Prolog: samotny więzień śpi w celi, a nad nim stoi Anioł Stróż przepowiadający mu wolność. Kiedy więzień się budzi, mówi, że w kraju zniewolonym nikt nie może czuć się wolny. Symbolicznie zmienia imię z Gustawa na Konrada. 

 

Scena I: w celi Konrada w noc wigilijną zbierają się pozostali więźniowie, rozmawiają o aresztowaniach, wywózkach na Sybir, losie najbliższych oskarżonych o spisek przeciwko carowi  właściwie niemających możliwości obrony.

 

Scena II: Konrad wygłasza Wielką Improwizację, którą poprzedza pieśń zemsty i wezwanie do walki z oprawcą. Sam zaś mierzy się z Bogiem, próbuje zmusić go, aby ten przemówił i wytłumaczył cierpienie ojczyzny. Konrad chce od Boga władzy nad narodem, który chce uczynić wielkim. Prawie bluźni, ale zanim nazwie Boga carem, mdleje, a słowo dopowiada za niego szatan. 

Scena III: do celi Konrada wchodzi ksiądz Piotr, który rozpoznaje opętanie przez demona; ksiądz Piotr każe wyjść pozostałym; pokonuje diabła, którego wygania z duszy Konrada.

Scena IV: młodziutka Ewa składa kwiaty pod obrazem Matki Bożej, zasypia i ma widzenie, w którym róża skarży się na wyrwanie z rodzimej trawy, ale jest to niezbędne, by Najświętszej Pannie oddać hołd. 

Scena V: Bóg zsyła księdzu Piotrowi widzenie, w którym to polska">Polska staje się Chrystusem narodów, który przez swoje cierpienie odkupuje grzechy całej Europy. 

Scena VI: Senator Nowosilcow jest przez szatany dręczony koszmarem, w którym zyskuje i  traci sympatię cara, od której zależy cały jego los. 

Scena VII: w salonie warszawskim polska arystokracja bawi się z Rosjanami, czemu przygląda się siedząca przy drzwiach antycarsko nastawiona młodzież; Adolf opowiada historię Cichowskiego – narodowego męczennika, któremu Rosjanie zniszczyły życiorys. 

 

Scena VIII: scena z Nowosilcowem i panią Rollison, która błaga o uwolnienie syna. Senator udaje, że nie wie, o kogo chodzi, obiecuje w końcu zająć się sprawą. Po wyjściu kobiety każe jednak upozorować samobójstwo chłopaka, którego historia może zaszkodzić Nowosilcowowi w oczach cara. Po przesłuchaniu księdza Piotra senator udaje się na bal. Od pioruna ginie Doktor, któremu przewidział to ksiądz. Przybiega Rollisonowa z informacją, że syna wypchnięto z celi. Oskarża o wszystko Nowosilcowa. Wszyscy goście się rozchodzą. Senator rozmawia z księdzem Piotrem, uwalnia go w końcu. Ten mija się na schodach z Konradem.

 

Scena IX: Guślarz zostaje z kobietą, która w noc Dziadów czeka na dawnego kochanka. Ten się jednak nie pojawia. Dwójka bohaterów widzi jadące na północy kibitki. Na jednej z nich kobieta widzi ducha, którego chciała zobaczyć. 

Ustęp: Mickiewicz opisuje drogę do Petersburga, następnie samo miasto i pomnik Piotra I. Pielgrzym w Petersburgu spotyka mieszkańca, w którym nie rozpoznaje jednak postaci z mowy księdza Piotra.