Transplantacje, czyli przeszczepianie choremu narządów lub tkanek pochodzących od innej osoby, są jedną z metod ratowania życia osób, których organy są w stanie uniemożliwiającym wyleczenie. Zajmuje się tym odrębna dziedzina medycyny, zwana transplantologią. Niektóre tkanki i narządy można pobierać od żywych dawców, pod warunkiem, że nie stanowi to dla nich zagrożenia zdrowia. W ten sposób przeszczepia się np. nerki czy szpik kostny. Większość narządów jednak pobiera się od osób zmarłych, np. serce, płuca, trzustkę. Według polskiego prawa zmarły może stać się dawcą organów, jeśli za życia nie pozostawił pisemnego oświadczenia, że nie wyraża na to zgody.

Procedury w takim przypadku wymagają poinformowania rodziny zmarłego o zamiarze pobrania organów i upewnienia się o braku jego sprzeciwu. Rodzina nie jest proszona o wyrażenie zgody, lecz może potwierdzić wolę zmarłego, jeśli ją zna. W przypadku istnienia pisemnego sprzeciwu zmarłego, lekarze bez zastrzeżeń je respektują. Przed pobraniem narządów wykonuje się badania, mające wykluczyć istnienie u dawcy chorób, które mogłyby zostać przeniesione biorcy wraz z przeszczepianym organem. Pobranie narządów od zmarłego odbywa się jak normalna operacja chirurgiczna, z zachowaniem szacunku dla jego ciała.

Od chwili pobrania narządów od dawcy do momentu przeszczepienia ich biorcy, wymagane jest rygorystyczne spełnianie określonych warunków medycznych. Samo pobranie może nastąpić jedynie w upoważnionych do tego ośrodkach medycznych. Pobrane narządy muszą być odpowiednio zabezpieczone i transportowane z ogromną ostrożnością. Ich losy cały czas są śledzone przez ośrodki medyczne. Zaniedbanie lub pominięcie którejkolwiek z procedur wyklucza przeszczepienie danego narządu. Organy pobrane od dawców nie mogą być sprzedawane, ponieważ naruszałoby to procedury medyczne. Komercjalizacja przeszczepów zabroniona jest również ustawowo. Przeszczepienie narządu do organizmu biorcy odbywa się w specjalistycznych ośrodkach i wymaga wysokiej klasy specjalistów, gdyż jest to zabieg niezwykle skomplikowany i trudny.

Najważniejszym problemem przy transplantacji jest przyjęcie się przeszczepu. Organizm biorcy musi przyjąć obcy narząd i pozwolić mu wrosnąć we własne tkanki, aby mógł on podjąć prawidłowe funkcjonowanie i przejąć czynności utraconego organu. Najbezpieczniejsze pod tym względem są przeszczepy pochodzące z innego miejsca organizmu biorcy - tak dokonuje się np. transplantacji skóry. Tkanki pochodzące od innej osoby są traktowane przez organizm biorcy jako ciała obce i rozwija się reakcja immunologiczna podobna do alergicznej. Dlatego też po zabiegu transplantacji podaje się biorcy leki immunosupresyjne, które obniżają siłę działania układu odpornościowego. Leki te muszą być przyjmowane do końca życia. Tak więc warunki prawidłowego przyjęcia się przeszczepu są następujące:

  • odpowiedni dobór dawcy i biorcy pod względem zgodności tkankowej
  • podawanie leków immunosupresyjnych
  • zapobieganie różnego typu powikłaniom i ich leczenie w przypadku wystąpienia
  • szybkie rozpoznanie reakcji odrzucenia przeszczepu przez organizm biorcy i podjęcie odpowiednich działań

Jak już wspomniano, najbezpieczniejsze są przeszczepy pochodzące z organizmu biorcy. Nazywamy je autogenicznymi - polegają na przeniesieniu tkanki z jednego miejsca organizmu w inne. Jest to bezpieczne, gdyż mamy do czynienia z tymi samymi antygenami tkankowymi (zgodność genetyczna). Najczęstsze z kolei są przeszczepy allogeniczne, polegające na przeniesieniu organów pomiędzy osobnikami tego samego gatunku, lecz różnymi genetycznie. Szczególnym przypadkiem są przeszczepy izogeniczne - pomiędzy bliźniętami jednojajowymi. Dawcabiorca to różne osoby, lecz identyczne pod względem genetycznym. Stąd efekt jest taki sam, jak w przypadku przeszczepu autogenicznego. Można też wykonywać przeszczepy ksenogeniczne, pomiędzy osobnikami różnych gatunków. W tym przypadku ryzyko odrzucenia jest największe.

Po otrzymaniu przeszczepu biorca może prowadzić normalne życie, bez obaw kontynuować naukę i pracę. Dawca życiodajnego narządu pozostaje dla nich anonimowy, nigdy nie poznają jego nazwiska. Transplantacje nerek przynoszą również korzyści innym chorym, ponieważ osoba, która otrzymała przeszczep, zwalnia miejsce do dializy dla tych, którzy wymagają tych zabiegów i oczekują dopiero na przeszczep. Jest to również oszczędność kosztów, gdyż wykonywanie dializ jest znacznie droższe niż wykonanie operacyjnego przeszczepu nerki. Polska może szczycić się poziomem wykonywanych transplantacji - wyniki przeszczepów serca i nerek, wykonywanych w naszych klinikach nie odbiegają od skuteczności zachodnioeuropejskich ośrodków.