architektoniczne) jest ogromne. Architekci następnych epok uznali panteon za najdoskonalszy wzór gmachu, mającego układ centralny. Jego kopuła oraz jest zamocowanie jest przykładem inteligentnego rozwiązania problemów konstrukcyjnych. Panteon to przykład doskonałego wyważenia proporcji, zastosowania najnowszych osiągnięć budowlanych dla stworzenia doskonałego budynku, do której dążą, dążyli i zawsze będą dążyć architekci. Jest to z całą pewnością największe osiągnięcie architektury antyku.

2.Bazylika

To jeden z bardziej charakterystycznych typów budowli. Oparta na rzucie prostokąta bazylika miała jednonawowe lub podzielone rzędem kolumn wnętrze. Bazylika to świątynia wielonawowa, której nawa główna jest wyższa od bocznych. Dzięki zastosowaniu konstrukcji trójnawowej, z wyższą nawą środkową, możliwe jest wprowadzenie okien w nawie głównej.. Istniały dwa rodzaje bazylik: kryta i hyperteatralna ( bazylika odkryta, która miała wejście na jednym z boków). Bazyliki miała apsydy, często jednak z nich rezygnowano. Świątynie mogły być parterowe lub piętrowe. Wyróżniamy dwa główne typy bazyliki w Rzymie: orientalną, która miała jedną lub kilka wejść na dłuższym z boków i wewnątrz, które zostały podzielone na środkową nawę i wejścia boczne, które obiegają dookoła przejście Drugim typem bazyliki jest bazylika grecka. Ma ona wejście na dłuższym boku, na przeciwległym umieszczono apsydę. Ten typ bazyliki przejęła w wiekach późniejszych architektura chrześcijańska, która szczególnie w swoich początkach cechowała się architektoniczną monumentalnością obiektów. Pierwotne wykorzystanie bazyliki wiązało się z funkcjami świeckimi. Był to budynek użyteczności publicznej, hala targowa lub sądownicza, ulokowana na forum (głównym rynku w Rzymie). Pierwsi Chrześcijanie, którzy nie chcieli korzystać z dostępnych świątyń pogańskich bóstw Rzymu, unikając jednocześnie tworzenia podobnej architektury, zaadaptowali ten halowy budynek( bazylika grecka).

NAJSŁĄWNIEJSZE BAZYLIKI W STAROŻYTNYM RZYMIE:

2.1.Bazylika "Ulpia"

Budowla ta zbudowana została przez Trajana pod koniec I w. n.e. Bazylika posiada dwie duże apsydy, usytuowane na bokach jednego z krótszych prostokątów. Posiadała ona dwie biblioteki. Między nimi wzniesiono się kolumnę Trajana. Budynek ten, jak większość bazylik miał drewniane stropy.

2.2.Bazylika Maksencjusza (zwana także bazyliką Konstantyna)

Bazylikę tą Maksencjusz nakazał wznieść we wschodniej części Forum Romanum w latach 309-312 n.e. Jej prostokątny rzut o wymiarach 76x100 m. miał nawę główną o wymiarach 25x80 m., przesklepioną trzema przęsłami krzyżykowymi o rozpiętości 23 metrów (podpartym na filarach), wznosząc się na rozpiętość 35 metrów( było to sklepienie krzyżykowe o największej rozpiętości w Rzymie). Ta część budowli zachowała się do dziś. Sklepienia kolebkowe naw bocznych miały tą samą co sklepie nawy głównej rozpiętość (ok. 23 metrów) Budynek otoczono masywnymi murami ( w stosunku do rozpiętości zastosowanych sklepień ich grubość była jednak nieznaczna, dzięki zastosowaniu filarów podpierających nawę główną). Ponieważ mury pełniły jedynie rolę wypełnień miedzy filarami, możliwe stało się wprowadzenie okien doświetlających wnętrze bazyliki. Okna umieszczono zarówno w nawie głównej i w nawach bocznych. Wszystkie sklepienia oraz elementy konstrukcyjne wykonano z lanej cegły. Wnętrze urządzono z wielkim przepychem , ceglane ściany zostały pokryte przez marmurowe, zdobione okładziny wewnętrzną stronę sklepień pokrywały kasetony, przy filarach ustawiono posągi, których wysokość sięgała 15 metrów. Po śmierci Maksencjusza, Konstantyn przebudował świątynię, umieszczając wejście od strony Via Sacra, w północnej ścianie zaprojektowano wówczas apsydę przeznaczoną dla senatorów. Posąg Maksencjusza zastąpiony został wielkim posągiem Konstantyna. Do dziś zachowała się jedynie jego stopa, którą możemy oglądać na dziedzińcu znanego Pałacu Konserwatorów na Kapitelu.

3.Kuria

Kuria (czyli jak wynika z języka łacińskiego miejsce zgromadzeń, spotkań) była istotnym budynkiem na Forum Romanum. Przeznaczona ona była na posiedzenia, obrady rzymskiego senatu. Kurie stawiano również w miastach podbitych przez Imperium Rzymskie . Tutaj odbywały się dyskusje Rady Dekurionów.

Jak większość rzymskich budowli Kurie budowano z cegły. Wewnętrzne ściany wyłożono marmurem (w dolnej części budynku oraz zdobiono sztukaterią w górnej części). Posadzkę wyłożono mozaiką z czarnego marmuru w białe romby. Charakterystycznym wnętrzem w kurii była sala posiedzeń. Tutaj projektowano podium( na nim obradowało prezydium), posadzka także została wykonana z marmuru, nie zdobiła jej jednak mozaika.. Tutaj znajdował się posąg bogini zwycięstwa (Wiktorii) oraz złota szkatułka bóstwa

.

3.1.Regia

Była najstarszą budowlą Forum Romanum (legenda głosi, że wzniósł ją król Numa Pompiliusz - stąd pochodzi nazwa budynku (siedziba królewska). Regia należała do Najwyższego Kapłana Rzymu. Wielokrotnie trawiły ją pożary, następnie budynek odbudowywano. To spowodowało, ze odtworzenie jej odbudowanie stało się niemożliwe .Należy podkreślić, że w średniowieczu stanął tu kolejny budynek, zakłócając stratygrafie Regii ( to jeszcze bardziej utrudnia odtworzenie jej kształtu). Z wykopalisk możemy wywnioskować, że budowla miała nieregularny kształt. Jej podwórze było odkryte, otoczone trapezowym murem. Na podwórzu stał prostokątny budynek z niewielkim przedsionkiem, umieszczonym między antanami. Źródła literackie podają, że znajdowało się tu sanktuarium Marsa (boga wojny). Tutaj także przechowywano świętą marsową tarczę oraz włócznię. Tu znajdował się także posąg Ops (bogini urodzaju).. Do świątyni mógł wchodzić tylko Najwyższy Kapłan i Westalki.

4.Dom w starożytnym Rzymie

Dom w Rzymie to specyficzny rodzaj budynku mieszkalnego, różniącej się znacznie od typowego domu w starożytnej Grecji. Najstarsze zapiski, malowidła na ścianach dotyczące domów pochodzą z około V w. p.n.e. (okres wczesnej Republiki). Stosowano wówczas istotne udoskonalenia w materiale przeznaczonym do wznoszenia konstrukcji. Pojawił się kamień oraz charakterystyczna rzymska cegła (wypalana w specyficzny sposób, cegła lana, odporniejsza na ściskanie od cegły dzisiejszej) i drewno. Na prostych, fundamentach z kamienia ( z użyciem zaprawy cementowej-jedyna zaprawa możliwa do wykorzystania przy wznoszeniu fundamentów) wznoszono budowle o rzutach prostokątnych oraz zrębowych ścianach i charakterystycznych drewnianych wiązaniach, na które kładziono terakotową lub ceglana dachówkę. Wnętrze tworzyło kilka pomieszczeń o prostokątnych rzutach. Ściany wewnątrz domów pokrywały stiuki. Głównym, charakterą się na atrium (największe, najbardziej zadbane, centralne pomieszczenie domu rzymskiego, otwierające się dzięki odkrytemu dachowi na świeże powietrze). Witruwiusz (jeden z największych teoretyków nie tylko Rzymskiej architektury) wyróżnił kilka podstawowych typów atriów (w zależności od budowy dachu). Jedno z opisywanych typów to atrium toskańskie -o dachu nachylonym do wnętrza, pośrodku którego znajdowało się compluvium (otwór w dachu), które doprowadzało światło do wnętrza całego domu, odprowadzało ono także opadową wodę z dachu do impluvium (był to centralnie umieszczony zbiornik wodny, sadzawka, basen). W opisywanym rodzaju atrium nie występowały kolumny, natomiast ciężar konstrukcji przeniesiono tylko na ściany. Następny typ atrium rzymskiego to displuvium - różni się on tym od poprzedniego ty, który jest niemal całkowicie płaski zupełnie pokrywa centralne pomieszczenie (brak jest tu compluvium). Czwarty typ atrium stanowi tetrastylon, gdzie dach wspiera się na czterech kolumnach, występuje tutaj także compluvium i impluvium. Piąty, ostatni typ atrium, którym jest koryncki (corinthium), dach wsparto na wielokolumnowej konstrukcji . Wokół znajdowały umieszczano pomieszczenia sypialniane, magazyny oraz pomieszczenia dla służby. Sypialnie właściciela domu ( tak zwane tablinum) sytuowano za atrium. Przy tablinum umieszczano kolejne istotne pomieszczenie, jak jadalnia (triclinium). Po II w. p.n.e. wzorując się na architekturze greckiej dodany został perysty ( od tej chwili to właśnie tutaj przeniosło się rodzinne życie). Pierwotnie atrium było centralną częścią domu oraz najbardziej reprezentacyjnym jego pomieszczeniem. Jednak w okresie Republiki stanowiło ono wraz z otaczającym pomieszczeniem część oficjalną, natomiast impluvium zamieniono na fontannę, podobną do fontann ze znanych nam obiektów Islamu. W czasie późniejszej Republiki oraz na początku Cesarstwa atrium zostało zmienione sień , którą kryto dachem , zmieniano je także w portykowi dziedziniec , jednak najistotniejszym pomieszczeniem rezydencji oraz domu stało się tablinum. Wewnętrzne ściany zdobiono tutaj stiukami oraz malowidłami (często niezwykle realistycznymi, które miały za zadanie przeniesienie części przyrody do wnętrza domu), posadzki zazwyczaj układano w barwne kamienne mozaiki.

W Rzymie wyróżniano dwa rodzaje domów: domy wiejskie oraz miejskie.

Dom wiejski (domus) przeznaczony zazwyczaj tylko dla rodziny. Był on parterowy lub jednopiętrowy, całkowicie zamknięty(oprócz wejścia). Zbudowany został na rzucie prostokąta, z kamiennymi fundamentami, ceglanymi ścianami oraz terakotową dachówką.. Wnętrze podzielono w sposób symetryczny oraz osiowy. Na jednej z osi znalazły się następujące pomieszczenia: sień (fauces), izba, która mogła być jedynie częściowo przykryta dachem (atrium), reprezentacyjna izba (tablinum), która była otwarta od ogródka (mortus- piękny ogródek rzymski, którego umieszczenie wynikało z tęsknoty Rzymian za naturą, miał on podobnie jak realistyczne obrazy natury zatrzymać kawałek przyrody wewnątrz budynku). Po dwóch stronach fauces projektowano symetrycznie izby, które spełniały rolę mniejszych mieszkań. Natomiast tak zwane alae (skrzydła boczne) umieszczono wewnątrz.

Wykształciły się różnorodne typy domów mieszkalnych, między innymi domy czynszowe(insula) zwane też wielkomiejskimi. Należały do nich budynki domy o kilku piętrach(5 - 7), które otaczały z czterech ulice. Z ulicy wchodzono bezpośrednio na wyższe kondygnacje budynku. Dokładne prawo budowlane określało bardzo skrupulatnie wszystkie przepisy, dotyczące zarówno ilości kondygnacji, szerokość przejść między domami, nachylenia dachów w poszczególnych częściach miasta. W Rzymie istniały już dokładne i bardzo przemyślane przepisy przeciwpożarowe, które wpływały na narzucanie wielu norm prawnych, dotyczących gabarytów budynków oraz materiałów używanych do ich wznoszenia. Budynki budowane były z drewna, natomiast głównym źródłem światła były lampy olejowe, a ciepła piecyki.. W takiej sytuacji łatwo było spowodować pożar. Ogień mógł bez problemu rozprzestrzeniać się. Dlatego też rzymskie prawo budowlane nakazywało przechowywanie wody w wielkich pojemnikach. Woda musiała być przechowywana w każdej insulin. Budowano również i projektowano specjalistyczne platformy. Dzięki którym można było w sposób łatwy gasić ogień Za czasów Krajana weszła w życie nowa ustawa, która nakazała budowanie budynków z materiałów ognioodpornych. Gabaryty, czyli między innymi wysokość i szerokość domów normowano, mając na względzie bezpieczeństwo. Budowanie z materiałów, które miały mniejszą odporność (czego do końca nie można było kontrolować) groziło zawaleniem domu. Dzięki zmniejszeniu ich wysokości można było uniknąć katastrofy budowlanej. Parter zajmował zazwyczaj warsztat, sklep właściciela lub inne pomieszczenia gospodarcze. Mieszkanie właściciela znajdowało się również na parterze ora niższych piętrach. Mieszkania projektowano nieco wyżej, miały one niższy standard (panowała zasada- im wyższe piętro, tym mniejsze udogodnienia). Urządzenia sanitarne( woda oraz kanalizacja), jeśli znajdowały się w budynku, umieszczone je tylko i wyłącznie na niższych kondygnacjach (parter oraz I piętro- tam mieszkał zazwyczaj właściciel, mieszkania wynajmowane znajdowały się wyżej). Mieszkańcy, którzy wynajmowali tak zwane czynszówki (mieszkania znajdujące się na wyższych piętrach domów czynszowych), którzy nie mieli dostępu do kanalizacji w wynajmowanych mieszkaniach, zmuszeni byli do korzystania z łaźni publicznych, wodę natomiast czerpali z fontann lub studni usytuowanych na dziedzińcu atrium. Rzym był doskonale zaopatrzony w publiczne łaźnie, które stawały się miejscem spotkań przyjacielskich, kulturalnych, politycznych. Tam rozwijała się myśl filozoficzna i artystyczna. Właściciele domów czynszowych to w większości rzymscy partycjusze. Patrycjusze mieszkali na parterze, lub niższej kondygnacji własnego domu. Natomiast insulą zarządzał za nich opłacany specjalnie niewolnik - administrator budynku (insulari).Pełnił on funkcje dzisiejszego woźnego lub administratora spółdzielni mieszkaniowej. Dbał o regularne remonty, ściągał czynsz, dbał o porządek w domu.

Do zachowanych domów należą między innymi te w Pompeja oraz Ostii.

W czasie Republiki pojawiły się charakterystyczne dla rzymskiej architektury domy dla bogatszej warstwy, nazywano je rzymską willą (termin zachował się w zbliżonym znaczeniu do czasów dzisiejszych), były one rozwinięciem typowego domu wiejskiego dzięki dodaniu specyficznych detali architektonicznych , które wzorowały się na architekturze starożytnej Grecji.

Willami nazywamy wiejskie budynki ( usytuowane w pięknym krajobrazie, z dala od zgiełku miasta)bogatszych warstw. Willa miała prostokątny rzut oraz pomieszczenia na planie prostokątów(, izby służebne, sypialnie) .Pomieszczenia przeznaczona dla służby oraz właścicieli budynku otaczały atrium oraz perystyl. Willę otaczał ogród z altankami. Budowano je zarówno w mieście jak i na wsi, w pięknych krajobrazach nadmorskich. Pojęcie wiejskiej willi (villa rustica) odnosiło się do budynku, który swoim kształtem oraz układem pomieszczeń był najbardziej zbliżony do domu rzymskiego, który wynaleziono już we wcześniejszym okresie.. Willa miejska (villa urbana) sytuowana była w centralnym miejscu, w zastępstwie atrium posiadała ona tak zwaną się eksedrę. To wokół niej projektowano inne pomieszczenia razem z portykami. Wille nadmorskie (villa martima) poza charakterystycznymi pomieszczeniami rzymskiego domu miały wbudowane baseny.

4.1. Dom Nerona

Znany jako Złoty Dom Nerona jest rzymskim pałacem Nerona zlokalizowanym między wzgórzami Eskwilinu oraz Palatynu . Prace architektoniczno-budowlane nad domem obejmują okres lat 64-68. Przerwano je z chwilą śmierci Nerona.

Zaprojektowali go architekci Sewerus i Celer. Wzorem dla kompleksu stała się zabudowa miejskiej willi. Zajmował on 100 ha. Elewacja liczyła aż 1,50km długości. Wzdłuż niej zbudowano portyki. Portyki prowadziły do westybulu o kształcie trapezoidalnym, w którym umieszczony został posąg Nerona o gigantycznych rozmiarach. Posąg przedstawiał Nerona jako Heliosa Z tyłu, za posągiem znajdowała się piękna sala, gdzie można było podziwiać złote sklepienie. Archeolodzy odkryli w części wschodniej oktagonalną salę, która została przykryta kopułą. Między licznymi pomieszczeniami zostały usytuowane tak zwane nimfajony zawierające słoną oraz słodką wodę. Były to tak zwane "wodne sale" charakteryzujące się skomplikowaną konstrukcją oraz zróżnicowanym kształtem. Przebudowując Złoty Dom, zatroszczono się także o przebudowę Via Sacra, dodano kolumnadę. Droga owa prowadziła na plac. Jej końcowa część została włączona w plac.

Odnaleziono tutaj dekoracje ( przede wszystkim stiukowe, także w mniejszych korytarzach przeznaczonych dla służby) Występowały tutaj malowidła w stylu naśladującym te, które odkryto w Pompejach. Wyróżniamy dwa rodzaje zdobień, zdobiących pałac. Jedne, mają formę niewielkich, namalowanych obrazów, przede wszystkim obrazów okolicznościowych i pejzażowych, które namalowano na prawie gładkich, nieznacznie tylko zdobionych ornamentem ścianach. Niektóre obrazy wzorowane były na niezwykle popularnym wówczas stylu egiptyzującym. Tego typu malowidła przedstawiały freski pełne mitycznych, fantastycznych stworów. Nazwano je "groteskami" (od rzymskiej groty). W późniejszym okresie, określenie groteska zmieniło swoje pierwotne znaczenie. Drugim typem malarstwa jest niezwykle szanowane, cieszące się wielkim poważaniem cesarza tak zwane malarstwo iluzjonistyczne. Obrazy tego typu miały formę głębokich prześwitów, które optycznie powiększały wnętrza. Przedstawiano tu architekturę, włoską przyrodę. Zdobienia oraz dekoracje Złotego Domu, jak sama nazwa wskazuje wzbogacono złoceniami oraz tak zwaną inkrustacją, którą wykonano ze szklanej pasty. Wprowadzono także sztukaterię. Posadzki oraz gdzieniegdzie także ściany ozdobiły liczne mozaiki. Z całą pewnością najwspanialszym bogactwem Złotego Domu była piękna mozaika, odkryta przez archeologów, którą wykonano na suficie.

Kopię malowideł ,które odkryto podczas prac archeologicznych w Złotym Domu zostały przeniesionych na obrazy, sztychy, akwarelki Franciszka Smuglewicza oraz wydane w Rzymie około roku 1776 jako albumowa książka .Wydanie Cały kompleks zaprojektowano w malowniczej scenerii( dbano także o projektowanie oraz architekturę krajobrazu, to właśnie w Rzymie po raz pierwszy mamy do czynienia z pojęciem architektury krajobrazu, mimo, że kierunkiem w sztuce stała się ona dopiero w XIX wieku naszej ery, a więc ponad dwa tysiące lat później) którą stały się ogrody, altanki oraz wille. Odnaleziono tutaj także sztuczne jezioro, będące centrum całego kompleksu.

Po śmierci Nerona rezydencję zajęli Wespazjan i Tytus. Jednak kompleks ciągle udoskonalano oraz przebudowywano. Domicjan włączył budynek do przebudowanego Domus Augustyna. Na miejscu dawnego sztucznego jeziorka wybudowano za czasów Flawiuszów Koloseum. Pożar, który miał miejsce w I wieku naszej ery zniszczył kompleks. Po dewastacji na jego miejscu zbudowano sławne termy Trajana.

5.Drogi rzymskie

Sławne rzymskie drogi należały do najbardziej imponujących dobytków Rzymu. To dzięki nim powstało znane na całym świecie powiedzenie "Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu".. Łączyły one Rzym z jego prowincjami.

Dzięki sprawnej doskonale przemyślanej sieci umożliwiającej doskonalsze przemieszczanie wojsk rzymskich (legionów), ułatwiały one także handel oraz pozwalały na szybki przepływ informacji dzięki zorganizowanej przy drogach tak zwanej państwowej poczty (cursus publicus).Była to pierwsza poczta w dziejach świata. Wiele odcinków dróg starożytnego Rzymu przetrwało do dziś. Mogą one służyć za przykład dzisiejszym budowniczym. Pierwsze z projektowanych przez Rzymian dróg zaczęły powstawać w IV wieku p.n.e. Pierwszy odcinek sieci drogowej prowadził do sąsiednich miejscowości oraz miast do Lacjum i Etrurii. Pierwsze trasy to na przykład Via Ardeatina, można było nią dotrzeć nawet do samej Ardei. Nie możemy jednak pokusić się o stwierdzenie, że były to właściwe drogi rzymskie. Budowano je bowiem z ubitej ziemi, która została dopasowana do kształtu terenu.

Pierwszą stuprocentową, zasługującą na miano drogi rzymskiej rozpoczęto w IV wieku p.n.e. Via Appia, łączyła ona Rzym z miastem Kapuą. Wytyczono ją tak, by możliwie skrócić jej długość do minimalnej. Skutkiem tego jest fakt, że kilometrami ciągnie się ona w prostej linii. Nad doliną Arriccia przechodzi ona przez duży wiadukt. Poprzez kolejne wieki szkolono się w przeprowadzaniu sprawnych dróg, by skomunikować miasta wykorzystując jak najkrótsze odległości. Tak więc, by sprostać tym wymaganiom konstruowano długie mosty. Narodziła się wówczas sztuka konstruowania i wyliczania mostów. (przykładem jest wspaniały most na Tagu w Alcantara -Hiszpanii, który wykonano z granitu oraz most nad Dunajem, mający długość 1127metrów, znajduje się on blisko Drobety w Rumunii).Wtedy także zaczęto projektować wiadukty, ziemne nasypów, przekopy oraz tunele, służące jak najlepszemu, a więc jak najkrótszemu przeprowadzeniu drogi. Charakterystyczną cechą rzymskich dróg było ich nazewnictwo Via….., Via znaczyło po łacinie droga, ciąg (Appia- urzędnik nakazujący budowę drogi do Kapui). Taki sposób nazywania nowych dróg był charakterystyczny dla Rzymian.. Rozpowszechnił się on po budowie najsławniejszej rzymskiej drogi-Via Appia. Z upływem czasu rzymskie drogi stanowiły system szlaków, który wraz ze morskim scalił ogromne imperium. Rozciągało się ono na kilka kontynentów. Sprawna komunikacja była niezbędną do utrzymania jednolitej władzy. Zachowała się inwentaryzacja urbanistyczna, którą sporządzono za panowania cesarza Dioklecjana. Wykazała ona istnienie na obszarze imperium aż 372 dróg, których łączna długość wynosiła 53 000mil rzymskich (było to około 78 000 kilometrów).

Doskonała technika budowania oraz konserwowania dróg została przyjęta od ludów podbitych przez Imperium Rzymskie, szczególnie od Etrusków. Pierwszym etapem budowy drogi było jej wytyczenie na mapie, a następnie w terenie. Drugim etapem wyrównywanie terenu oraz wykonanie wykopu pod drogę. Wzdłuż projektowanych dróg wykopywano rowy odwadniające. Natomiast sama droga musiała mieć profilowane do krawędzi spadki, które umożliwiałyby odpływanie wody deszczowej z jej nawierzchni. Gdy drogę musiano budować na terenie podmokłym stosowano specjalną do tego celu konstrukcję( stelaż stworzony z bali, dodatkowo całą konstrukcję usztywniano zazwyczaj wbijanymi w ziemię dodatkowymi palami. Rzymscy inżynierowie osiągnęli w tej dziedzinie perfekcje. Budowa dróg wiązała się z licznymi wyzwaniami inżynieryjnymi (mosty, pokonywanie pasm górskich), z którymi rzymscy budowniczowie radzili sobie w mistrzowski sposób.

Konstrukcja typowej rzymskiej drogi była złożona z kilku podstawowych warstw. Pierwszą z nich była układana w wykopie warstwa kamieni, które łączono zaprawą. Na tej usztywnionej podbudówce układana była kolejna warstwa złożona z mniejszych kamieni ( tak zwanego tłucznia), ona także łączoną była zaprawą. Trzecią warstwę stanowił żwir, który był także wymieszany z mocną zaprawą. Końcowa, czwarta warstwa składała się ze żwiru i piasku. Od konkretnych podstawowych założeń przy budowie rzymskich dróg zdarzały się oczywiście pewne odstępstwa. Należy podkreślić, że moich budowy zazwyczaj używano materiałów rodzimych, dostępnych w okolicy. Czasami zamiast cementowych zapraw używano popiołów wulkanicznych (pucolana). Później drogi wykładano płytami kamiennymi. Jak łatwo zauważyć konstrukcja drogi w starożytnym Rzymie przypomina nieco konstrukcje dróg współczesnych, które są złożone z trzech głównych warstw: najniżej położonej podbudowy, drugiej warstwy nośnej, która czasami pełni rolę wzmacniająca grunt i ostatniej warstwy użytkowej. Drogi w Rzymie miały różne szerokości, które były jak wszystko określone ścisłym prawem budowlanym. Pierwsze, najstarsze z nich miały czasem 15000 cm szerokości, częściej jednak ich szerokość nie przekraczała 5 m, wiele dróg miało szerokość 3,5 m, pozwalała ona na mijanie się dwóch wozów. Oto rzymskie wytyczne do projektowania normatywnych dróg:

a)drogi lokalne, najszersze o szerokości 1,20 m.

b)drogi przeznaczone dla pieszych oraz konnych, których szerokość wynosiła 60 cm

c) mniejsze ścieżki , szerokie na zaledwie 30 cm

Przy każdej rzymskiej drodze ustawiano kamienie milowe (1478,5 m= mila rzymska). Miały one informować podróżnych o odległościach do miast, (można pokusić się o stwierdzenie, że pełniły one rolę dzisiejszych tablic tablice drogowych). Na skrzyżowaniach rzymskich arterii umieszczano kapliczki, które miały przyczynić się do bezpiecznej podróży użytkowników dróg. Poświęcano je siłom nadprzyrodzonym, tak zwanym larom ( czczone w Imperium Rzymski duchy opiekujące się domem, chroniące przed nieszczęściami) . Wzdłuż arterii powstały stacje pocztowe (pierwsza na świecie poczta) oraz zajazdy.

6.Akwedukty

Akwedukty(łac. aquae ductus, ciąg wodny),były to rzymskie wodociągi, budowle, zazwyczaj o arkadowym charakterze (rzadziej instalacje podziemne), doprowadzały one wodę do miasta z obszarów oddalonych o wiele kilometrów. Działały one na zasadzie obniżającego się systematycznie koryta, które musiało być niezwykle szczelnie zbudowane ze szlifowanych kamieni, biegło z minimalnym i stałym spadkiem, który był niezależny od ukształtowania terenu. Przekraczały one doliny, góry, rzeki, strumienie, wszelkie bariery terenowe. Akwedukty zamocowane były łęki, które rozpinały się na potężnych filarach. Filary te dochodziły niekiedy do trzydziestometrowych wysokości. Najlepiej zachowanym akweduktem jest Pont du Gard. Niestety nie zachował się on w całości.

Według kronik rzymskich najstarszy znany nam akwedukt zbudowano na polecenie sławnego króla Sennacheriba. Robiąca ogromne wrażenie konstrukcja doprowadzała wodę z położonych ponad 50 kilometrów od miasta wysokich gór.

Najbardziej znane wodociągi starożytnego Rzymu to:

-wspominane powyżej najstarsze z wodociągów, prowadzące do miasta Rzym( transportowały one wodę na odległość około 50000 m od miejscowości).

-sławny wodociąg Aqua Appia (zbudowany około roku 312 p.n.e.)

-równie znany co Aqua Appia, a co ważne czynny nadal Aqua Marcia ( zbudowano go w latach 144 - 140 p.n.e.)

-Aqua Virgo (datowany na 20 rok p.n.e.)

-Aqua Claudia (zbudowany w 52 roku n.e.)

-szereg wodociągów leżących poza Italią, na terenach należących do wielkiego Imperium Rzymskiego:

a)we Francji

-Pont du Gard koło Nîmes we Francji (zbudowany w 19 roku p.n.e.)

-Pont de la Mosele (2 roku p.n.e.)

-Słynny akwedukt zmierzający do Fréjus (Forum Iulii) poprzez Roche Taillée

-akwedukt Pont de la Mosele (2 roku p.n.e.)

b) w Hiszpani

-akwedukt El Pont del Diable w Tarragonie w Hiszpanii powstały I wieku p.n.e.

-akwedukt El Puente w Segowii wybudowany w 109 roku n.e.

-akwedukt w Los Milagros koło Meridy wybudowany za panowania cesarza Hadriana

c)w Portugalii

-akwedukt Aguas Livres w Campolide , leżący niedaleko Lizbony

-akwedukt Agueducto dos Pegöes, położony w pobliżu Tomar

d)w Grecji

-akwedukt niedaleko Nikipolis w Epirze pochodzący z okresu panowania Oktawiana Augusta

-akwedukt w Mytilene niedaleko Morii na Lesbos

e) w Izraelu

-akwedukt położony niedaleko góry Carmel, prowadzący do Caesarea Maritima . Zbudowano go pomiędzy I wiekiem p.e., a II wiekiem naszej ery .

6.1.Pont du Gard

Pont du Gard jest sławnym akweduktem, leżącym obecnie na terenie Francji. Znajduje się on w dolinie rzeki Gargon. Część wodociągu zbudowali Rzymie, następne odcinki zostały dobudowane do istniejącego. Kawałek zbudowany przez Cesarstwo Rzymskie prowadził wodę z potoków usytuowanych w górach do Nîmes. Akwedukt, który się zachował znajduje się po wschodniej stronie Masywu Centralnego.

Ma on łączną długość o łącznej długości około 50,0km oraz całkowity spadek równy 17,0m Budowla ta składała się z tuneli oraz mostów, które zostały wzniesione z kamiennych bloków . Akwedukt zbudowano między latami 26 p.n.e. - 16 p.n.e. Został on zaprojektowany z polecenia Agrypy (mówi o tym zachowana na budowli inskrypcja pochodząca z 19roku p.n.e. jest ona poświęcona Agrypie). Zachowany odcinek czyli sławny Pont du Gard jest trzypiętrowym wiaduktem o wysokości 49,0m.Jego dolne arkady mają rozpiętość wynoszącą 24,5 m, natomiast długość całej kondygnacji równa jest 273m. Dolną częścią był most biegnący ponad rzeką Gargon. Na najwyższej (zazwyczaj kondygnacji umieszczono kanał, którym transportowano wodę. Rzymskie konstrukcje miały spadek zbliżony do 1. Wodę przechowywano w zbiornikach o pojemności 6,0m, z tych zbiorników była ona rozprowadzana do domów, term oraz fontann.

Arkady akweduktu zbudowane były z następującej ilości łuków:

-6 łuków umieszczonych w najniższej kondygnacji

-11 w łuków w środkowej kondygnacji

-najwięcej, aż 35 łuków w najwyższej kondygnacji

.

7.Termy

Termy(nazwa pochodzi od greckiego słowa gr. Termos, znaczącego tyle samo, co gorący), były łaźniami rzymskimi. Były to kompleksy obiektów, które zostały ulokowane na konkretnym terenie(bardzo rozległym), dostępnych dla mieszkańców miasta, którzy nie posiadali własnych łazienek (mieszkańcy domów czynszowych) w wyznaczonych godzinach. Ich przeznaczeniem były kąpiele wodne oraz parowe (w pomieszczeniach zbliżonych do saun). Termy składały się z łaźni oraz znajdujących się obok odkrytych terenów. Budynkach projektowano następujące pomieszczenia: apodyteron - westybul z szatnią (apodyterium); frigidarium - tak zwane zimne pomieszczenie zawierające basen z wodą przeznaczoną do celów rekreacyjnych (pływanie, sporty wodne) ( tak zwane notatio); -pomieszczenie z cieplejszą wodą w basenach (caldarium), który wypełniała gorąca woda laconicum - suche pomieszczenie, łaźnia ; tak zwana mokra łaźnia, sauna mokra (sudationes); zespół sal przeznaczonych do masażu (oleoterion), tutaj namaszczano ciało olejkami, tepidarium było salą przeznaczoną do wypoczynku ,zawierało ciepłą wodę. W okresie cesarstwa termy stały się centrum nie tylko sportu, rekreacji wypoczynku i higieny, lecz także kultury, miejscem spotkań polityków, ludzi związanych ze sztuką. W termach omawiano ważne sprawy Rzymu.

Akwedukty zaopatrywały kompleksy zwane termami w wodę. Dodatkowym wyzwaniem inżynierskim było stworzenie szeregu kotłów podgrzewających wodę oraz powietrze w salach gdzie gorąca, ciepła woda czy powietrze były niezbędne (sauny, tak zwana ciepła sala).Pomieszczenia, w którym znajdowały się baseny i sala przeznaczona do wypoczynku były ogrzewane, które rozprowadzał system kanalików, przerw umieszczony pod podłogą. Takie rozwiązanie techniczne nazwano hypocaustum. Poza pomieszczeniami ciepłymi oraz salami basenowymi pomieszczeniami, termy składały się z zewnętrznych obiektów sportowych, sale gimnastyczne, boiska, stadiony, eksedry , portyki przeznaczone dla chcących odpocząć w cieniu, biblioteki, bufety, sale przeznaczone do gier itp. Obiekty zewnętrzne projektowane były pośrodku parków. Pomieszczenia wewnętrzne odznaczały się bardzo bogatą dekoracją. Ściany wykładano marmurem, zdobiono je także malowidłami, posadzki zdobiono kolorowymi mozaikami. W pomieszczeniach było dużo zieleni oraz rzeźb. Najsławniejsze termy zbudowali cesarze Tytus, Domicjan, Karakalla, Konstantyn. Budowano na terenie całego Rzymu(Patarze z I wieku, Aleksandria)

Najstarsze termy pochodzące z II wieku p.n.e., zostały odkryte przez grupę archeologiczną w Pompejach. Ich budowa stała się powszechna w I wieku n.e. Wtedy właśnie powstawały olbrzymie kompleksy.

W Pompejach zaprojektowano aż trzy łaźnie. Były to łaźnie Stabiańskie, łaźnie Rynkowe oraz łaźnia Centralna.Zazwyczaj kompleksy te sytuowano powyżej miasta lub w jego wyższych partiach. Łaźnie Stabiańskie usytuowano na skrzyżowaniu ulic Stabiańskiej oraz Obfitości. Najistotniejsze części budowli pochodzą z 400 roku p.n.e., późniejsze z II wieku p.n.e. W pierwszych, najstarszych łaźniach woda była czerpana z pobliskich studni. W wiekach późniejszych stworzono system rur doprowadzających wodę. Gdy system kanalizacyjny i wodociągowy rozwinął się, woda do term była dostarczana poprzez akwedukty. Budynek kryty dachem musiał być zawsze podzielony na części: przeznaczoną dla mężczyzn

, oraz dla kobiet , była ona nieznacznie mniejsza od męskiej. Zarówno elewacja frontowa jak i wnętrze zdobione było bogatą dekoracją stiukową oraz mozaikami .Pomieszczenia rozmieszczano zawsze w określonej kolejności: najpierw palestra, następnie duży basen oraz destrictarium, było to pomieszczenie, gdzie atleci zmywali a wyrażając się ściślej zeskrobywali nieczystości z ciała a pomocą specjalnego skrobaka; strigila. Część męska była złożona z następujących sal : westybulu, sali do kąpieli w zimnej wodzie (frygidarium), szatni zdobionej stiukami oraz mozaikami(apodyterium), sali do ciepłych kąpieli (tepidarium), a następnie z Sali przeznaczonej do gorących kąpieli(caldarium).

Łaźnie Rynkowe, drugie obok opisywanych powyżej łaźni w Pompejach miały układ podobny do poprzednich, zbudowano je w I p.n.e. Leżą one bliżej centrum. W początkowym okresie woda była czerpana ze studni, następnie podłączono je do systemu wodociągowego. Tepidarium ( sala przeznaczona do ciepłych kąpieli) była ogrzewana wodą z kotła, nie zaś jak w innych łaźniach za pomocą ogrzewania zbudowanego z systemu kanalików, szczególnie podłogowych. Sklepienia były ozdobione stiukami, przedstawiającymi mitologiczne legendy. Łaźnie Rynkowe również były zaopatrzone w łaźnię damską, którą ogrzewał skomplikowany system centralnego ogrzewania.. Gdy Pompeje dotknął wybuch Wezuwiusza opisywane łaźnie były jedyną tego typu budowlą w mieście , która funkcjonowała.

7.1.Termy "Caracalli"

Budowę kompleksu rozpoczęto w 212r.n.e. Budynki wchodzące w skład kompleksu zajmują kwartał o powierzchni prawie 12ha, w obrębie, którego budowle zostały ujęte w mury oraz podcienia. Dużą role odgrywa tu pewnego rodzaju ogród przeznaczony do gier na świeżym powietrzu. Ogród ten zajmuje także dość znaczną powierzchnię w porównaniu do powierzchni całego założenia Znalazły się tu także: biblioteka oraz czytelnia, które zostały umieszczone między dwiema monumentalnymi apsydami. Tak zwane termy właściwe, w których skład wchodził zimny basen, tak zwany basen ( a raczej system połączonych z sobą basenów) gorący, parnia( przypominająca łaźnię parową), łaźnia sucha, sale masażu, damskie oraz męskie szatnie, tak zwane sale wypoczynkowe. Warto podkreślić, że w opisywanym założeniu zimny basen znajdował się na świeżym powietrzu( nie był on kryty). Główna hala basenowa (tepidarium) została przekryta sklepieniami krzyżowymi. Przekrywały ją trzy sklepienia po 24 metry szerokości (rozpiętości) każde. Tak zwana parnia (caldarium) miała rzut koła; mury grubości 8 metrów, które dźwigały potężną kopułę, liczącą 32m średnicy. Niestety Terma "Caracalli" jest obecnie ruiną.

8.Cyrk

Był charakterystyczną dla architektury starożytnego Rzymu budowlą przeznaczoną dla miłośników wyścigów konnych, takich zawodów sportowych jak zapasy ( obserwacja sceny z wielu miejsc widowni),walk gladiatorów. Tutaj także odbywały się wyścigi pojazdów dwukołowych oraz czworokonnych wozów, tak zwanych kwadryt. Nie bez powodu budynek miał kształt elipsoidalny . Związane to było z najrozsądniejszym rozmieszczeniem trybun, które jest najkorzystniejsze właśnie w budynkach na planie elipsy. Dziś również projektuje się stadiony oraz obiekty sportowe jak hale lodowe na rzucie eliptycznym. Wiąże się to z korzystnym katem patrzenia przez widzenia oraz z możliwościami dogodnego obserwowania przez niego widowiska. Trybuny sytuowano na dwóch dłuższych bokach. Na boku czwartym umieszczano zazwyczaj pomieszczenia "gospodarcze"( miedzy innymi koszary przeznaczone dla sławnych rzymskich walczących niewolników- gladiatorów, stajnie dla koni uczestniczących w wyścigach). W przeciwległym boku umieszczano tryumfalną bramę, przeznaczoną dla zwycięzców. W tego typu budynkach bieżnia była znacznie wydłużona, wyścielał ją ubity piasek (tac. arena -piasek) Bieżnię dzielono zazwyczaj na 2 części umieszczonym w środku masywnym, niskim murem(spina) bądź nasypem z ubitej ziemi ,częściej piasku (agger), na jego krańcach wzniesione były się słupy o trójkątnym kształcie (metae- stąd pochodzi dzisiejsza nazwa mety) .

8.1.Wielki Cyrk

Znajdował się on między wzgórzami Awentynu oraz Palatynu. Początki budowli przypadają na rządy Tarkwiniusza Starego. Cezarowi Cyrk zawdzięcza rozbudowę do wielkości (pojemności) 100 000 miejsc. Budowla była kilkakrotnie przebudowywana, okres największych przebudów i renowacji przypada na czas od VI wieku p.n.e. aż do VI w. n.e. Ostateczni, uzyskano bryłę o wielkiej widowni mieszczącej 250 000 widzów. Rozgrywały się tam w nim między innymi wyścigi rydwanów. Juliusz Cezar organizował w tym cyrku sławne polowania.

Najstarszą część cyrku stanowią pozostałości fundamentów budynku drewnianych stajni (carceres). Pochodzą one z 329 p.n.e. W latach późniejszych budowla ta została zastąpiona murowanym budynkiem ( w 174 p.n.e. ) Wtedy także na spinie ustawione zostały tablice (7) informujące o rozgrywanych okrążeniach podczas zawodów. Z poleceni Agryppy,( w 33 p.n.e) na spinie zostały ustawione posągi 7 delfinów, Neron zaś kazał w centrum spiny zaprojektować fontannę o kształcie delfinów.

Miejsca na widowni dla gości specjalnych zwłaszcza senatorów (dziś rezerwuje i projektuje się miejsca dla vipów) dobudowano w 194 p.n.e., zaś specjalną lożę dla cesarza (pulvinar) dodano za czasów Augusta, wtedy to także ustawiono obelisk , sięgający wysokością 23,7m . Obelisk ten został przywieziony z Heliopolis .W 36 r. miał miejsce wielki pożar cyrku. Odbudowana przez Klaudiusza budowla została kolejny raz zdewastowana przez pożar w 64 roku, a następnie odbudowana dzięki cesarzowi Neronowi. Kolejne restauracje dodały portyki oraz złote kolumny .

Po raz ostatni w cyrku odbyły się igrzyska w 550 roku n.e. Obecnie nie ma żadnych śladów pozostałości budowli, jedynie wzniesienie gruntu na obszarze zajmowanym przez cyrk oraz badania stratygraficzne świadczą o jego istnieniu.

9.Amfiteatr

Amfiteatry nie występowały wcześniej w żadnej kulturze starożytnej, jest charakterystycznym wynalazkiem rzymskiego budownictwa sportowego. Jego zalążek stanowił niewielki dziedziniec służący do walk między gladiatorami, który sytuowano na forum. W wiekach późniejszych dziedzice były wykorzystywane nie tylko do walk zwierząt i gladiatorów , odbywała się na nich pantomima, mini pokazy teatralne, sztuki akrobatyczne. Zazwyczaj naokoło dziedziny, który był wysypany piaskiem, aby ułatwić pokazy i walki (arena) ustawiono rzędy ławek dla gości. Z czasem, w miarę rozwoju sztuki budowania obiektów sportowych i rekreacyjnych, arena zaczynała nabierać kształtu elipsy. Naokoło areny, która miała przeważnie owalny kształt wznoszono drewniane miejsca dla widowni. Sytuowano je na usypanym wale ziemnym. Z czasem zastępowano je kamiennymi miejscami, a całe założenie otaczano kamiennym lub ceglanym murem. Zwieńczeniem muru były kamienne podpory (pierścienie), służące do rozpinania opony, chroniącej widzów przed słońcem lub deszczem (velarium). W ten oto sposób powstawały amfiteatry. Horyzontalnie można było przechodzić między rzędami kamiennych ław przejściami zwanymi po łacinie praecinctiones, które dzieliły obszar dla widzów-widownię(cavea) na części. Widownia podzielona zazwyczaj przez przejścia na 3 części. Powyżej najniższej części projektowano często krytą galerię, która obiegała całą widownię. Główne (zewnętrzne) schody prowadziły widzów na najwyższą część widowni (cavea), natomiast na dolną oraz średnią cavea można było się dostać szerokimi wejściami, które umieszczano pod samą widownią. Wejścia te miały sklepienia kolebkowe. Najlepszym przykładem amfiteatru jest Koloseum w Rzymie. Oglądając budowlę widzimy dokładnie wszystkie najważniejsze cechy amfiteatru rzymskiego

9.1.Colosseum

Colosseum (Amfiteatr Flawiuszów) był amfiteatrem w Rzymie, wzniesiono go w I wieku przez dynastię Flawiuszów.

Budowla ta na planie eliptycznym (dł. osi 188 i 156m, obwód 52m, wys. 49m). Amfiteatr miał najbardziej pojemną widownię w mieście. Mogła ona pomieścić 50 tysięcy widzów, co zaopatrzoną w przesklepiony kolebkowo systemem korytarzy. Podziemnymi korytarzami przechodzili gladiatorzy oraz zwierzęta, biorące udział w widowisku. W zewnętrznym podziale cavea wykorzystane zostały trzy porządki ( toskański, joński, koryncki). Najniższą kondygnację zaprojektowano w porządku toskańskim, następna w porządku jońskim, trzecią natomiast w korynckim). Trzy najniższe kondygnacje związane były z arkadami zaprojektowanymi jako konstrukcje łukowe, natomiast ostatnia, czwarta została przez budowniczych zaopatrzona w małe okna. Czwarta kondygnacja nie miała arkad, tylko ślepy mur. Ozdobiono ją korynckimi pilastrami. Tutaj umieszczano drewniane maszty, które wystawały około 8 metrów nad gzymsy. Maszty służyły do zawieszania tymczasowego przekrycia, tak zwanego velarium. Widownia była podzielona na trzy kondygnacje. Zaopatrzono je kolejno( od najniższej kondygnacji) ławki murowane i drewniane. Jak w większości amfiteatrów, pod areną znajdowały się duże piwnice oraz system przekrytych sklepieniami korytarzy. Trzymano tu zwierzęta. Od wewnątrz widzimy, że amfiteatr jest pięciokondygnacyjny. Cztery piętra zostały zbudowane na kształt układu wydzielonych między filarami pomieszczeń. Występują tu sklepienia kolebkowe oraz krzyżowe. Tutaj znajdowały się między innymi szatnie, przebieralnie, natryski, sale, w których przebywali gladiatorzy, klatki ze zwierzętami, odpowiedniki dzisiejszych bufetów oraz przejścia i korytarze. Arenę otaczało podium. Można było dostać się do amfiteatru przez 80 oznaczonych, ponumerowanych bramek, wejść (do dziś przetrwały nawet ich niektóre oznaczenia, możemy oglądać numerację od XXIII do LIV). Gwarantowało to sprawne opuszczenie cavea przez widzów w czasie pożaru. Jak już wcześniej podkreślano Rzymianie bardzo dbali o względy bezpieczeństwa, dotyczyło do zarówno budynków mieszkalnych jak i użyteczności publicznej. Można była przekryć całą widownię specjalnie zaprojektowaną osłoną (velarium). Chroniła ona przed deszczem oraz promieniami słonecznymi.

Głównym materiałem wykorzystanym do budowy rzymskiego Colosseum był wapienny tuf, tawertyn oraz cegłą Przy konstruowaniu niektórych sklepień, zwłaszcza tych przenoszących większe obciążenia i siły ściskające używano też betonu. Między arkadami II oraz III piętra e stały posągi. Cała masywna konstrukcja została oparta na dość głębokich, wielkich suterenach. Sutereny wykorzystywano także w innych celach, przede wszystkim służbowych.

W Colosseum odbywały się. walki gladiatorów oraz naumachie (gdy dobudowano system pomieszczeń i korytarzy pod areną Colosseum), walki dzikich zwierząt oraz polowania na nie. Stojący dziś na arenie w centrum budowli krzyż upamiętnia także tragiczne historie związane z Colosseum, którymi było mordowanie pierwszych chrześcijan. Jako budynek pamiątkowy, związany z zagładą chrześcijan w pierwszych wiekach, od XVII wieku centrum zostało otoczone specjalną opieką. Do XXVII wieku znajdował się tutaj kamieniołom. Znana dziś nazwa Koloseum pochodzi od stojącego niedaleko ogromnego (kolossos- od tego słowa pochodzi nazwa Colloseum) podobizna Nerona.

10. Teatr rzymski

Jako samodzielna, architektoniczna forma wykształcił się około 100 roku p.n.e.. Ma on mnóstwo identycznych cech co wcześniejszy teatr grecki, pochodzący z okresu hellenistycznego. Mimo faktu, że elementy składające się na obydwa typy budowli były niemalże identyczne, istniały poważne różnice między tymi dwoma rodzajami teatrów. Każdy z nich składał się z widowni następnie sceny (pulpitum), tak zwanego budynku scenicznego (nazywanego też skene). Za nim znajdował się zawsze duży dziedziniec, który otoczony był portykiem. Pozwalało to na odpoczynek podczas przerw. Podobnie jak amfiteatry i sławne Colloseum, teatry w Rzymie kryto dachem (chronił on przed uciążliwymi warunkami atmosferycznymi, ponieważ nad widownią rozpinano płócienną osłonę, tak zwany velum). Widownia miała zawsze prostokątny rzut. Teatry w starożytnym Rzymie budowano na płaskim terenie(w przeciwieństwie do teatrów greckich). Widownia miała więc zupełnie inny niż w starożytnej Grecji kształt oraz nieco inne rozmieszczenie funkcji. Miała kształt półkola wpisanego w czworobok, miejscach dla odwiedzających (cavea) umieszczono natomiast w sposób amfiteatralny. W część usytuowanej na tyłach budowli, w trójkątnych narożach, umieszczano schody, które pozwalały swobodnie wchodzić do części zwanej widownią. Z klatek schodowych prowadziły specjalnie zewnętrzne, dość szerokie jak na rzymskie standardy drzwi, które umieszczani pod arkadami fasad cavea. Fasada była czymś zbliżonym do kilkukondygnacyjnego, arkadowego muru, który został zwieńczony niewielką galerią. Widownia natomiast została podzielona znanymi nam z budowli amfiteatralnych przejściami położonymi poziomo w stosunku do widowni zwanymi praecinctiones i schodkami (scalaria), które w tym wypadku biegły promieniście, na poziome sektory (maeniana), za sprawą podziału wytworzyły się także sektory pionowe (tak zwane cunei). Wejścia umieszczone pod fasadami gwarantowały łatwy dostęp do siedzeń. Podobną rolę spełniały powszechnie występujące, wewnętrzne kuluary oraz schody, które prowadziły do tak zwanych wyjść, czyli vomitoria na samą widownię. Istniała także możliwość dostania się na orchestrę. Takie przejścia projektowano najczęściej między cavea i sceną. Stanowiły one korytarze, zwane confornicationes, które kryto najczęściej sklepieniem kolebkowym. Sklepienie biegło pod lożami. Loże te przeznaczone były dla dyżurujących w nocy urzędników Orchestra oraz występujące kolejno za nią poszczególne sektory opasane zostały parapetami (baltei). Widowisko( sztuka lub przedstawienie, w teatrach nie przeprowadzano walk zwierząt ani gladiatorów) grano na scenie ( tak zwane pulpitum), która została wzniesiona na wysokość przynajmniej 1,5 m. Front tak zwanego pulpitu ozdabiany był niszami (prostokątnymi lub półokrągłymi).Fasada budynku scenicznego była tłem dla sceny i rozgrywającego się na niej przedstawienia (scaenae frons). Występujący zawsze w teatrze rzymskim jak i greckim półkolisty plac (orchestra) znajdował się obok. Porównując z teatrem greckim, w Rzymie został on znacznie zmniejszony (bowiem chór często nie uczestniczył w przedstawieniu). Poszerzono natomiast proskeon, nazywany też pulpitum. Widownię ograniczała średnica tak zwanego orchestronu, a więc Rzymianie wydłużyli w swoich teatrach skene. Frontowa elewacja skene charakteryzowała się dużą ilością nisz, ryzalitów, różnego rodzaju kolumny oraz stiukowych. Umieszczane tutaj drzwi służyły przede wszystkim aktorom, którzy musieli wychodzić na scenę oraz ją opuszczać. W środku znajdowały się schody przeznaczone dla wybitnych osobistości, bohaterów wojennych. Natomiast boczne wejścia (hospitalia)przeznaczone były dla pozostałych obywateli. Budynek sceny projektowano jako część dwuskrzydłową. Zaopatrzony był on w dwa boczne skrzydła (parascaenia), które sięgały prostokątnego pulpitu. Wnętrze teatru było swego rodzaju kulisami.

Hyposkeon zdobiły malowidła, stiuki, dekoracje mozaikowe oraz rzeźby. Rzymianie wprowadzili nowość do przejętych od Greków teatrów, nowością tą było powszechne stosowanie kurtyn (aulaeum), która była opuszczana w dół, dzięki istnieniu specjalnego otworu, w którym kurtyna chowała się. Podobnie jak w amfiteatrach oraz innych obiektach sportowych, stosowano tu jeszcze jeden pożyteczny wynalazek, oponę z płótna, tak zwane velarium. Rozpinano je okazjonalnie, na specjalnych na masztach, które umieszczano nad widownią. Innowacją wprowadzili starożytni Rzymianie stało się powszechne rozwieszanie plakatów teatralnych, które nazywano programinata. Informowały one o najbliższych wydarzeniach kulturalnych odbywających się w teatrze. Jak więc widzimy już w starożytnym Rzymie narodziła się dzisiejsza sztuka reklamy oraz przepływu informacji. Teatr jako taki nie był silnie zakorzeniony rzymskiej tradycji. Nawet senatorzy nie byli do końca przekonani co do słuszności budowania nowych teatrów ( w przeciwieństwie do wznoszenia nowych amfiteatrów, gdyż walki gladiatorów należały do ulubionych rozrywek obywateli Rzymu, były znacznie bardziej doceniane niż przedstawienia teatralne). Dlatego tez w 154roku p.n.e. Senat Rzymski uznał za zbędne umieszczenie miejsc dla siedzących w nowopowstającym w Rzymie teatrze.

Gmecenasem tego założenia był Marek Skaurus. Następnie, po trzech latach wzniesiono po utrzymaniu zgody na budowę na Polu marsowym) kamienna budowlę. Pompejusz kazał zaprojektować kaplicę Wenus Zwycięskiej, która znalazła się na koronie teatru. Niefortunnym niedopatrzeniem był fakt, że widzowie oglądający przedstawienie byli zwróceni tyłem do posągu bóstwa. Część budowli przywodziła na myśl wielkie schody w starożytnych świątyniach. Najlepiej zachowane teatry z tego okresu to :teatry usytuowane w Orange we Francji oraz w Leptis Magna na terenie Libii.

Najstarszy odkryty teatr starożytnego Rzymu to tak zwany Mały Teatr w Pompejach. Zbudowano go 80 roku p.n.e. Został zaprojektowany na 1500 ludzi.

10.1.Teatr Marcellusa

Najsławniejszym rzymskim obiektem tego typu był z pewnością sławny teatr Marcellusa w Rzymie. Zaprojektowano go na rzucie półkola, które zwracało się płaską stroną w kierunku rzeki. Średnica okręgu liczyła 15600cm. Scena miała prawdopodobnie 80 albo 90 metrów długości oraz 20 metrów szerokości. Po obu zakończeniach umieszczono specjalne pomieszczenia, które zostały zwieńczone apsydą. Miały one powierzchnię 125 metrów kwadratowych.. Siedzenia wykonano z kamienia i ułożono w półkolisty kształt, nad nimi biegł kolumnowy portyk, który otwierał się na wnętrze teatru. Proskenion ( nazywany także pulpitum) przylegał do widowni, wchodził on tym samym na poziom, gdzie znajdowała się orchestra. Była ona zaprojektowana na rzucie półkolistym( zrezygnowano jak już zostało to wspomniane z występów chóru w każdym spektaklu), oszczędzając miejsce przeznaczone dla chóru zaprojektowano dodatkowe miejsca dla specjalnych gości :senatorów , pisarzy, artystów.. Ściana , będąca tłem występów, zwana .frons scaenae, była niezwykle bogato zdobiona dużą ilością kolumn, gzymsów, malowideł oraz nisz. Naśladowano później motywy należące do wnętrza teatru w budynkach użyteczności publicznej, domach mieszkalnych oraz innych budynkach nie mającej niż wspólnego z teatrem. Fasada zbudowana została z trawertynu, składała się ona z arkad ( zaprojektowano trzy rzędy w różnych stylach), które podzielono różnorodnymi półkolumnami. Były one w stylu jońskim oraz korynckim i toskańkim. Rzędy kolumnad w różnych stylach dzieliło belkowanie.. Wysokość budynku razem z jego attyką sięgała 32,6m. Autentyczne teatralnymi maskami służyły jako ozdoba arkad. Teatr zaprojektowano na 3 , 4 tysiące widzów.

11.Łuk triumfalny Charakterystyczny dla Rzymu monument, będący typem monumentalnej bramy Miał on być upamiętnieniem zwycięstwa lub wodza. Łuk składał się z: bramy zazwyczaj arkadowej, pod nią przechodził pochód). Zbudowana była ona z kilku przejść, z których środkowe było zazwyczaj większe od innych . Zdobieniami były elementy architektonicznymi i napisy upamiętniające powstanie łuku.

Pierwsze takie budowle powstawały w Rzymie, ( ich wznoszenie zapoczątkowali Etruskowie), następnie budowle te wznoszono w innych miejscowościach ,miastach oraz epokach historycznych, często budowano je w okresie cesarstwa Napoleona.

Były to najczęściej stałe , które przetrwały stulecia, część była jednak była konstrukcjami prowizorycznymi, nad nim budowano otwór przejazdowy. Wykonywano je z kamieni wydobywanych z pobliskich kamieniołomów. Wyraźnie akcentowane łuki, pod którymi przejeżdżano opierały się na o impostach. Belkowanie najczęściej było zwieńczone attyką. Pomiędzy reliefami wykonano napisy poświęcone zwycięstwom.. Na szczycie znajdowała się kwadryga z podobizną wodza , na cześć którego wzniesiony został łuk.

Przykłady najciekawszych łuków triumfalnych:

w starożytnym Rzymie:

Łuk triumfalny Tyberiusza, nie zachował się

Łuk Konstantyna Wielkiego ,

Łuk Tytusa

Na terenie imperium:

w Italii

Rimini -. (brama miejska w postaci łuku)

Ancona - Łuk Trajana II w.

Werona - Łuk Gavi I w.

w Galii

Orange - Łuk Oktawiana Augusta

Remis - Łuk triumfalny z ok. 300 roku p.n.e.

Sant-Rémy-de-Provence - Łuk w Glanum

w Iberii

Alcántara - Łuk Trajana z czasów Cezara

w Grecji

Ateny - Łuk t Hadriana

Saloniki - Łuk triumfalny Galeriusza

w Afryce Północnej

Timgad (- Łuk Trajana

Tébessa (Tibissa) - Łuk triumfalny Karakalli , ok. 300r p.n.e.

11.1.Łuk Tytusa

Luk ten zbudowano w 81, koło Via Sacra, miał uczcić zdobycie Jerozolimy przez Tytusa.

Jest to najpiękniejszy przykład rzymskiego klasycyzmu z okresu imperium. Wzniesiono go z białego marmuru. Brama ma tylko jeden przelot ( o szerokości 5,33m, głębokość 3,35) ozdobiono go kolumnami z kapitelami kompozytowymi(cztery kolumny przypadają na każdą stronę). Na kolumnach znajduję się belkowanie, położone luźno na spoinach. Tworzy surową attykę, na której znajduje się inskrypcja:

SENATVSPOPVLVSQVEROMANVSDIVOTITODIVIVESPESIANIFVESPESIANOAVGVSTO. Inskrypcja ma czcić Tytusa oraz Wespezjana Cała budowla ma ponad 15,4m wysokości.

12.Forum

Rynek (w starożytnej Grecji agora). Najważniejszy element urbanistyczny, polityczny oraz ekonomiczny miast w Rzymskiego. Był to plac na rzucie prostokąta, gdzie organizowano uroczystości, zgromadzenia mieszkańców, sądy, tutaj też prowadzono handel. Jedno miasto mogło mieć nawet kilka forów, ja miało to miejsce w Rzymie. Najstarsze to Forum Romanum. Fora stawały się coraz intensywniej zabudowane, zwłaszcza świątyniami, portykami, bibliotekami. Powiększające się miasta potrzebowały coraz to nowszych miejsc przeznaczonych do zgromadzeń. Zwłaszcza cesarze Rzymu troszczyli się o budowę nowych, większych coraz piękniejszych i forów (tak zwane fora cesarskie). Z forów tego typu , największym jest niewątpliwie Forum Trajana.

12.1 Forum Romanum

Najstarsze forum w Rzymie. Znajdowało się ono między sławnymi wzgórzami Palatyn i Kapitol. W VI w. p.n.e. usunięto z niego domy, odwodniono(Cloaca Maxima) oraz wybrukowano powierzchnię, przygotowując nowy rynek (forum). Znaczny obszar placu (Comitium) był niezabudowany, przeznaczono go na wszelkie zgromadzenia mężów stanu oraz ludności. Na północnej części Comitium wzniesiona została Kuria (VI w. p.n.e. ). Po wschodniej stronie placu, została zbudowana świątynia Westy oraz dom Westalek. Kolejną budowlą, która znalazła się tutaj była Regia i świątynia Saturna. Świątynia Saturna miała 40 x 20 m ,została ona zupełnie przebudowana ok. 400 roku p.n.e. W tych samych czasach powstała także Świątynia Dioskurów (o powierzchni 1500 metrów), przebudowano ją za Tyberiusza (I w. n.e.). Kolejnymi istotnymi budowlami są: świątynia Boskiego Juliusza, Wespazjana, Wenus oraz łuk triumfalny Augusta, Antonina.

Do Forum Romanum biegła Via Sacra.

W okresie wczesnego średniowiecza forum to zostało znacznie zniszczone. W 1803 rozpoczęto prace wykopaliskowe na Forum Romanum.

12.2.Forum Trajana

Forum to miało największą w starożytnym Rzymie powierzchnię Rzymie.Powstało ono najpóźniej i było najwspanialsze ze wszystkich tak cesarskich for. Zaprojektował je architekt Apollodora z Damaszku w III wieku p.n.. zostało ono oddane do użytku. Na Forum, które było odpowiednikiem dzisiejszego rynku wybudowano świątynię, bazylikę oraz halę targową. Forum było w rzucie prostokątem. Znajdowało się ono w ciągu for za Forum Augusta przed forum Cezara a także wzgórzami Kapitolu ora Kwirynału. Tak więc wszystkie fora zwane cesarskimi połączono w jeden architektoniczno-urbanistyczny kompleks. Do Forum Trajana prowadziła monumentalna brama - łuk triumfalny. Ryneczek wyłożono marmurowymi płytami. Boków strzegły posągi sławnych rzymian oraz figury Daków. W centrum placu znalazł się monumentalny posąg Krajana na koniu. Tam też znalazła się Bazylika Ulpia. Znalazły się tutaj między innymi posągi cesarzy . Na forum znajdowały się dwie biblioteki( grecka i łacińska ) z osobnymi drzwiami. Były one niewielki, ich ściany były dwuwarstwowe, co zabezpieczało księgozbiory przed nadmierną wilgocią. Pomiędzy bibliotekami znalazła się licząca aż 30 m kolumna cesarza Krajana.. Od północnego zachodu znalazł się niewielki placyk o rzucie półokrągłym. Hadrian, który panował w Rzymie po Trajanie kazał na placyku wybudować świątynię Trajana. Od wschodu oraz północy znajdowały się Hale Handlowe.