Życiorys Nobla

Alfred Bernhard Nobel przyszedł na świat w 1833r w Sztokholmie. Pochodził z wykształconej rodziny, jego przodkiem był Olaf Rudbeck (XVII-wieczny szwedzki anatom, lekarz, przyrodnik i pisarz; profesor uniwersytetu w Uppsali),a ojcem - Immanuel Nobel (inżynier i wynalazca). Jego matka, pani Andrietta Ahlsell, wywodziła się z bogatej rodziny. Wkrótce po narodzinach Alfreda rodzice stracili majątek. W 1837r rodzina Nobla zamieszkała w Finlandii, a potem w Rosji. Alfred Nobel pobierał prywatne lekcje z nauk humanistycznych i przyrodniczych na poziomie klasy pierwszej. Ojciec pasjonował się różnorodnymi wynalazkami, wykorzystując je do pracy w swojej fabryce. Produkował on broń dla armii rosyjskiej,

co przynosiło spore dochody. Matka kierowała sklepem spożywczym. Rodzina Nobla przekazywała spore sumy na wspieranie wynalazców i badaczy, co potwierdzają rosyjskie dokumenty. Alfred odbywał liczne do Francji, Szwecji, Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Wkład rodziców w jego edukację sprawił, że jako siedemnastolatek mówił biegle po rosyjsku, francusku, angielsku oraz niemiecku. Był miłośnikiem literatury, sam napisał wiersze po francusku, szwedzku i angielsku. Z tych czasów zachował się jedynie poemat autobiograficzny, którego kopie rozdawał przyjaciołom w postaci prezentów. Resztę utworów zniszczył pod koniec swojego życia.

Najważniejszym wynalazkiem Nobla było otrzymanie dynamitu, opatentowanego w 1867r. Dynamit jest mieszanką nitrogliceryny (75%) oraz ziemi okrzemkowej (25%) stosowana jako materiał wybuchowy. Surowiec ten odegrał zasadniczą rolę w przebiegu industrializacji oraz rozwoju po koniec XlX wieku. Duże znaczenie dla odkrycia Alfreda miała współpraca z Ascanio Sobrero, w trakcie nauki w Paryżu w 1850r. Sobrero w 1847r wynalazł nitroglicerynę (która w postaci płynnej jest ona niestabilna, a po wstrząśnięciu łatwo wybucha). Nobel prowadził badania w Szwecji nad dynamitem. Jego eksperymenty były, niestety, tragiczne w skutkach, ponieważ doszło do paru dość silnych eksplozji, których śmiertelną ofiarą padł młodszy brat Alfreda, Emil. Po wynalezieniu i opatentowaniu dynamitu zajmował się on również innymi wynalazkami, opatentował ich ok. 350, przede wszystkim materiałów wybuchowych, a także sztuczny jedwab, kauczuk syntetyczny oraz sztuczną skórę. Jednak produkcja dynamitu okazała się być dla niego początkiem wielkiej fortuny, która umiejętnie pomnażał wykorzystując swoje wynalazki. Był właścicielem ok. 90 fabryk oraz laboratoriów w 20 państwach m.in. we Francji, Niemczech, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Rosji. Do dnia dzisiejszego działa wiele koncernów założonych przez Nobla, np. Imperial Chemical Industries -ICI.

Za swoje wyniki Nobel wybrany został członkiem Instytutu Królewskiego w Londynie, Towarzystwa Inżynierów Cywilnych w Paryżu i Szwedzkiej Królewskiej AN w Sztokholmie oraz odebrał doktorat honoris causa uniwersytetu Uppsali.

Nobel zgłębił sekrety chemii i fizyki, chociaż interesowała go również medycyna oraz fizjologia, z powodu wątłego zdrowia. Próbował, na własna rękę przeprowadzić transfuzje krwi, niestety bez powodzenia. Często korzystał z uzdrowisk, formalnie w celach zdrowotnych, ale zwykle by odpocząć. Zmarł w wyniku ataku serca we Włoszech we własnym domu mieszczącym się w San Remo dnia 10 grudnia 1896 roku.

Nagroda Nobla

Alfred Nobel nakazał spadkobiercom corocznie przyznawanie nagród twórcom największych dokonań w obszarze chemii, fizyki, medycyny, fizjologii oraz literatury albo ludziom propagującym pokój na świecie.

Pokojowa Nagroda Nobla zwiąże się z osobistym życiem ofiarodawcy, ale również z jego poczucia winy. Wynalazca sądził wcześniej, że dynamit uczyni wojny wyjątkowo nieludzkimi oraz do nich zniechęci. Niestety

nie przewidział, że ludzka okrutność nie zna granic, a w wojnach zginie tak wiele ludzi. Do działań na rzecz pokoju szczególnie zachęciła go baronowa Bertha von Suttner, niedoszła żona, organizatorka pokojowych kongresów oraz autorka pacyfistycznych publikacji została laureatką Nagrody Pokojowej w 1905r.

Dla Nobla literatura miała wartości intelektualne oraz estetyczne, stąd wyrósł pomysł nagrody w tej dziedzinie. Nauka, natomiast, stworzyła bazę aktywności w płaszczyźnie badań oraz wynalazków technicznych.

27 listopada 1895r. Nobel stworzył swój testament i podpisał go w Klubie Szwedzko-Norweskim

w Paryżu, przeznaczając wszystek swój majątek - 31,3 mln koron szwedzkich na nagrody. Oto fragment testamentu:

"Ja niżej podpisany, Alfred Nobel, oświadczam niniejszym, po długiej rozwadze, iż moja ostatnia wola odnośnie majątku, jest następująca. Wszystkie pozostałe po mnie, możliwe do zrealizowania aktywa, mają

być rozdysponowane w sposób następujący: kapitał zostanie przez egzekutorów ulokowany bezpiecznie

w papierach, tworzących fundusz, którego procenty każdego roku mają być rozdzielone w formie nagród tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści.[...]"

Ostatnia wola wielkiego odkrywcy jest zwięzła i jasno sformułowana. Jedyną prośbą, która odnosiła się osobiście do zmarłego było zarządzenie otwarcia żył oraz spalenia zwłok. Spadkobiercą i pełnomocnikiem testamentu Nobla była Szwedzka Akademia Nauk. Wielu ludzi chciało obalenia testamentu, niektórzy krewni, zarzucający brak więzi rodzinnych. Dwie osoby Nobel wyznaczył jako egzekutorów: bratanka Alfreda - Emanuela Nobla i zaufanego współpracownika - Regnara Sohlmana. Oni to zalegalizowali Fundację Nobla dnia 19 VI 1900r. Dzięki ich działalności w październiku, co roku przypominamy sobie postać niezwykłego Szweda, wynalazcę dynamitu, który swój cały dorobek życia ofiarował na rozkwit chemii, fizyki, medycyny, literatury oraz pacyfizmu. Nobel nie ustanowił nagrody dla ekonomistów. To wyróżnienie, nie ustanowione przez Alfreda,

jest obecnie uznawane na świecie równo z innymi. Nagroda Nobla z obszaru ekonomii oficjalnie nazwa się Nagrodą Banku Szwecji w Dziedzinie Nauk Ekonomicznych im. Alfreda Nobla. Została ona ustanowiona

w 1968r. dla uczczenia 300-lecia powstania Banku, a w 1969 pierwszy raz ją przyznano. Nagrody

są wypłacane laureatowi za pośrednictwem Fundacji Nobla, a co roku Bank Szwecji uzupełnia konto tej Fundacji kwotą wydana na wyróżnienia, co czyni z niego sponsora.

Dzisiejsza Nagroda Nobla

Procedura przyznawania nagród jest taki sam jak przed wielu laty. Eksperci do 1 lutego każdego roku wysuwają się kandydatury. Są oni zapraszani przez właściwe instytucje, mogą nimi być osoby wyróżnione

w poprzednich latach, a także członkowie instytucji zajmujących się przyznawaniem nagrody. Nie mogą oni zaproponować własnej kandydatury. Dopuszcza się Uhonorowanie kilku laureatów z tej samej dziedziny.

W takim przypadku pula nagrody dzielona jest na równe części między finalistów. Wyróżnienia nie są przyznawane pośmiertnie. Wyjątkiem było przyznanie Nagrody Pokojowej Szwedowi Dagowi Hammarskjöldowi w 1961r., byłemu generalnemu sekretarzowi ONZ, który zmarł rok wcześniej.

Zdarza się, że przyznane nagrody budzą kontrowersje, dotyczy to zwłaszcza państw rządzonych przez dyktatury (protesty zainteresowanych rządów). Przykładem dekret zabraniający Niemcom odbierania Nagród Nobla wydany przez Adolfa Hitlera w 1937r., będący odpowiedzią na przyznanie Nagrody Pokojowej pacyfiście niemieckiemu Carlowi von Ossietzky w 1935r. Niektórzy nie chcieli przyjąć nagrody, jak np. Le Duc Tho

w 1973 r. z Północnego Wietnamu (protestując przeciwko podpisaniu Układów Paryskich w 1973 roku, które kończyły wietnamską wojnę), sprzeciwiając się zbombardowaniu Hanoi w 1972r. Niektórzy nie mogli swojej Nagrody odebrać osobiście np. Andriej Sacharow w 1975r. z powodu braku zgody od radzieckiego rządu na wyjazd na uroczystość wręczenia Nagrody Pokojowej, czy Lech Wałęsa w 1983r., w imieniu którego odebrała ją żona Danuta. Czasem zdarza się, że laureaci są wyróżniani dwiema nagrodami: Maria Skłodowska - Curie

w 1903r z dziedziny fizyki i z chemii w 1911r., Linus Pauling z chemii w 1954r i Nagroda Pokojowa w 1962r., Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców - Nagroda Pokojowa w 1954r. i 1981r.,a nawet trzema nagrodami - Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża otrzymał Nagrodą Pokojową w1917r., 1944r. i 1963r. Niektórzy znakomici twórcy, przede wszystkim literaci, nie otrzymali tej nagrody, pomimo powszechnego uznania. Przykładami takich osób, które zdaniem ogółu zasługują na wyróżnienia są: Astrid Lindgren (autorka dziecięcych książek) czy Mahatma Gandhi.

Pomimo kontrowersji Nagroda Nobla jest bardzo prestiżowym wyróżnieniem na całym świecie, a laureaci

są cenionymi autorytetami.

Nagrody Nobla Marii Skłodowskiej - Curie

Maria Skłodowska - Curie, Polka, mieszkająca przez długi czas we Francji, wyróżniona została pierwszy raz Nagrodą Nobla z dziedziny fizyki w 1903r. razem z mężem i H. Becquerelem za badania nad promieniotwórczością. W tym samym roku zyskała tytuł doktora nauk fizycznych Uniwersytetu Paryskiego.

Po śmierci tragicznie zmarłego męża w 1906r. zaczęła prowadzić prace sama w niełatwych warunkach laboratoryjnych. W 1911r. została powtórnie laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemii, za odkrycie dwóch nowych pierwiastków: polonu i radu. Określiła ona również własności fizyczne i chemiczne tych pierwiastków oraz odkryła metody wydzielania, oczyszczania oraz pomiaru aktywności tych pierwiastków promieniotwórczych. Przejęła także katedrę na Uniwersytecie Paryskim. Maria Curie- Skłodowska była bardzo popularna w świecie nauki jako członek honorowy wielu towarzystw naukowych oraz profesor honorowy wielu uczelni wyższych.

Nobel 2005 w dziedzinie chemii

Został on przyznany trzem naukowcom: Francuzowi oraz dwóm Amerykanom, którzy przyczynili się do świadomej metatezy. Reakcja ta polega na podwójnej wymianie pomiędzy cząsteczkami związków organicznych, w tym przypadku węglowodorów nienasyconych - alkenów, a dokładniej olein.

Pierwszy z uczonych: Yves Chauvin, opracował podstawy teoretyczne i wysunął hipotezę, że katalizatorami tego procesu są związki karbenowe.

Richard Schrock (na poniższym zdjęciu) "wyprodukował" taki katalizator zawierający molibden, jednakże okazał się on substancją nie odporną na warunki atmosferyczne.

Dopiero ostatni noblista - Robert Grubbs użył do metatezy rutenu, stabilnego i dogodnego katalizatora.

Odkrycia tych trzech geniuszy pozwolą na bardziej efektywny, mniej toksyczny dla środowiska rozwój takich dziedzin jak farmacja czy przemysł tworzyw sztucznych.