Główną ustawą regulująca postępowanie przed organami administracji jest Kodeks postępowania administracyjnego. Określa on zbiór spraw jakie podlegają rozpatrzeniu w postępowaniu administracyjnym (KPA), określa organy, które mogą prowadzić postępowanie a także stanowi katalog norm i zasad w oparciu o które organy powinny podejmować rozstrzygnięcia w poszczególnych sprawach.

Kodeks w sposób enumeratywny wylicza rodzaje spraw, co do których jego przepisy nie mają zastosowania. Są to sprawy z zakresu postępowań karno-skarbowych, należące do właściwości polskich przedstawicielstw dyplomatycznych oraz urzędów konsularnych, sprawy regulowane ustawą Ordynacja podatkowa, sprawy dotyczące nadrzędności i podległości organizacyjnej w stosunkach pomiędzy organami państwowymi a innymi państwowymi jednostkami organizacyjnymi oraz w sprawach związanych z podległością służbową pracowników organów oraz jednostek organizacji państwowych.

Postępowanie administracyjne jest wykonywane przez organy administracyjne. Zgodnie z Kodeksem, organami administracji publicznej są centralne organy administracji rządowej, wojewodowie, inne organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz ministrowie. Minister rozumieniu Kodeksu to nie tylko osoba stojąca na czele danego resortu, ale także Prezes rady Ministrów, wiceprezes Rady Ministrów, osoba pełniąca funkcję ministra danego resortu, kierownicy centralnych urzędów administracji rządowej, którzy są podporządkowani bądź nadzorowani przez Prezesa Rady Ministrów lub przez ministra właściwego danym zakresie oraz kierownicy równorzędnych państwowych urzędów.

Do organów jednostek samorządu terytorialnego zaliczamy organy gminy, powiatu i województwa, organy związków gmin oraz związków powiatów, wójta, burmistrza, starostę, marszałka województwa, kierowników służb, inspekcji i straży a także Samorządowe Kolegia Odwoławcze.

Ponieważ organizacja społeczna jest także strona postępowania administracyjnego, Kodeks podaje jej definicję., Zgodnie z nią organizacją społeczną jest organizacja zawodowa, a także samorządowa i spółdzielcza a także inna organizacja społeczna.

Kodeks postępowania administracyjnego stanowi zbiór norm prawnych jakie obowiązują podczas prowadzenia sprawy i wydania rozstrzygnięcia. W rozdziale II zostały natomiast zawarte zasady, w oparciu o które powinny działać wszystkie organy administracji.

Pierwszą zasadą, o której mowa w Kodeksie jest zasada praworządności. Oznacza ona, iż przestrzeń w jakiej poruszają się organy i w jakiej działają jest ściśle określona przepisami prawa; mogą one działać tylko na podstawie obowiązujących przepisów. Ponieważ prawo administracyjne reguluje stosunki pomiędzy państwem a obywatelem na organy administracji publicznej został nałożony obowiązek stosowania zasady uwzględniania interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli oraz zasady pogłębiania zaufania administracji publicznej. W każdym stadium postępowania administracyjnego organ administracji publicznej ma obowiązek informować stronę o przysługujących jej prawach. Nie mogą zachodzić sytuacje, iż strona zostanie pokrzywdzona ze względu na swoja nieznajomość prawa (zasad informowania strony i innych uczestników postępowania została określona w art. 9). W postępowaniu administracyjnym ma zastosowanie także zasada czynnego udziału. Artykuł 10 zapewnia możliwość uczestnictwa strony w każdym etapie postępowania, zapewnia także prawo wypowiedzi oraz możliwość przedstawiania dowodów. Od powyższej zasady przewidziane są wyjątki - artykuł 10 § 2 pozwala na odstąpienie od tej zasady w przypadku spraw niecierpiących zwłoki, zagrażających życiu a także w celu uniknięcia niepowetowanej szkody. Na organy administracji został nałożony także obowiązek uzasadniania podjętych przez siebie decyzji (zasada przekonywania - art. 11). Postępowanie administracyjne powinno przebiegać szybko i sprawnie, zwłaszcza w przypadku zebrania całego materiału dowodowego (zasada szybkości i prostoty postępowania). Stosowane środki powinny być jak najprostsze i adekwatne do trudności rozstrzyganej sprawy. Kodeks zwraca także uwagę na możliwość zawarcia przez organami administracji tzw. ugody, czyli porozumienia pomiędzy osobami mającymi sprzeczne interesy (ta zasada ugodowego załatwiania spraw zawarta jest art. 13). Kodeks obliguje organy także do załatwiania wszystkich spraw w formie pisemnej (zasad pisemności); dokumenty powinny być opatrzone własnoręcznym podpisem osoby je sporządzającej. Kodeks przewiduje jednakże kilka wyjątków od tej zasady zezwalając na załatwianie pewnych spraw w formie ustnej. W postępowaniu administracyjnym stosuje się także zasadę dwuinstancyjności, tzn. każda decyzja wydana przez organ niższego stopnia może zostać przekazana do rozpatrzenia do organu wyższego stopnia. Wyjątek od tej zasady stanowi zasada trwałości decyzji ostatecznych to znaczy, w przypadku, gdy upłynął termin do wniesienia odwołania od decyzji, decyzja ta staje się ostateczna a organ administracji. W przypadku decyzji niezdolnych z prawem decyzje mogą zostać zaskarżone do Najwyższego Sądu Administracyjnego.

W szczególnych sytuacjach pracownik, biorący udział w rozstrzyganiu danej sprawy może zostać od niej odsunięty. Takie sytuacje są uregulowane w art. 24 i są to: sprawy, w których pracownik sam jest stroną, sprawy, w których strona są osoby, będące w związku danym z pracownikiem (małżonek, osoby przysposobione, lub nad którymi sprawowana jest kuratela), lub których łączy go powinowactwo do II stopnia), sprawy, w których pracownik występował w charakterze świadka lub biegłego albo był przedstawicielem jednej ze stron albo przedstawicielem był ktoś z jego rodziny, a także gdy sprawa dotyczy bezpośredniego przełożonego pracownika lub gdy przeciwko pracownikowi wszczęte zostało postępowanie dyscyplinarne lub karne.

Wyłączenie pracownika następuje na mocy decyzji jego bezpośredniego przełożonego, który wyznacza jednocześnie innego pracownika.

W przypadku, gdy sprawa dotyczy osoby na stanowisku kierowniczym, można wyłączyć cały organ orzekający. W takim wypadku sprawa rozpatrywana jest przez organ wyższego stopnia.

W sytuacji, gdy wyłączony powinien zostać członek organu kolegialnego, decyduje o tym przewodniczący tego organu lub następuje to z urzędu.

Każda osoba, której interesu pranego albo obowiązku dana sprawa dotyczy a także każdy, kto występuję do organu z żądaniem podjęcia czynności w celu zabezpieczenia swojego interesu prawnego jest nazywany stroną postępowania. Mogą nimi być zarówno osoby fizyczne jak i prawne oraz jednostki, które nie posiadają osobowości prawnej (np. organizacje społeczne).

Stroną w postępowaniu jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stronami mogą być osoby fizyczne i osoby prawne oraz jednostki nieposiadające osobowości prawnej (organizacje społeczne). Strona ni musi działać osobiście; w przypadku osób fizycznych w zastępstwie mogą działać albo ustawowi przedstawiciele (kuratorzy, rodzice, opiekunowie prawni), w przypadku osób prawnych będą to ustawowi lub statutowi przedstawiciele. W miejsce osób zmarłych wstępują spadkobiercy.

W pewne odrębne kompetencje została wyposażona organizacja społeczna. Może ona wystąpić z wnioskiem o wszczęcie postępowania lub o dopuszczenie jej do toczącego się już postępowania, które dotyczy osoby trzeciej. Organ administracji, jeżeli uzna to za celowe, wszczyna lub dopuszcza organizacje do postępowania. Organizacji przysługują wtedy prawa strony, a organ prowadzący sprawę jest zobligowany do poinformowaniu strony o wszczęciu.

Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje także możliwość działania strony za pośrednictwem pełnomocnika. Osoba fizyczna, będąca pełnomocnikiem, musi legitymować się pełną zdolnością do czynności prawnych. Forma udzielenia pełnomocnictwa jest dowolna - może ona być pisemna i wtedy do akt sprawy pełnomocnik dołącza jego oryginał, albo może być też ustna, poprzez wniesienie do protokołu. W przypadku, gdy w sprawie mniejszej wagi jako gdy jako pełnomocnik występuje członek rodziny, organ może odstąpić od żądania przedstawienia pełnomocnictwa. Natomiast, jeżeli strona jest nieobecna, obowiązkiem organu jest wystąpienie do właściwego sądu pełnomocnikiem ustanowienie pełnomocnika. Od tej zasady można odstąpić jeżeli zwłoka przyniosłaby niepowetowane szkody - wtedy organ samodzielnie wyznacza przedstawiciela.

Zgodnie z zasadami zawartymi w Kodeksie, organy administracji mają obowiązek załatwiać wszystkie sprawy niezwłocznie. W tym celu strona powinna dostarczyć wszystkie wymagane dokumenty, które mogłyby rozstrzygnąć daną kwestię. Organ natomiast nie ma obowiązku wymagać od strony, by udowadniała ona fakty powszechnie znane, lub które organ posiada szybkiego urzędu, lub które sam może uzyskać. Kodeks przewiduje iż sprawa powinna być rozstrzygnięta w ciągu jednego miesiąca, chyba że jest ona bardziej skomplikowana - wtedy organ ma na wydanie decyzji dwa miesiące. Jeżeli sprawa nie zostanie załatwiona w powyższym terminie, organ niezwłocznie powiadamia stronę o zaistniałej sytuacji, podaje powód przekroczenia terminu oraz wyznacza nowy.

Kodeks postępowania administracyjnego reguluje także kwestie związane z dostarczaniem stronom różnego rodzaju informacji, czyli z tzw. doręczeniami. Głównym celem doręczeń jest powzięcie wiedzy przez organ czy strona została należycie poinformowana o danej sprawie. W przypadku, gdy strona nie została właściwe poinformowana organ powinien odroczyć podjęcie danej czynności.

Kodeks reguluje instytucje doręczeń wprowadzając następujące zasady:

- doręczenie następuje za pośrednictwem poczty lub pracownika organy - wtedy wymagane jest pokwitowanie na piśmie,

- pismo zostaje doręczone stronie albo jej przedstawicielowi,

- każda zmiana adresu przez stronę musi być przekazana do wiedzy organu - w innym przypadku doręczenie pod stary adres będzie skutkowało prawnie.

Miejscem doręczenia pisma jest, w przypadku osoby fizycznej jej miejsce zamieszkania lub miejsce pracy albo też siedzib organu. Jeżeli w tych trzech miejscach nie można zastać osoby fizycznej, doręczenie następuje tam, gdzie daną osobę można zastać.

Przedstawiciel poczty lub organy, w przypadku nieobecności osoby w jej miejscu zamieszkania może pozostawić pismo osobie dorosłej zamieszkującej z adresatem lub też dozorcy lub sąsiadowi, pod warunkiem, że wyrażą na to zgodę i zobowiążą się do przekazania pisma adresatowi. Jeżeli żadna z powyższych osób nie wyrazi zgody, pismo zostawia się na okres 14 dni w urzędzie pocztowym .

W celu doręczenia pisma organizacji społecznej lub jednostce organizacyjnej należy przedłożyć pismo tylko osobie upoważnionej do jego odebrania.

W przypadku, gdy adres pisma odmawia jego przyjęcia, osoba dostarczająca pismo ma obowiązek zrobienia na piśmie adnotacji o odmowie przyjęcia oraz dołącza tą notatkę wraz z datą i podpisem do akt strony. W takiej sytuacji pismo uważa się za doręczone. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje także drogę obwieszczenia za drogę stosowną do poinformowania w danej sprawie strony (art. 49). Uznaje się, że po upływie 14 dni strona zapoznała się z jego treścią.

W celu uzyskania od strony zeznania na piśmie organ może zawezwać ją do stawienia się w siedzibie organu. W przypadku,. Gdy osoba nie jest w stanie stawić się ze względu na swój stan zdrowia, organ ma obowiązek odebrać zeznanie w jej miejscu zamieszkania. Na skutek wezwania strona powinna stawić się osobiście, kodeks nie przewiduje możliwości stawienia się pełnomocnika. W przypadku, gdy dana osoba mieszka daleko od siedziby właściwego organu, organ może zwrócić się z prośba do instytucji mającej siedzibę bliżej, aby to ona odebrała zeznania od osoby a następnie przekazała je do właściwego organu. Istnieją jednak wyjątki, gdy bez względu na odległość strona winna stawić się osobiście np. gdy konieczne jest zachowanie tajemnicy. Kodeks w art. 54 wymienia obligatoryjne elementy, jakie powinny zostać zawarte w wezwaniu. Są to: nazwa organu, adresat, cel wezwania, informacja czy wymagane jest stawiennictwo na piśmie czy tylko wystarczy przesłać pisemne zeznanie, datę i godzinę stawiennictwa, miejsce, dokładny adres. Niestawiennictwo może skutkować nałożeniem na stronę kary grzywny i wszczęciem postępowania dyscyplinarnego. We wszystkich sprawach nie cierp[idących zwłoki wezwania można dokonać za pośrednictwem telefonu, telegrafu lub Internetu. W przypadku podroży z odległego miejsca, strona może dochodzić od organu zwrotu kosztów podróży.

W Kodeksie postępowania administracyjnego rozróżniamy trzy podziały terminów. Pierwszy dzieli terminy na bezwzględnie oznaczone (np. 7 dni) oraz względnie oznaczone tj. np. bez zbędnej zwłoki. Drugi podział dzieli terminy na ustawowe oraz wyznaczane, natomiast trzeci podział podaje terminy zwykłe oraz terminy zawite.

Zgodnie z art.57 terminy mogą być podawane w dniach, miesiącach oraz tygodniach i latach. Termin zostanie zachowany, jeżeli zostanie złożony na poczcie w dniu wyznaczonego terminu. Można zwrócić się w przewidzianych przepisami prawa przypadkach o przywrócenie terminu.

Zgodnie z zasadą określoną Kodeksem postępowania administracyjnego, wszczęcie postępowania następuje z urzędu lub na wniosek. Za dzień wszczęcia postępowania uznaje się dzień złożenia przez stronę wniosku. W przypadku wszczęcia postępowania z urzędu jest to dzień, w którym organ w danej sprawie podjął pierwszą czynność. Na organ administracji został nałożony obowiązek poinformowania wszystkich stron o wszczęciu sprawy. Przepisy przewidują wielość stron w danej sprawie, jeżeli dotyczy ona kilku osób.

Wniosek złożony przez stronę dotyczący wszczęcia postępowania musi być w formie pisemnej, lub tez może nastąpić poprzez złożenie wniosku ustnie do protokołu. Aby postępowanie było wszczęte musi zostać podana kwestia sporna, czyli przedmiot sporu. W przypadku jakiegokolwiek braku formalnego w podaniu, stronie przysługuje siedmiodniowy termin na uzupełnienia wniosku. Jeżeli strona tego nie uczyni wniosek organ pozostawia bez rozpatrzenia. Pismo także pozostaje bez rozpatrzenia w przypadku braku adresu oraz danych osób wnoszącej wniosek. Jeżeli dane pismo zostało złożone w niewłaściwym do rozpoznania sprawy organie, urząd ma obowiązek przekazać wiosek do organu właściwego, właściwego czym powiadamia nadawcę.

Dodatkowo, jeżeli wniosek dotyczy kilku spraw do rozpatrzenia których właściwe są różne organy, organ do którego pismo wpłynęło rozpatruje sprawę w swoim zakresie po czym przekazuje informuje stronę o konieczności przekazania pisma do następnego właściwego urzędu. W takim wypadku liczy się termin wniesienia wniosku do pierwszego właściwego organu. Pismo zostanie zwrócone stronie, jeżeli ani sąd ani organ, do którego zostało wniesione nie może sam pisma przekazać.

Zgodnie z Kodeksem postępowania administracyjnego organ ma obowiązek sporządzić protokół z danej czynności, jeżeli będzie on miał znaczenie dla załatwienia sprawy. W kodeksie zwarty jest katalog spraw, kiedy protokół powinien być zawarty. Są to: wniesienie ustnego zeznania oraz zeznanie świadków. Protokół powinien zawierać informację, kto i kiedy danej czynności dokonał oraz powinien zawierać podpis sporządzającego oraz datę. W przypadku protokołu sporządzonego z przesłuchania, organ ma obowiązek przeczytać go przesłuchiwanemu, który protokół podpisuje. Do protokołu mogą zostać dołączone załączniki w formie pisemnej. W przypadku nanoszenia na protokół poprawek lub dokonywania skreśleń, muszą one być jasne i czytelne a także zaparafowane przez osobę dokonującą zmiany oraz opatrzone datą.

Adnotacje dotyczą czynności, które mają ważne znaczenie dla toku prowadzonej sprawy.

W każdym momencie postępowania administracyjnego stronie przysługuje prawo wglądu do akt. Można także zwrócić się do organu o wydanie uwierzytelnionego odpisu, oraz sporządzać na podstawie przedłożonych akt notatki lub odpisy. W przypadku nie wyrażenia zgody na udostępnienie akt stronie przysługuje prawo złożenia zażalenia, które składa się do organu wyższego stopnia.

W postępowaniu administracyjnym dowodem może być wszystko, co ma jakieś znaczenie dla sprawy i nie jest sprzeczne z przepisami prawa. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje:

- dowód z dokumentu urzędowego,

- dowód z dokumentu prywatnego, nie posiadającego równej mocy z dokumentem urzędowym,

- dowód z przesłuchania świadków. Kodeks określa, kto nie może składać zeznań w charakterze świadka. Są to osoby, które budzą wątpliwości, co do jej zdolności i możliwości percepcyjnych (osoba niewidoma, głuchoniema), osoby zobowiązane do zachowania tajemnicy państwowej oraz duchowni związani tajemnicą spowiedzi. Osoba zawezwana w charakterze świadka nie może odmówić złożenia zeznania, chyba że pytanie dotyczy spraw, które mogłyby ją narazić na hańbę, wiązałyby się ze złamaniem tajemnicy służbowej, szkodą majątkową lub naraziłyby świadka na odpowiedzialność karną. Odmówić z powyższych powodów zeznań mogą także osoby bliskie takie jak małżonek, rodzice, dzieci. Świadek jest informowany, że za złożenie fałszywych zeznań będzie pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

- dowód z opinii biegłego. Względem biegłego mają zastosowanie te same zasady wyłączenia co w stosunku do świadka.

- dowód z przedmiotu oględzin,

- dowód z przesłuchania stron - stosowany w przypadku braku innych dowodów, lub braku mocy dowodowej innych rzeczy.

W przypadku niezastosowania się do polecenia organu, organ może nałożyć na biegłego lub świadka albo inne osoby karę grzywny, w wysokości 50 zł. Na powyższe postanowienie stronie przysługuję siedmiodniowy termin do wniesienia zażalenia, w związku z którym możemy wytłumaczyć powód niezastosowania się do polecenia.

Pewnych rzeczy w postępowaniu administracyjnym się nie dowodzi. Należą do nich fakty, które są powszechnie znane oraz fakty, które są znane organowi. Strona może brać czynny udział we wszystkich stadiach postępowania także w postępowaniu dowodowym, polegający na zadawaniu pytań czy też żądaniu wyjaśnień. Organ ma obowiązek informować stronę o podejmowaniu czynnościach dowodowych nie później niż 7 dni od przewidzianej daty. Kodeks przewiduje wyjątek od powyższej zasady czynnego udziału strony - w przypadku zagrożenia ludzkiego życia lub niepowetowanej szkody na skutek nie załatwienia natychmiastowego danej sprawy można nie informować strony o prowadzonych czynnościach dowodowych..

Organ w sposób swobodny może dokonać oceny dowodów i nie jest tu niczym związany.

Rozprawa w postępowaniu administracyjnym ma charakter gabinetowy, a przed jej rozpoczęciem organ zawiadamia o terminie rozprawy wszystkie zainteresowane bądź konieczne osoby. Organ zawiadamia strony albo pisemnie, albo poprzez obwieszczenie albo w inny przyjęty zwyczajowo sposób, na siedem dni przez rozprawą. W przypadku nie stawienia się strony na rozprawę nie zostaje ona odroczona. Organ odracza rozprawę w następujących sytuacjach:

- gdy zostało nienależycie dokonane doręczenie o terminie rozprawy,

- gdy wystąpiła jakaś ciężka przeszkoda w stawieniu się strony na rozprawę,

- z innego powodu.

Osoba, która zachowuje się niestosownie podczas rozprawy jest najpierw upominana, po czym może ona zostać wyprowadzona z Sali przez policję sesyjną, a organ może nałożyć na nią karę pieniężna w wysokości 100 zł.

W KPA przewidziane są sytuacje, które powodują zawieszenie postępowania. Następuje to, zgodnie z art. 97:

- w przypadku śmierci strony i niemożności ustalenia spadkobierców, którzy mogliby wejść w prawa strony,

lub

- w przypadku śmierci przedstawiciela ustawowego strony,

Z wnioskiem o zawieszenie postępowania może wystąpić także strona, która wystąpiła także z wnioskiem wszczęcie postępowania. Organ może zawiesić postępowanie, jeżeli nie naruszy to interesu społecznego. Jeżeli żadna ze stron postępowania nie wystąpi z wnioskiem o ponowne podjęcie postępowania w ciągu trzech lat od zawieszenia, to żądanie po upływie tego terminu uważa się za nieuzasadnione.

Jeżeli zawieszenie postępowania nastąpiło z urzędu, organ ma obowiązek usunąć przeszkody powodujące zawieszenie.

Organ może także umorzyć postępowanie w przypadku gdy stało się one bezprzedmiotowe lub gdy strona wystąpiła z wnioskiem. W takiej sytuacji musi być to wniosek strony, która wniosła także wniosek o wszczęcie postępowania, na umorzenie zgadzają się wszystkie strony sprawy i nie naruszy to interesu prawnego.

W artykule 100 zostało zawarta problematyka zagadnienia wstępnego.

Zawieszenie postępowania następuje w formie postanowienia, które obligatoryjnie musi zawierać uzasadnienie.

Do najważniejszych aktów wydawanych przez organy administracji publicznej należą decyzje administracyjne, będące aktami o charakterze zewnętrznym tzn. oddziałują na inne podmioty niż organy administracji. Decyzja jest aktem woli organu administracyjnego, jest ona wydawana na podstawie obowiązujących przepisów prawa, musi mieć wskazanego adresata. Zazwyczaj jedna sprawa rozstrzygana jest jedna decyzją. Decyzja może przyjmować także formę nakazu, licencji lub zakazu. Ich celem jest rozstrzygnięcie danej spawu istocie rzeczy.

W odróżnieniu od postępowania administracyjnego, w postępowaniu cywilnym wydaje się postanowienia.

Zachodzą sytuację, iż wydanie decyzji uzależnione jest od wydania zajęcia stanowiska przez inny organ. Organ, do którego zwrócono się z prośba o zajęcie stanowiska ma na to 14 dni. W przypadku, gdy organ uzna, iż termin 14 dniowy jest zbyt krótki, podejmuje decyzję o przedłużeniu tego okresu i informuje o tym organ, który wystąpił z prośba o zajęcie stanowiska. Od stanowiska służy zażalenie.

Zgodnie z art. 107 w treści decyzji powinny zostać zawarte następujące elementy: nazwa organu, który decyzje wydaję, właściwość organu, datę wydania decyzji, określenie stron decyzji, podstawę prawną, rozstrzygnięcie sprawy, uzasadnienie zarówno prawne jak i faktyczne, pouczenie o możliwości odwołania się od powyższej decyzji, podpis (imię i nazwisko) stanowisko służbowe. W przypadku, gdy od danej decyzji można odwołać się osądu powszechnego lub złożyć skargę do sądu administracyjnego powyższa informacja powinna znaleźć się w treści decyzji.

W celu wydania ważnej prawnie decyzji muszą znajdować się w jej treści cztery elementy. Kolejno są to: nazwa organu, który decyzję wydaje, adresata decyzji, rozstrzygniecie sprawy, oraz podpis osoby upoważnionej do wydania decyzji. Art. 197 KPA przewiduje sytuacje, kiedy w decyzji można nie zawierać uzasadnienia. Następuje to w przypadku, gdy decyzja uwzględniła całe żądanie strony, gdy na skutek wydania uzasadnienia można by naruszyć porządek publiczny oraz gdy naruszony by został interes bezpieczeństwa państwa.

Decyzja zostaje wykonana w momencie, gdy staje się ona ostateczna. Dodatkowo, KPA przewiduje możliwość nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności. Następuje ono w przypadku, gdy ma się na celu ochronę zdrowia lub życia ludzkiego, zabezpieczenie gospodarstwa narodowego przed niepowetowanymi stratami, chroni się interes społeczny rozumiany ogólnie oraz gdy ma się na celu ważny interes stron.

Kodeks przewiduje także nałożenie na decyzje rygoru natychmiastowej wykonalności. Może on być zawarty w treści decyzji lub nadany później postanowieniem, na które stronie przysługuje zażalenie.

Decyzja powinna być wydana w formie pisemnej, chyba że za formą ustna przemawia interes strony i nie stoją temu na przeszkodzie przepisy prawa.

Decyzję doręcza się stronom na piśmie art. 109. Od tej zasady jest wyjątek, gdy organ może wydać ustnie - jeżeli interes strony przemawia za tym a przepis prawa nie może stać na przeszkodzie. Za chwilę wydania decyzji uznaje się chwile jej doręczeni do adresata.

Po wydaniu decyzji organ może podjąć następujące czynności:

  1. na wniosek strony, wniesiony w ciągu 14 dni od dnia otrzymania decyzji, organ może dokonać uzupełnienia decyzji,
  2. może nastąpić sprostowanie decyzji,
  3. może nastąpić wykładnia decyzji,

Organ administracji, w przypadku dużych kosztów postępowania, nakłada w drodze postanowienia na strony obowiązek ich poniesienia. W postanowieniu określa się ich wysokość oraz termin i rachunek, na jaki powinny wpłynąć.

Postanowienie jest także władczym oświadczeniem woli organy jednakże różni się ono nieco od decyzji. W odróżnieniu od postanowienia decyzja kończy postępowanie rozstrzygając sprawę do końca, kierowana jest ona do stron (postanowienie może być kierowane także do innych uczestników postępowania administracyjnego), a także decyzje zostają wydane zgodnie z prawem administracyjnym materialnym natomiast do postanowień mają jedynie zastosowanie przepisy postępowania administracyjnego.

W treści postanowienia musi znaleźć się nazwa organu, który postanowienie wydał, data, adresat, podstawa prawna, rozstrzygnięcie, pouczenie, a także podpis i stanowisko osoby wydającej postanowienie. Pouczenie zawarte w postępowaniu powinno być zarówno faktyczne jak i prawne. Na postępowanie przysługuje jego adresatowi prawo do złożenia zażalenia. Postanowienia wydaje się w formie pisemnej. Część przepisów dotyczących decyzji służy także regulacji kwestii związanych z postanowieniami. Postanowienie różni się decyzji między innymi tym, iż nie może mu zostać nadany rygor natychmiastowej wykonalności.

Stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia, które nastąpiło postanowieniem, przysługuje prawo do złożenia w ciągu siedmiu dni od otrzymania postanowienia zażalenie. Zażalenie nie wstrzymuje wykonania danego postanowienia, jednakże organ może je wstrzymać, jeżeli uzna to za konieczne. Jeżeli zgodnie z przepisami na dane postanowienie zażalenie nie przysługuje, strona może wykorzystać jedynie drogę zaskarżenia decyzji.

W Kodeksie postępowania administracyjnego została także zawarta instytucja ugody. Strony mogą za obopólna zgodą zawrzeć przed organem administracji publicznej ugodę. Organ administracji ma obowiązek nakłaniać strony do zawarcia ugody. Zawarcie ugody następuje w formie pisemnej. W jej treści powinny się znajdować:

- nazwa organu, przed którym została zawarta,

- datę,

- strony,

- przedmiot i treść ugody,

- podpisy stron,

-podpis pracownika organu, przed którym została ugoda zawarta.

Organ w drodze postanowienia potwierdza ugodę, bądź odmawia jej zatwierdzenia. Na to postanowienie służy zażalenie, który można wnieść w terminie siedmiu dni od dnia jego otrzymania. Dzień, w którym postanowienie staje się ostateczne uważa się za dzień zawarcia ugody.

Od każdej decyzji strona niezadowolona z rozstrzygnięcia może wnieść odwołanie. Odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od dnia otrzymania decyzji. Charakterystyczna cechą odwołania jest brak obowiązku uzasadnienia jego wniesienia. Za wyjątkiem sytuacji, gdy decyzja jest wydana pod rygorem natychmiastowej wykonalności oraz gdy decyzja powinna być natychmiast wykonana co wynika z przepisów prawa, odwołanie wstrzymuje jej wykonanie. Organ na skutek wniesienia odwołania, informuje o tym zainteresowane strony. W przypadku, gdy odwołanie zostało wniesione przez wszystkie strony postępowania łącznie, organ może uznać odwołanie i wydać nową decyzję. Kodeks przewiduje możliwość cofnięcia odwołania przez stronę . cofnięcie nie będzie skuteczne, jeżeli organ stwierdzi, iż decyzja została wydana z naruszeniem prawa lub interesu społecznego. Organ, do którego zostało wniesione odwołanie może:

- utrzymać w mocy zaskarżona decyzję,

- uchylić decyzję w części lub w całości,

- umorzyć postępowanie odwoławcze.

W artykule 145 wymienione zostały przesłanki, na podstawie których można wznowić postępowanie. Następuje to w sytuacjach, gdy:

- dowody, podstawie których rozstrzygnięto sprawę były fałszywe,

- organ wydał decyzję w wyniku popełnienia przestępstwa,

- decyzję wydał organ lub pracownik, który w świetle prawa powinni podlegać wyłączeniu,

- bez własnej winy strona postępowania nie brała w nim udziału,

- pojawiły się nowe dowody lub okoliczności mające wpływ na sposób rozstrzygnięcia sprawy,

- decyzja była wydana bez stanowiska innego organu, mimo takiego obowiązku nałożonego prawem,

- podstawą wydania decyzji było orzeczenie lub decyzją sadu, które zostały następnie zmienione lub uchylone,

- decyzja została wydana w oparciu o akt normatywny, który następnie został uchylony wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Postępowanie można wszcząć z urzędu lub na wniosek strony. Wniosek taki powinien zostać wniesiony do organu, który wydał decyzję w pierwszej instancji. Strona ma miesiąc na złożenie wniosku o wznowienie postępowania od dnia, w którym dowiedziała się o przyczynach umożliwiających wznowienie postępowania. Organ wydaje postanowienie o wznowieniu postępowania, natomiast odmowa - w drodze decyzji.

W postępowaniu administracyjnym udział może brać także prokurator. Ma on uprawnienie do występowania z wnioskiem o wszczęcie postępowania, a także na każdym etapie postępowania może zgłosić wniosek o dopuszczenie go do czynnego udziału w sprawie. Organ może dopuścić prokuratora, jeżeli jego obecność może pomóc we właściwym rozpoznaniu sprawy. Sam organ może także wystąpić z prośbą o przystąpienie prokuratora do postępowania.

Prokurator może wnieść tzw. sprzeciw, który jest formą zaskarżenia decyzji. Jest to instytucja przysługująca jedynie prokuratorowi. W przypadku decyzji wydanej przez ministra, do wniesienia sprzeciwu uprawniony jest tylko Prokurator Generalny. Na rozpatrzenie sprzeciwu organy mają 30 dni liczonych od daty wniesienia sprzeciwu. Sprzeciw wywołuje reakcję organów, które są zobowiązane wszcząć postępowanie z urzędu i zawiadomić o tym fakcie strony. Organ powinien także dokonać analizy, czy potrzebne jest wstrzymanie wykonania decyzji.

Prokurator nie może jednocześnie wnieść sprzeciwu i skargi na decyzję administracyjną w tej samej sprawie.

Spory pomiędzy organami administracyjnymi a sądami powszechnymi rozstrzygane były przez Kolegium Kompetencyjne. Był to organ działający przy Sądzie Najwyższym, w skład którego wchodziło trzech sędziów Sądu Najwyższego a także osoby będące przedstawicielami ministra sprawiedliwości oraz ministra, do którego zadań należy sprawa w kwestii której powstał spór. Wniosek o rozstrzygnięcie sporu mogli wnieść: minister sprawiedliwości, strony, organ administracji publicznej. Kierowało się go do pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. On natomiast informował o nim zarówno ministra sprawiedliwości oraz ministra zainteresowanego rozstrzygnięciem sporu. Rozstrzygnięcia Kolegium były ostateczne i nie mogły być zaskarżone. Kolegium zostało rozwiązane.

Osobie, która złożyła stosowny wniosek, organ administracji wydaje zaświadczenie. Może ono być wydane także wtedy, gdy wymagane jest to przepisami prawa. Organ administracji ma 7 dni od złożenia wniosku na jego sporządzenie. Organ administracji nie może odmówić wydania zaświadczenia, jeżeli wniosek dotyczy informacji, jakie dany organ posiada w swych bazach. Na odmowę wydania służy osobie niezadowolonej z postanowienia zażalenie. Zażalenie rozpatruje organ wyższego stopnia. Organ administracyjny nie może żądać od strony postępowania przedłożenia zaświadczenia stwierdzającego dany stan faktyczny, jeżeli informacja ta jest organowi znana lub którą może z łatwością uzyskać.

W kodeksie skargom i wnioskom poświęcony jest cały rozdział. Zgodnie z nim, uprawnionym do wniesienia zarówno skargi jak i wniosku, jest każda osoba; skarga lub wniosek może być wniesiona we własnym imieniu lub też w imieniu osoby trzeciej, ale wyłącznie za jej zgodą. O tym, czy dany dokument jest skarga czy wnioskiem nie decyduje jego tytuł, ale zawarta w nim treść. Wniesienie skargi lub wniosku nie może pociągać za sobą żadnych negatywnych konsekwencji, chyba że dana osoba przekroczyła granice prawa.

W artykule 27 KPA przedstawiony jest zakres, którego dotyczyć może skarga. Tym samym jej przedmiotem będzie przede wszystkim niewłaściwe działanie organów administracji, zaniedbywanie przez nie wykonywanych zadań, opieszałość w załatwianiu spraw, naruszenie interesów stron. Można ją wnieść w dowolnym czasie, zarówno w trakcie prowadzonego postępowania jak i już po jego zakończeniu. W przypadku, gdy decyzja została wydana a wniesiona skarga dotyczyła sprawy, w której decyzja została wydana, można domniemywać, że jest ona wnioskiem o zmianę decyzji lub jej uchylenie bądź unieważnienie. Organ administracji, do którego skarga została wniesiona powinien odpowiedzieć na skargę w ciągu miesiąca, a następnie poinformować o jej rozpatrzeniu wnoszącego skargę.

Wniosek, w odróżnieniu od skargi dotyczyć może przede wszystkim kwestii organizacji pracy, wewnętrznej struktury, ochrony własności itp. Powinien on być wniesiony do tego organu, którego bezpośrednio dotyczy - w przypadku, gdy organ uzna, że jest niewłaściwy do załatwienia sprawy, ma obowiązek przekazania wniosku w ciągu 7 dni do organu właściwego. W przypadku, gdy wnoszący wniosek jest niezadowolony z odpowiedzi organu na wniosek może na wnieść skargę.

Skargi i wnioski można składać w siedzibach organów państwowych, organów samorządów terytorialnych oraz w innych organach administracji. Organy te są zobowiązane do wyznaczenia i poinformowania obywateli o terminach przyjmowania stron.

Krajowa Rada Sądownictwa, zgodnie z art. 257, sprawuje nadzór nad przyjmowaniem i załatwianiem skarg oraz wniosków przez sądy, natomiast nadzór nad skargami i wnioskami składanymi do organów administracji sprawuje Prezes Rady Ministrów.

Od 1 stycznia 2004 r. weszły w życie nowe ustawy mające kluczowe znaczenie dla prowadzenia postępowań w administracji. Są to:

- Ustawa z dnia 25 lipca 2002 roku - prawo o ustroju sądów administracyjnych,

- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 roku - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi,

- Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 roku - przepisy wprowadzające 2 powyższe ustawy,

Wejście w życie powyższych ustaw spowodowało uchylenie ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.

Od dnia 1 stycznia 2004 r. wprowadzona została dwuinstancyjność sądów administracyjnych. Sądami pierwszego stopnia są Wojewódzkie Sądy Administracyjne, druga instancje stanowi Naczelny Sąd Administracyjny. Do kompetencji NSA należy również sprawowanie nadzoru nad działalnością Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. NSA wydaje także opinie, jeżeli WSA zwróci się do niego w danej sprawie. Opinie takie są wiążące.

Zgodnie z ustawą z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, sędziowie tych sadów powoływani są, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, przez Prezydenta. Działalność tych sądów jest nadzorowana przez prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Na wniosek Prezesa NSA, Prezydent tworzy WSA. Jest on także kompetentny do określenia ich siedziby, obszaru właściwości, może tworzyć i znosić oddziały zamiejscowe, sądy dzielić na wydziały. Nie ma zasady, iż w jednym województwie musi działać co najmniej jeden WSA - w zakresie właściwości miejscowej jednego sądu mogą znajdować się np. dwa województwa.

W strukturze WSA można wyróżnić Prezesa Sądu, Wiceprezesa lub Wiceprezesów oraz sędziów.

Zgodnie z ustawą o ustroju sądów administracyjnych w strukturze NSA wyróżniamy Prezesa Sądu, Wiceprezesów oraz sędziów. NSA został podzielony na Izbę finansową, Izbę gospodarczą oraz Izbę Ogólnoadministracyjną. Główną siedzibą NSA jest Warszawa.

Od dnia 1 stycznia 2004 roku w Warszawie oraz w miejscowościach gdzie były oddziały NSA, działają WSA.

Od prawomocnej decyzji wydanej przez organ administracyjny można wnieść do WSA skargę. Uprawnieni do jej wniesienia są osoby, które mają w tym interes prawny, prokurator, rzecznik praw obywatelskich oraz organizacja społeczna, jeżeli brała wcześniej udział w toczącym się przed organem postępowaniu. Skarga może być wniesiona dopiero po wyczerpaniu innych środków zaskarżenia. Strona ma 30 dni od dnia doręczenia decyzji na wniesienie skargi. Prokuratorowi i rzecznikowi praw obywatelskich przysługuje termin 6-miesięczny. Nie można wnieść skargi bezpośrednio do WSA,; jej złożenie następuje za pośrednictwem organu, który decyzję wydał.

WSA po wniesieniu skargi może podjąć następujące kroki:

- może odrzucić skargę (czyli nie rozpatrzyć jej pod względem merytorycznym) - sąd decyduje o odrzuceniu w przypadku, gdy:

  • nie jest właściwy do jej rozpatrzenia,
  • wniesiono skargę po upływie przewidzianego przepisami prawa terminu,
  • skarga nie została uzupełniona o brakujące, formalne elementy,
  • sprawa, której skarga dotyczy albo jest rozstrzygana sądownie albo rozstrzygnięcie sądowe już nastąpiło,
  • gdy jedna ze stron pozbawiona jest zdolności sądowej, lub tez gdy w przypadku braku zdolności procesowej jednej ze stron nie działa za nią przedstawiciel ustawowy, lub też skład organów jednostki organizacyjnej obarczony jest brakiem umożliwiającym jej działanie

- może uwzględnić skargę; wtedy uchyla decyzję w całości lub w części na podstawie:

  • stwierdzenia naruszenia prawa materialnego, co miało istotne znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia,
  • stwierdzenia naruszenia prawa, na podstawie którego można wznowić postępowanie,
  • stwierdzenia naruszenia przepisów o postępowaniu administracyjnym.

- może stwierdzić, iż decyzja została wydana z naruszeniem prawa,

- może stwierdzić jej nieważność w całości lub w części,

- może w razie nieuwzględnienia skargę oddalić.

Rozstrzygnięcie WSA następuje w formie wyroku. Tylko ci sędziowie, którzy brali udział w rozprawie mogą wydać wyrok.

Kodeks wprowadza także do postępowania administracyjnego instytucję skargi kasacyjnej. Służy ona zaskarżeniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego wyroku albo postanowienia wydanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny. Osobami posiadającymi kompetencje do jej wniesienia są: strona sporu, prokurator lub Rzecznik Praw Obywatelskich.

W treści skargi można podnieść zarzuty dwojakiego rodzaju; mogą one dotyczyć naruszenia prawa materialnego, które miało miejsce poprzez błędne zastosowanie lub niewłaściwą wykładnię, bądź też można podnieść kwestię naruszenia przepisów postępowania, które miało decydujący wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z przepisami prawa skargę kasacyjna może sporządzić jedynie adwokat lub radca prawny, za wyjątkiem, gdy skargę sporządza sędzia, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych, rzecznik praw obywatelskich lub doradca podatkowy (w sprawach podatkowych) i rzecznik patentowy (w sprawach dotyczących własności patentowej)

Aby skarga kasacyjna była skuteczna, należy ją wnieść w terminie 30 dni od dnia otrzymania przez stronę odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Termin dotyczy wszystkich osób upoważnionych do wniesienia skargi.

Skargę składa się w sądzie, który zaskarżony wyrok wydał, a ten przekazuje ją do NSA. Nie ma możliwości bezpośredniego złożenia skargi w NSA.

Naczelny Sąd Administracyjny może skargę:

- oddalić

- uwzględnić skargę i uchylić orzeczenie, którego dotyczy w całości lub w części,

- uwzględnić skargę, po czym przekazać ją sądowi, który zaskarżone orzeczenie wydał, do ponownego rozpoznania.

W sytuacji, gdy w danej sprawie rozpatrzenie jej przez sąd było niedopuszczalne, lub też gdy strona nie miała zdolności procesowej lub sadowej, odebrane jest zostały prawa do obrony, jeżeli skład sądu wchodził sędzia , który zgodnie z przepisami prawa powinien być w danej sprawie wyłączony lub też gdy skład sądu był sprzeczny z przepisami, a także gdy w sprawie toczy się już postępowanie, lub też gdy postępowanie zostało już zakończone wydaniem prawomocnego wyroku, a także gdy w sprawie dla której właściwy jest NSA orzekła WSA, Najwyższy Sąd Administracyjny orzeka obligatoryjnie o nieważności postępowania.

W systemie prawnym możemy rozróżnić dwa rodzaje egzekucji: regulowaną przez Kodeks postępowania cywilnego egzekucję sądową oraz egzekucję sądową, do której stosuje się przepisy Ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Organami egzekucyjnymi będziemy nazywać te organy, w kompetencjach których zamieszone zostały upoważnienia do stosowania środków egzekucyjnych, dzięki którym doprowadzić można do skutecznej egzekucji środków o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym, a także które będą w skuteczny sposób zabezpieczać te środki. Zobowiązanym jest ta osoba, która w przewidzianym czasie nie wypełniła swojego obowiązku zarówno o charakterze pieniężnym jak i niepieniężnym. Może to być zarówno osoba fizyczna jak i prawna oraz a także jednostka organizacyjna która nie posiada osobowości prawnej (spółka cywilna, jawna, partnerska).

Upoważnionymi do przeprowadzenia egzekucji należności pieniężnych są: Naczelnik Urzędu Skarbowego (wyposażony we wszystkie instrumenty umożliwiające egzekucję należności pieniężnych), Dyrektor Izby Celnej, Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Dyrektor Rejonowego Oddziału Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Do środków egzekucyjnych należności pieniężnych zaliczamy:

  • egzekucja z pieniędzy,
  • z wynagrodzenia za pracę,
  • ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego,
  • z rachunków bankowych,
  • z innych wierzytelności pieniężnych,
  • z papierów wartościowych,
  • z weksli,
  • z autorskich praw majątkowych,
  • z udziału w spółce z o.o.,,
  • z pozostałych praw majątkowych,
  • z ruchomości i nieruchomości

Organami, które przeprowadzają egzekucję należności o charakterze niepieniężnym są: wojewoda, organy jednostki samorządu terytorialnego (działa w zakresie zadań własnych, zleconych oraz zadań z zakresu administracji rządowej), kierownik wojewódzkiej i powiatowej służby, inspekcji i straży oraz policja i jej organy, straż graniczna, Państwowa Inspekcja Pracy oraz Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Do środków egzekucyjnych o charakterze niepieniężnym zaliczamy:

  • grzywnę w celu przymuszenia,
  • wykonanie zastępcze,
  • odebranie rzeczy ruchomej,
  • odebranie nieruchomości, opróżnienie lokali i innych pomieszczeń,
  • przymus bezpośredni

Przepisy prawa określają także przedmioty, które nie podlegają egzekucji. Są to przede wszystkim przedmioty codziennego użytku, podstawowe wyposażenia domu (pościel, szklanki itp.), przedmioty kultu religijnego, dokumenty osobiste, odznaczenia i ordery oraz przedmioty konieczne do wykonywania pracy w celach zarobkowych.

Wszczęcie egzekucji może doprowadzić do tzw. zbiegu egzekucji. Rozróżnić można dwie sytuacje:

1) w przypadku wszczęcia kilku egzekucji administracyjnych niezależnie przez różne organy administracyjne mamy do czynienia z tzw. zbiegiem egzekucji administracyjnych. Administracyjnych takim wypadku, egzekucje ulegają połączeniu a ten organ, który egzekucje wszczął pierwszy jest właściwy do ich dalszego prowadzenia.

2) w przypadku gdy wobec tego samego prawa majątkowego lub rzeczy wszczęto niezależnie od siebie zarówno egzekucję sądową jak i egzekucję administracyjną, mamy do czynienia ze zbiegiem. W takiej sytuacji albo z urzędu albo na wniosek osoby zainteresowanej obydwie egzekucje zostają wszczęte, a Sąd Rejonowy w ciągu 14 dni od przekazania mu całości akt obydwu egzekucji jest zobowiązany do wydania rozstrzygnięcia, która z egzekucji, sądowa czy administracyjna, będzie dalej prowadzona.

W postępowaniu administracyjnym znane jest także postępowanie zabezpieczające mające na celu zabezpieczenie przez organ egzekucyjny należności pieniężnej lub też zabezpieczenie wykonania obowiązku.

W trakcie wykonywania swoich obowiązków organ egzekucyjny ma prawo:

- zająć wynagrodzenie za pracę,

- zająć oszczędności,

- zająć wierzytelności na rachunku bankowym,

- ustanowić hipotekę przymusową na nieruchomości,

- zakazać zbywania lub obciążania nieruchomości