Ze szkłem kojarzą się nam rzeczy codziennego użytku, wykonane z tego tworzywa, czyli szklanki, szyby, żarówki, talerze czy ekrany telewizorów. 

Według encyklopedii szkło jest bezpostaciowym ciałem stałym o strukturze przechłodzonej cieczy. Szkłem są  materiały, które otrzymano przez przechłodzenie stopionych surowców, zwanych szklarskimi. Tymi surowcami są przede wszystkim: skalenie, boraks, piasek kwarcowy, a także związki cynku, tytanu, ołowiu, cyrkonu, związki litowców oraz wapniowców, wielokrotnie zawierające substancje barwiące albo odbarwiające oraz  inne. Materiały szklane charakteryzują się przezroczystością, kruchością, odpornością na reakcję z kwasami (oprócz kwasu fluorowodorowego). Szkło źle przewodzi zarówno ciepło, jak i elektryczność, można go dowolnie formować, m.in. poprzez walcowanie, wydmuchiwanie czy wyciąganie. Artykuły szklane wykorzystywane są głównie w gospodarstwach domowych, budownictwie oraz w innych rodzajach przemysłu.

Środkowy Wschód był pierwszym miejscem pojawienia się szkła jako tworzywa. Natomiast ważniejsze technologie wyrobu szkła wraz z tą najważniejszą, czyli wydmuchiwaniem szkła odkryto w Lewancie.

Krótka historia szkła przedstawia się następująco: na Bliskim Wschodzie, ponad pięć tysięcy lat temu rozpalono na plaży ognisko i potem znaleziono w piasku małe przezroczyste kawałki, które błyszczały, przypominając klejnoty.

Szkło należy do najważniejszych tworzyw XX wieku, które wykorzystuje się w gospodarstwach domowych oraz w budownictwie. Do produkcji szkła używa się jako surowca krzemionki. Krzemionka jest minerałem powszechnie występującym w przyrodzie. W składzie piasku występują przeróżne substancje, ale jego podstawowy składnik to krzemionka. Charakteryzuje się dużą twardością, jest nierozpuszczalna oraz się nie rozkłada, stanowi zatem bardzo wytrzymały materiał w porównaniu z innymi minerałami. Czysta krzemionka posiada bardzo wysoką temperaturę topnienia, tak wysoką, że pod wpływem ognia nie stopi się na szkło. Zapewne, szklarze z Bliskiego Wschodu rozpalali ognisko na piasku z dużą zawartością sody, wpływającą na obniżenie temperatury topnienia krzemionki.

Szkło nie tylko znalazło zastosowanie w różnych branżach przemysłowych, ale także szkło posiada walory estetyczne – robi się z niego kościelne witraże, ozdoby do okien, kiedyś zdobione szkło, było wykonywane na specjalne zlecenia dla bardzo bogatych ludzi, króli i książąt dworskich. Zaczniemy od wspomnianych wyżej witraży kościelnych.

Do najważniejszych patronów szklarstwa na początku średniowiecza należał kościół, który był wówczas wielkim zwolennikiem tego rzemiosła. Dowodem na to są wielkie zbiory artykułów szklanych i oraz bogate archiwum architektoniczne zdobnictwa kościołów. Ówczesne zdobnictwo kościołów na terenach europejskich krajów basenu Morza Śródziemnego stanowiły przede wszystkim mozaiki szklane, natomiast na terenach północnej Europy występowało w formie szkła okiennego. Z małych kostek szklanych komponowano mozaiki, które są urozmaiconym produktem szklarskim. Mozaiki układano z bardzo kolorowych fragmentów, w efekcie czego powstawały np. postacie, sprawiające wrażenie trójwymiarowych, tworzono również ozdoby na gładkiej powierzchni. Szkło kolorowe, z przeznaczeniem na mozaiki produkowano w formie pełnych kostek. Następnie, kostki były cięte przez mozaikarzy na płytki, w taki sposób, aby otrzymać określony kształt i wielkość. Kostki można było z łatwością przetransportować i można je było wyrabiać w określonych ośrodkach produkcyjnych. Część szklanej mozaiki została zwieziona ze Środkowego Wschodu do państw basenu Morza Śródziemnego. Na Środkowym Wschodzie wyrabianie szkła barwnego posiadało długą tradycję.

W czasie, gdy panował kościół i spełniał rolę mentora szklarzy, nie używano szklanych naczyń do ceremoniałów liturgicznych. W IX wieku konklawe kościoła francuskiego zabraniało używania szklanych naczyń na ołtarzach, ponieważ uważano je za zbyt kruche, czyli nie mogły być naczyniami liturgicznymi. Średniowiecze było epoką, w której rozwinięty był wyrób zwykłych, nadających się do użytkowania w kościołach naczyń, m.in. lamp oliwnych i kropielnic. Niestety, do czasów dzisiejszych uchowało się bardzo mało tych przedmiotów. Przechowała się za to bardzo duża część przedmiotów XVII i XVIII wieku. W XVI i XVII wieku wyrabiano naczynia szklane o bardziej wyszukanych formach, były wykonywane specjalnie dla religijnego społeczeństwa Hiszpanii. Każde z naczyń ozdabiano insygniami. Najczęściej w kościołach używano naczyń w formie cylindrycznego kielicha stojącego na nóżce i posiadającego wieczko z krzyżem. Przypuszcza się, że taki kielich pełnił rolę relikwiarza. Najstarsze zachowane przedmioty wywodzą się z Wenecji. Część tych naczyń posiada emaliowane zdobienia, może to wskazywać na renesans. W północnej Europie używano bardzo podobnych naczyń, z tym że zdecydowanie później.

W tamtejszych czasach rozróżniano dwa typy hut szklarskich, jedne znajdowały się w lesie, drugie były w miastach, ale pracowały w całkowicie różnych warunkach zarówno socjalnych, jak i ekonomicznych.

Właściwa lokalizacja huty w lesie umożliwiała wytwórcy szkła znalezienie wszystkiego potrzebnego do pracy. Do spalania używał piasku, drzew oraz paproci, które dostarczały niezbędnych soli, drewnem palił w piecu szklarskim, z gliny wyrabiał donice. Woda ze strumieni wprawiała młyny w ruch, dzięki czemu możliwe było rozcieranie i mielenie materiałów, rzeki łączyły z resztą świata. Wraz z rozwojem transportu, wytwórca szkła pozyskiwał niezbędne materiały z dalekich źródeł.

Kraje śródziemnomorskie, podobnie jak kraje północnej Europy, szczycą się leśną produkcją szkła o bardzo długiej tradycji, już nawet od czasów rzymskich, ale dokumentacja wskazuje dopiero na późne średniowiecze. Ustalono, że w wieku XIII produkcja szkła odbywała się na toskańskich wzgórzach, duża część hutników wyrabiało szkło u podstawy Alp oraz na terenach w pobliżu Padwy. Szklarze, którzy wyrabiali szkło w hutach na dalekich terenach leśnych Toskanii (Włochy) oraz Cuency (Hiszpania) byli w stanie zaspokajać tylko tamtejszą ludność, natomiast szklarze z hut na terenach lasów nadmorskich, sprzedawali artykuły szklane do oddalonych części kraju.

Wytwórca szkła, który pracował miejskiej hucie, miał dostarczane z zewnątrz wszystkie niezbędne surowce oraz paliwo na opał. Niestety, w wieku XIII, rezerwy drewna z terenów Wenecji wyczerpały się i szklarze przystąpili do zagorzałej walki o drewno z pozostałymi użytkownikami drewna. W 1347 roku, każdy szklarz, który osiedlał się na Majorce (w Palma de Mallorca), składał władzom zobowiązanie dotyczące wyłącznego zaopatrywania w paliwo z oddalonej o około 250 kilometrów Hiszpanii. Chroniło to Majorkę przed wyczerpaniem zapasów drewna. Produkcja szkła w miejskich hutach posiadało również pewne plusy. Dzięki pracy w mieście hutnik posiadał blisko siebie użytkowników szkła. Miasto gwarantowało mu ułatwione dojście do wszelkich funduszy pożyczkowych, handel zagraniczny, dzięki transportowi lądowemu i morskiemu posiadał ciągły kontakt z przedstawicielami zagranicznymi.

W krajach basenu Morza Śródziemnego produkcja szkła szczyciła się długą tradycją, w renesansie szklarz był niezbędnym rzemieślnikiem wśród ówczesnej społeczności. W tamtejszych czasach zajęciem zarówno hutników w miastach basenu Morza Śródziemnego, jak i szklarzy w innych miastach była głównie produkcja zwykłych kielichów oraz naczyń do codziennego użytku. Jednocześnie małe huty szkła, znajdujące się w pobliżu tamtych terenów, zajmowały się wyrobem płaskiego szkła okiennego (w bardzo niewielkich ilościach), ale wówczas w porównaniu z północą, na południu szkło okienne nie miało dużego znaczenia w całkowitym wyrobie szkła.

Dokumentacja dotycząca produkcji szkła w Wenecji pochodzi z końca wieku X. Ze względu na ogromną ilość pozostałych na tym terenie elementów ze szkła rzymskiego, można wnioskować, że wyrabianie szkła zachodziło nieustannie, począwszy od Imperium Rzymskiego.

W 1268 roku weneccy szklarze posiadali swoje własne cechy, gdyż właśnie wtedy uczestniczyli w pochodzie razem z przedstawicielami pozostałych rzemiosł. Przechowały się po raz pierwszy zapisane zasady cechu szklarzy, żyjących w ówczesnych czasach. Capitolare, umowę z 1271 roku, zawarło rzemiosło szklarskie, które reprezentowali hutnicy wybrani w głosowaniu przedstawicieli cechu szklarskiego z urzędnikami republiki, których zadaniem był nadzór rzemiosł:

  •   żadna z hut nie może mieć więcej niż trzy bocche  w piecu szklarskim
  •   piece mają być opalane wierzbą albo olchą
  •   rok pracy ma być ograniczony do siedmiu miesięcy - od stycznia do sierpnia - reszta roku jest przeznaczona na robienie rachunków, reperację narzędzi i instalacji itp.
  •   dozór w hucie ma być utrzymywany przez dwadzieścia cztery godziny: dozorcy mają pilnować huty od północy do świtu i od wieczora do północy.

W XIX wieku dużą rolę w produkcji szkła odegrały Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Zdolność  Amerykanów do naśladowania i wykorzystania europejskich pomysłów, pozwoliła na rozwój przemysłu szklarskiego. Amerykanie, dzięki pomysłowości i praktycznych umiejętności, wzbogacili przemysł szklarski w mechaniczną produkcję butelek, technologię prasowanego szkła oraz ciągnienie szkła płaskiego. Amerykanie bardzo często zdobili szkło rozmaitymi rysunkami, dotyczącymi ciekawych wydarzeń, polityki. To oni jako pierwsi doprowadzili do perfekcji szlifowanie w stylu diamentowym.

Literatura:

Ada Polak "Szkło i jego historia" Warszawa 1981 rok PWN

Encyklopedia Popularna PWN Warszawa 1998 rok