BATORY STEFAN (1533-1586)

książę Siedmiogrodu, król polski i wielki książę litewski w latach 1576-86.

Pochodził ze starego magnackiego rodu węgierskiego osiadłego w Somlyó w Siedmiogrodzie. Był człowiekiem wykształconym (ukończył studia w Padwie), ambitnym, dumnym, stanowczym, szczerym, świetnym żołnierzem, przyzwyczajonym do trudów życia obozowego. Kunszt wojenny zdobył w walkach z Turkami, a polityki uczył się, lawirując między Habsburgami a sułtanem. W 1571 r. został okrzyknięty władcą Siedmiogrodu, a jego głównym celem stało się zjednoczenie całych Węgier i wyzwolenie ich spod władzy Turków i Habsburgów.

By wzmocnić swoją pozycję i siłę, rozpoczął starania o koronę polską, w czym poparli go m.in. Sieniccy, Zborowscy i średnia szlachta (z ruchu egzekucyjnego), która liczyła, że Batory złamie przewagę magnaterii (podobnie jak miało to miejsce w Siedmiogrodzie) i dopuści ją do urzędów i kariery wojskowej. Kandydaturę tę poparła też Anna Jagiellonka, z którą Batory miał się ożenić. Mimo iż wcześniej (12 XII 1575 r.) królem ogłoszono Maksymiliana Habsburga, to 3 dni później obóz szlachecki proklamował na króla Annę Jagiellonkę, której przydał za męża Stefana Batorego. Batory szybko zaprzysiągł (8 II 1576 r. w Meggesz) artykuły henrykowskie i pacta conventa i wyruszył do Krakowa, gdzie 1 V 1576 r. koronował się na króla. Miał sporo szczęścia, gdyż jego rywal do korony polskiej - Maksymilian Habsburg - wkrótce zmarł, co zażegnało ewentualny konflikt.

Batory był dosyć sceptycznie nastawiony do polskich stosunków politycznych. Jego najbliższym doradcą został Jan Zamoyski, mianowany podkanclerzym. Pierwszym, ale bardzo ważnym problemem króla stała się sprawa Gdańska, który nie chciał uznać Batorego, jeśli ten wcześniej nie zniesie Statutów Karnkowskiego z 1569 r. Doszło do blokady Gdańska, ale wobec pomocy duńskiej dla miasta król zgodził się na kompromis i statuty zniesiono w zamian za wysoką kontrybucję.

Pierwsze lata rządów Batory poświęcił na uporządkowanie wewnętrznych spraw Rzeczypospolitej. W 1578 r. zgodził się na powołanie Trybunału Koronnego; z jego kompetencji wyłączono tylko sprawy o zdradę stanu i przestępstwa urzędnicze, które rozpatrywać miał sąd sejmowy pod przewodnictwem króla.

W tym samym roku z inicjatywy władcy utworzono tzw. piechotę wybraniecką (z 20 łanów w dobrach królewskich wystawiano jednego wybrańca, zawsze gotowego do służby wojskowej), która składała się z ok. 3 tys. żołnierzy. Król podjął też reformę skarbu i dążył do dobrego ułożenia stosunków z Kościołem, obsadzając urzędy tylko katolikami, popierając jezuitów (ułatwiał im zakładanie kolegiów), a w 1582 r. wprowadził reformę kalendarza zaproponowaną przez papieża Grzegorza XIII i podniósł Szkołę Wileńską do godności Akademii. Był zdecydowanym przeciwnikiem sporów i tumultów religijnych.

Najwięcej czasu Batory poświęcił wojnom. Już w 1577 r. Iwan IV Groźny zajął Inflanty, Król musiał więc przekonać szlachtę, jak ważne pod względem strategicznym jest odzyskanie tych terenów, by ta zgodziła się uchwalić podatki na cele wojskowe. W 1579 r. wojska polskie zdobyły Połock (30 VIII) i uderzyły na ziemię smoleńską i czernihowską, by zerwać w ten sposób komunikację wojsk rosyjskich w Inflantach z zapleczem. Świetnie prowadzona przez króla kampania wojenna przynosiła rezultaty: 5 IX 1580 r. wojska polskie zdobyły Wielkie Łuki i wyruszyły na Psków. Jednak wobec przeciągającego się oblężenia tej twierdzy, król zgodził się zawrzeć rozejm z Iwanem IV (za pośrednictwem posła papieskiego Antonia Possevino, jezuity). Został on podpisany 15 I 1582 r. w Jamie Zapolskim i był dla Polski bardzo korzystny, gdyż Rosjanie wycofali się z Inflant i zrzekli ziemi połockiej. Nie zdołano jednak odebrać Szwedom Estonii.

Po zakończeniu wojny z Moskwą Batory przystąpił do realizacji swoich planów wojny z Turcją w celu wyzwolenia Węgier. Poparł je papież Sykstus V, kanclerz Zamoyski i Stanisław Żółkiewski. Aby zabezpieczyć się od strony wschodniej, król zamierzał - w porozumieniu z opozycją bojarską - obalić niedołężnego cara Fiodora (a właściwie jego szwagra Borysa Godunowa) i objąć tron moskiewski. Papież, zachęcony tym, że jego zwierzchnictwo rozciągnie się aż po Moskwę, obiecał Batoremu 25 tys. skudów, a do przymierza z Polską zamierzały też dołączyć Wenecja i Florencja. Szlachta i magnateria poparły te plany, licząc na nowe nabytki ziemskie i zakończenie tatarskich najazdów na ziemie południowo- -wschodniej Polski. Jednak plany te zostały przerwane przedwczesną śmiercią Batorego 12 XII 1586 r. Król zmarł na nerki, gdyż mimo przestróg lekarzy nie dbał o zdrowie i narażał się na częste przeziębienia oraz nadużywał ulubionego mocnego węgierskiego wina.