Nauką zajmującą się wszystkimi poziomami zorganizowania życia, rozpoczynając od badania molekuł

biologia molekularna, genetyka molekularna, biochemia), poprzez badania komórek ( cytologia), tkanek ( histologia), osobników oraz dużych populacji i ekosystemów, zajmuje się BIOLOGIA.

Czynności pojedynczych komórek i tkanek bada fizjologia. Podzielić ją możemy dodatkowo w zależności od przedmiotu badań na cytofizjologię oraz histofizjologię.

Dziedziną biologii są także działy taksonomiczne. Podstawowa jednostka tych dziedzin to gatunek. Nauki te zajmują się określonymi grupami organizmów ( botanika, bakteriologia, zoologia i in.). Zależności pomiędzy gatunkiem a przestrzenia geograficzną bada biogeografia. Rozwój życia od momentu jego pojawienia się na Ziemi bada ewolucjonizm.

Ponieważ biologia jest nauką uprawianą w wielu odrębnych dziedzinach, dlatego korzysta z wielu dyscyplin naukowych. Większość dziedzin biologicznych, która zajmuje się żywymi organizmami ma opisowy charakter i prowadzi klasyfikację organizmów. Do tych nauk zaliczyć możemy zoologię, botanikę, mikologie, mikrobiologię, algologię, antropologię i wiele innych. Wszystkie odrębne grupy zwierząt oraz roślin posiadają swoją specjalistyczną dziedzinę biologii. W biologii można także wyróżnić dyscypliny eksperymentalne, zajmujące się badaniem zjawisk, struktur, funkcji oraz procesów życiowych. Wśród biologicznych nauk eksperymentalnych możemy wyróżnić cytologię, anatomię, histologię, genetykę, biochemię i in.

Biologia stale się rozwija, świadczy o tym fakt pojawiania się kolejnych nowych dyscyplin takich jak, biologia molekularna, biotechnologia, ekologia. Za dziedzinę scalającą wszystkie nauki biologiczne uważa się ewolucjonizm.

Dziedziny biologiczne:

I.BOTANIKA

Jest to dział biologii zajmujący się roślinami. Głównymi działami botaniki są:

1. morfologia roślin.

Nauka ta zajmuje się badaniem ukształtowania, pokroju i budowy zewnętrznej organów roślin, oraz bada stosunki zachodzące miedzy narządami roślin i przemianami, którym ulegają. Do nauk morfologicznych zaliczamy:

- cytologię ( bada ona czynności i budowę komórek),

- histologię ( bada tkanki),

- organologia ( zajmuje się ona budową wewnętrzną i zewnętrzną rośliny, rozwojem, znaczeniem i przemianami organów roślin, oraz bada zależności pomiędzy ich funkcją a ukształtowaniem).

2. systematyka.

Dziedzina ta zajmuje się klasyfikacją organizmów, pod względem ich budowy anatomicznej, rozwoju embrionalnego, i właściwościami biochemicznymi.

3. fitofizjologia ( fizjologia roślin).

Jest to nauka zajmująca się procesami życiowymi, które przebiegają w organizmie. Wśród procesów, którymi zajmujecie fizjologia roślin wymienić możemy: fotosyntezę, oddychanie, wzrost, rozwój, gospodarkę wodną i mineralna i in.

4. geobotanika.

Dział ten obejmuje:

- fitogeografię ( nauka ta bada rozmieszczenie roślin na Ziemi oraz przyczyny takiego występowania),

- fitosocjologię ( jest to nauka badająca zbiorowiska roślinne oraz prawidłowości skupiania się roślin),

- ekologię roślin ( bada potrzeby siedliskowe roślin).

5. fitopatologia.

Jest to nauka zajmująca się chorobami roślinnymi, bada czynniki ich występowania, zajmuje się także metodami i sposobami zapobiegania chorobom.

6. florystyka.

Dział ten zajmuje się opisywaniem flory.

7. lichenologia.

Ta dziedzina botaniki zajmuje się opisem porostów.

8. briologia.

Nauka ta zajmuje się opisem mszaków.

9. mikologia.

Jest to nauka obejmująca wszystkie płaszczyzny badania grzybów, zajmuje się ich rozwojem, rozmnażaniem i in.

II. ZOOLOGIA

Dziedzina ta stanowi cały zespół nauk, badających zwierzęta. Zoologię podzielić możemy na kolejne dyscypliny:

1. morfologię zwierząt.

Jest to dziedzina zajmująca się budową zwierząt a także zależnościami pomiędzy czynnościami życiowymi a warunkami życia. Wśród morfologii występuje podział na:

- cytologię ( zajmuje się czynnościami i budową komórek zwierzęcych),

- anatomię ( bada narządy),

- histologię ( nauka ta zajmuje się budową oraz rozmieszczeniem tkanek w ustroju),

- embriologię ( jest to nauka o rozwoju zarodka),

- promorfologię ( jest to nauka zajmująca się budową ciała oraz stosunkami symetrii).

2. fizjologia zwierząt.

Jest to nauka badająca funkcje organizmów, zarówno jedno jak i wielokomórkowych, a także ich narządy, zespoły narządów, tkanki i komórki. Jest to bardzo szeroka dziedzina , dlatego występuje w niej wiele poddziedzin takich jak:

- fizjologia komórki,

- psychologia zwierząt,

- biologię rozrodu,

3. ekologia zwierząt.

Jest to nauka dotycząca stosunków pomiędzy zwierzęciem a środowiskiem.

4. zoogeografia.

Nauka ta zajmuje się rozmieszczeniem geograficznym zwierząt oraz czynnikami kształtującymi to rozmieszczenie.

5. genetyka.

Jest to nauka badająca dziedziczność oraz zmienność organizmów. Dzieli się ją na wiele szczegółowych dziedzin a wśród nich:

- genetykę molekularną,

- cytogenetykę,

- etnogenetykę,

- genetykę populacyjną,

- inżynierię genetyczną.

6. systematyka zwierząt.

Rolą tej dyscypliny jest uporządkowanie i systematyka zwierząt. Systematyka powinna być tworzona na podstawie wzajemnych pokrewieństw i powiązań filogenetycznych.

Klasyfikacja taka pozwoli uwidocznić rozwój skomplikowanych organizmów, wychodząc od prostych form jednokomórkowych.

7.ewolucjonizm.

Jest to nauka o rozwoju zwierząt od początku ich istnienia na Ziemi. Zmienne warunki bytowe oraz konieczność zmian przystosowawczych spowodowały rozwój wszystkich gatunków Ziemi. Rozwój ten następował w wielu kierunkach, począwszy jednak od wspólnego wyjściowego punktu.

Wśród poddziedzin ewolucjonizmu wyróżnić możemy paleontologię, która zajmuje się wymarłymi już gatunkami i odszukiwaniem ich szczątków w wykopaliskach.

Twórcą ewolucjonizmu był wielki angielski przyrodnik, Charles Darwin. Uczony ten wsławił się dzięki ustanowieniu teorii ewolucji, którą obecnie nazywamy także darwinizmem.

Założenia tej teorii szczegółowo przedstawione są w dziele " O powstawaniu gatunków droga doboru naturalnego". Darwinizm głosi, że kolejne gatunki powstają z innych dzięki ewolucji. Podstawowym napędem ewolucji jest naturalny dobór. Doborem naturalnym nazywamy konkurencję wewnątrzgatunkową, która preferuje osobniki posiadające pewne korzystne cechy, determinowane genetycznie.

Ponieważ świat zwierząt jest bardzo różnorodny a liczba zwierząt ogromna, konieczne stało się stworzenie określonych zoologicznych dyscyplin, zajmujących się poszczególnymi grupami zwierząt.

I tak zoologię dzielimy na:

- protozoologię, zajmującą się pierwotniakami,

- helmintologię, zajmującą się robakami pasożytniczymi,

- malakologię, zajmującą się mięczakami,

- entomologię , zajmującą się owadami,

- ichtiologię, zajmującą się rybami,

- herpetologię z zajmującą się płazami i gadami,

- ornitologię, zajmującą się ptakami,

- mammologię, zajmująca się ssakami,

- hydrobiologię, badającą organizmy wodne,

- parazytologię, zajmująca się pasożytami,

- arachnologię, zajmującą się pajęczakami i in.

III. BIOCHEMIA

Nauka ta nazywana także chemią fizjologiczną. Zajmuje się budowa chemiczną żywych organizmów a także procesami energetycznymi i chemicznymi, które zachodzą w żywych organizmach.

Biochemię możemy podzielić na:

- biochemię dynamiczną, zajmującą się badaniem procesów przemiany materii,

- biochemię statyczną, badającą jakościowy i ilościowy skład żywej materii,

- biochemie porównawczą, zajmująca się odrębnościami pomiędzy różnymi grupami organizmów, wpływa to 

na ustalenie genetycznych i biochemicznych powiązań w ewolucji.

IV. ANTROPOLOGIA

Nauka ta zajmuje się rozwojem oraz rodowodem człowieka. Antropologia bada zmienności cech ludzkich, zarówno w czasie jak i w przestrzeni. Nauka ta obejmuje kilka poddziedzin, związanych z różnymi problemami:

- filogenezę człowieka, czyli antropogenezę, badającą rodową historię człowiekowatych, rasowe zróżnicowanie człowieka, oraz zmienności cech człowieka, takich jak budowa twarzy, grupy krwi itp. Antropogeneza bada także wpływ warunków środowiskowych oraz genetycznych czynników na wzrastanie i dojrzewanie. Nauka ta zajmuje się także badaniem sposobu dziedziczenia cech fizycznych.

V. MIKROBIOLOGIA

Dziedzina ta zajmuje się drobnoustrojami, czyli bakteriami, wirusami, pierwotniakami, grzybami i in. Dzielimy ją na :

- mikrobiologię ogólną, zajmującą się cytologią, cytochemia i morfologią drobnoustrojów a także ich ekologią, genetyka, fizjologią i biochemią.

- mikrobiologie stosowaną, badającą tylko szkodliwe lub pożyteczne dla organizmu drobnoustroje, wywołujące pozytywne zmiany w środowisku. Dział ten możemy dodatkowo podzielić na pewne działy obejmujące: mikrobiologię lekarską ( zajmuje się badaniem cząstek, wywołujących choroby człowieka , ich toksycznością oraz wrażliwością na leki), mikrobiologię weterynaryjną ( dział ten podobny jest do mikrobiologii lekarskiej, ale dotyczy bakterii zwierząt), mikrobiologię sanitarną ( bada mikroby występujące w powietrzu, wodzie, żywności oraz zajmuje się ich skutecznym niszczeniem), mikrobiologię gleby ( badająca mikroorganizmy glebowe), fitopatologię ( zajmująca się patogenami bakteryjnymi roślin i sposobami ich zwalczania), mikrobiologię wody (zajmującą się zagadnieniami samooczyszczania się ścieków), mikrobiologię żywności ( badającą szkodliwe oraz pożyteczne bakterie, żyjące w produktach spożywczych), mikrobiologię techniczną ( badającą użyteczność bakterii w przemyśle chemicznym itp.).

VI. BIOLOGIA MOLEKULARNA

Nauka ta grupuje kilka nauk biologicznych, w tym genetykę , biofizykę i biochemię. Jej rolą jest ustalanie związków pomiędzy budową molekuł a ich zadaniem pełnionym w komórce. Biologia molekularna badając kasy nukleinowe, doprowadziła do ustalenia zapisu genetycznego oraz zbadała sposób przekazywania materiału genetycznego do komórek potomnych. Dziedziną zbliżającą się do biologii molekularnej jest inżynieria genetyczna.

VII. BIOFIZYKA

Dziedzina ta znajduje się na pograniczu kilku naukowych dyscyplin. Zajmuje się fizykochemicznymi i fizycznymi podstawami procesów życiowych. Do zadań biofizyki należy badanie przebiegu procesów fizjologicznych na poziomie molekuł. Nauka ta bada także promieniowanie nadfioletowe i jonizujące oraz ich wpływ na żywe organizmy.

VII. BIONIKA

Ta dziedzina bada budowę i działanie żywych organizmów w celu wykorzystania ich właściwości do konstrukcji technicznych urządzeń.

VIII. EKOLOGIA

Nauka ta bada zależności pomiędzy organizmem a jego środowiskiem życia.

Ostatnie lata przyniosły ściślejszą integrację tej nauki z genetyką oraz z ewolucjonizmem. Pojawił się nowy dział ekologii ewolucyjnej. Behawioralne aspekty ekologii przyczyniły się do powstania socjobiologii, która zajęła się ewolucją społecznego życia człowieka i zwierząt.

Odrębnym działem, który również pojawił się niedawno jest ekologia systemowa.

Termin " ekologia" jest obecnie stosowany przez wiele ruchów społecznych lub politycznych, których celem jest ochrona środowiska.