Funkcjonowanie administracji publicznej wiąże się z kontrolą jej działalności. W polskim systemie prawnym wyróżnia się następujące kryteria ze względu, na które dokonuje się tej kontroli, a mianowicie są nimi: legalność, gospodarność, rzetelność i celowość. Te kryteria są sprecyzowane w ustawach. Podkreślić należy tu, iż nie wszystkie podmioty administracji są kontrolowane przez uwzględnienie wszystkich kryteriów, co do tego jak kontrolowany jest podmiot decyduje ustawodawca. Podstawowym celem przeprowadzania kontroli w tych podmiotach ma na celu zapewnienie ich sprawnego funkcjonowania oraz eliminowania wykrytych błędów. Służy również prewencji i usuwaniu podstaw złego funkcjonowania w przyszłości.

Kontrole można podzielić na wewnętrzną i zewnętrzną. W organach administracji publicznej kontroli wewnętrznej dokonują zazwyczaj powołane do tego odpowiednie komórki. Kontrolę zewnętrzną natomiast, przeprowadza organ, który jest wyspecjalizowany do tego typu działalności i jest niezależny. W funkcjonowaniu administracji wyodrębnić należy następujące kontrole: resortową, międzyresortową, prokuratorską, instancyjną oraz kontrolę przeprowadzaną przez Regionalne Izby Obrachunkowe.

W każdym resorcie dokonuje się tzw. kontroli resortowej. Wykonuje ją podmiot podrzędny wobec ministra, który stoi na czele tego resortu. Dzieje się tak za sprawą unormowania zawartego w ustawie o Radzie Ministrów. Mówi on mianowicie o obowiązkach ministrów wobec swoich resortów, czyli między innymi o nadzorze, kontroli odpowiednich podmiotów i instytucji. Te działalności oczywiście dotyczą tych podmiotów, które są podległe danemu ministrowi. Istotne tu jest, iż pomimo odpowiedzialności ministra za te podmioty kontroli dokonuje wyspecjalizowana do tego jednostka, umieszczona w strukturze resortu, można, więc mówić w tym przypadku o wewnętrznej kontroli.

Innym rodzajem kontroli dokonywanej w administracji publicznej jest kontrola międzyresortowa. Nie należy jej utożsamiać z kontrolo resortowa. To jest kontrola, która dokonywana jest przez podmioty kontrolne na zewnątrz resortu. Dotyczy, bowiem podmiotów zewnętrznych, ale podległych resortowi. Takim popularnym rodzajem omawianej kontroli jest inspekcja. Inspekcja może mieć różny zasięg działania, mianowicie może mieć pełny zakres bądź ograniczony.

Jednym z rodzajów kontroli to powszechnie znana kontrola skarbowa. Procedura jej jest unormowana w ustawie o kontroli skarbowej. Organami tej kontroli są: minister właściwy do spraw finansów publicznych, Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej, dyrektor urzędu kontroli skarbowej. Kontroli dokonują kompetentni do tego kontrolerzy skarbowi. Kontrolowanym mogą być zarówno osoby prawne jak również osoby fizyczne, gdyż główną funkcja jej jest ochrona interesów Skarbu Państwa, czyli czuwanie nad prawidłowym obiegiem wpływów budżetowych, a przede wszystkim, aby nikt ich nie uszczuplał. Podstawowym takim wpływem są podatki a następnie akcyza.

Innym rodzajem kontroli jest kontrola w ograniczonym zakresie i tak możemy wyróżnić: Inspekcje Informacji Finansowej, Inspekcje Handlową, Inspekcje Sanitarną, Inspekcje Ochrony Środowiska, Inspekcje Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Inspekcje Farmaceutyczną. Pierwsza z nich zajmuje się kontrolą finansową podmiotów administracji a nade wszystko przeciwdziała napływowi środków finansowych z nielegalnych bądź nieujawnionych źródeł. Kolejna z wymienionych inspekcji zajmuje się sprawami gospodarczymi i prawami konsumenckimi. Natomiast inspekcja sanitarna ma na celu zapewnienie przestrzegania zasad sanitarnych. Zadaniem inspekcji ochrony środowiska jest zapewnienie ochrony ustawowo sprecyzowanych kryteriów dotyczących środowiska, czyli np. badanie emisji spalin, hałasu, ścieków.

Istnieje również kontrola instancyjna, która różni się znacznie od wyżej wymienionych. Dokonują jej podmioty nadrzędne w stosunku do podmiotu kontrolowanego. Inicjatywa tej kontroli należy do podmiotów z poza administracji, które to korzystają z instytucji odwołania. Podmioty te wszczynają ta procedurę, gdy nie są zadowolone z decyzji organów i w ich przekonaniu jest ona bezprawna. Ta kontrola może mieć charakter pośredni bądź bezpośredni a uzależnione to jest od przedmiotu odwołania.

Innym rodzajem kontroli jest kontrola parlamentarna, sprawowana przez sejm. Ma ona na celu zapewnianie praworządnej działalności Radzie Ministrów. Podlega jej zarówno cała Rada jak również poszczególni ministrowie. Unormowana jest ona w Konstytucji i może mieć charakter kontroli dokonywanej przez całą izbę np. poprzez wotum nieufności, a także poprzez komisje sejmowe i posłów którzy uprawnieni są do składania interpelacji.

Nadrzędnym organem kontrolnym w państwie jest Najwyższa Izba Kontroli. Podstawą prawną jej funkcjonowania jest Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej, która normuje jej podstawy i odsyła nas do ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli jako przepisów szczegółowych. "Art. 5. 1. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadza kontrolę pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3.

2. Kontrola działalności samorządu terytorialnego przeprowadzana jest pod względem legalności, gospodarności i rzetelności.

3. Kontrola działalności jednostek organizacyjnych i przedsiębiorców, o których mowa w art. 2 ust. 3, jest przeprowadzana pod względem legalności i gospodarności."

Zgodnie z Art. 2. "Najwyższa Izba Kontroli kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych. Najwyższa Izba Kontroli może kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, samorządowych osób prawnych i innych samorządowych jednostek organizacyjnych. Najwyższa Izba Kontroli może również kontrolować działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych (przedsiębiorców) w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa …" Może również z własnej inicjatywy, czyli nie obowiązkowo kontrolować organy samorządu terytorialnego, samorządowe osób prawnych, inne samorządowe jednostki organizacyjne pod względem legalności, gospodarności i rzetelności, inne jednostki organizacyjne i podmioty gospodarcze o ile wykorzystują one majątek lub środki państwowe/komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa.

Zadaniem tego organu jest także kontrola budżetu państwa, a także kontrola finansów ważnych instytucji i podmiotów państwowych takich jak: Kancelarii Prezydenta RP, Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Trybunału Konstytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, Krajowego Biura Wyborczego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Państwowej Inspekcji Pracy.

Jak już wcześniej wspomniano kontrola może być dokonywana z inicjatywy NIK- u, ale również taka inicjatywę posiada sejm, Premier, lub Prezydent RP. Zadaniem tego organu jest po przeprowadzeniu kontroli przedkładać z nich sprawozdania podmiotom odpowiednio, co do inicjatywy.

Podczas kontroli zgodnie z Art. 33. 1." Kontroler jest upoważniony do swobodnego poruszania się na terenie jednostki kontrolowanej bez obowiązku uzyskiwania przepustki oraz zwolniony jest od rewizji osobistej, jeżeli przewiduje ją wewnętrzny regulamin jednostki kontrolowanej.

2. Kierownik jednostki kontrolowanej zapewnia kontrolerowi warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli, w szczególności niezwłoczne przedstawianie do kontroli żądanych dokumentów i materiałów, terminowe udzielanie wyjaśnień przez pracowników jednostki, udostępnianie urządzeń technicznych oraz środków transportu z ich obsługą, a w miarę możliwości oddzielnych pomieszczeń z odpowiednim wyposażeniem."

Kontroler może sporządzać, a w razie potrzeby może zażądać od kierownika jednostki kontrolowanej sporządzenia niezbędnych dla kontroli odpisów lub wyciągów z dokumentów, jak również zestawień i obliczeń na podstawie dokumentów. "W razie potrzeby ustalenia stanu faktycznego obiektów lub innych składników majątkowych albo przebiegu określonych czynności, kontroler może przeprowadzić oględziny.

2. Oględziny przeprowadza się w obecności kierownika komórki organizacyjnej, odpowiedzialnego za przedmiot lub czynności poddane oględzinom, a w razie jego nieobecności - pracownika wyznaczonego przez kierownika jednostki kontrolowanej.

3. Z przebiegu i wyniku oględzin sporządza się niezwłocznie protokół, który podpisuje kontroler i osoba wymieniona w ust. 2."

Kontroler może żądać od pracowników jednostki kontrolowanej udzielenia mu, w terminie przez niego wyznaczonym, ustnych i pisemnych wyjaśnień w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli. Kontroler może wzywać pracowników jednostki kontrolowanej do stawienia się w celu ich przesłuchania w charakterze świadków. Kontroler może wzywać do osobistego stawienia się w siedzibie jednostki kontrolowanej lub jednostki organizacyjnej Najwyższej Izby Kontroli albo organu administracji rządowej inne osoby w celu ich przesłuchania w charakterze świadków.

Następnym organem uprawnionym do dokonania kontroli administracji publicznej jest Rzecznik Praw Obywatelskich. Podstawą jego działalności jest również ustawa zasadnicza, która w kwestiach szczególnych odsyła nas do ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Organ ten jest niejako strażnikiem praw człowieka i obywatela, jego wolności, które są mu zagwarantowane w ustawie zasadniczej. Każdy może zainicjować postępowania kontrolne prowadzone przez rzecznika, jest on, bowiem gwarantem wolności i praw. Jeżeli podejmie on zbadanie danej sprawy to uprawniony jest do żądania wyjaśnień, zlecić zrobienia jakiś niezbędnych w sprawie ekspertyz, a także opinii właściwych osób. Może on uczestniczyć w procedurach sądowych i administracyjnych oraz być ich inicjatorem. kompetentny jest on również do wnioskowania i inicjatywy ustawodawczej oczywiście w zakresie swojej właściwości, czyli, dotyczy to ma praw i wolności człowieka i obywatela. Jest on również obowiązany do przedkładania, co roku sprawozdania przed sejmem i senatem o przestrzeganiu praw i wolności w Polsce.

Innym bardzo istotnym organem kontrolnym jest Państwowa Inspekcja Pracy. W jego skład wchodzą: Główny Inspektorat Pracy, okręgowe inspektoraty pracy i inspektorzy pracy. Zadaniem ich jest zapewnienie przestrzegania prawa pracy a także zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Kontroluje on pracodawców prywatnych i państwowych. Istotnymi kwestiami poruszanymi podczas kontroli są wynagrodzenie pracowników, czy wypacane są im zgodnie z prawem nadgodziny, czy przestrzegane są przepisy dotyczące urlopów, bezpieczeństwa, czy pracownicy nie są wykorzystywani itp. Zajmuje się ona również wypadkami pracowników podczas świadczenia pracy na rzecz pracodawcy, ich przyczynami i podejmuje działania do ich ewentualnych eliminacji. Dokonać tego może za sprawą opiniowania zmian do kodeksu pracy bądź innych aktów normatywnych z tego zakresu.

Następnym organem kontrolnym jest Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych. jego działalność jest unormowana w ustawie o ochronie danych osobowych. Zadaniem jego jest sprawdzanie czy przestrzegane jest przez różne podmioty zarówno publiczne jak również prywatne prawo każdego do nie rozpowszechniania bez jego zgody dotyczących go danych osobowych. Rozpowszechnianie to dotyczy celowego działania jak i nieprawidłowości przypadkowych. Organ ten powołuje sejm na okres czterech lat. Kontrola danych osobowych polega na sprawdzaniu czy są one przetwarzane zgodnie z prawem, czy są one dobrze przechowywane. Inspektor uprawniony jest do wstępu do pomieszczeń przeznaczonych na przechowywanie danych osobowych, może również żądać udostępnienia mu niezbędnych urządzeń służących do przetwarzania danych. Oprócz tego zadaniem inspektora jest prowadzenie rejestru zbiorów danych osobowych, wydawanie decyzji dotyczących danych osobowych itp.

Istotną kwestią dotyczącą kontroli jest tzw. społeczna kontrola. Polega ona głównie na składaniu skarg i wniosków oraz wszelkiego rodzaju petycji. To prawo zagwarantowane jest w konstytucji. Dokonywana może być ona zarówno bezpośrednio jak i pośrednio, a jej przedmiotem mogą być przykładowo zaniedbania, nieprawidłowości w administracji, naruszenie interesów wnioskującego itd.

W dążeniu do sprawnego funkcjonowania państwa, czyli jego instytucji, ale również i obywateli jest nieuniknione przeprowadzanie kontroli a co za tym idzie funkcjonowanie organów kontrolnych. Opisane organy to tylko niektóre z funkcjonujących, które niejako tylko są wizytówką kontroli przeprowadzanych w państwie prawnym, mającym na celu zapewnienie przestrzegania prawa.