Spis treści: 

Identyfikacja dzieła

„Czytająca list”, znana również jako „Dziewczyna czytająca list przy otwartym oknie”, powstała około 1657–1659 roku. Jest to obraz olejny na płótnie o wymiarach 83 × 64,5 cm, znajdujący się w Gemäldegalerie Alte Meister w Dreźnie (Galeria Drezdeńska). Możesz go dokładnie obejrzeć tutaj.

Dzieło należy do wczesnego okresu twórczości Vermeera i reprezentuje charakterystyczne dla niego zainteresowanie kameralnym malarstwem rodzajowym oraz światłem we wnętrzu.

Przynależność stylistyczna: barok holenderski, malarstwo Złotego Wieku Niderlandów.

Obraz przeszedł gruntowną restaurację w latach 2017–2021. W jej trakcie odsłonięto namalowaną przez Vermeera postać Kupidyna znajdującą się na obrazie zawieszonym na ścianie za kobietą. Wcześniej ten fragment był zamalowany. Badania wykazały, że usunięcie Kupidyna nie było dziełem samego Vermeera, ponieważ zakryto go już po śmierci artysty.

Opis ukierunkowany

Najważniejsza jest tu młoda kobieta stojąca przy otwartym oknie i czytająca list. Trzyma kartkę obiema rękami i lekko pochyla głowę, całkowicie skupiając uwagę na lekturze. Jej twarz jest zwrócona lewym profilem do odbiorcy, a jej zarys można zobaczyć dzięki odbiciu w szybie otwartego okna.

Kobieta stoi w głębi pokoju, natomiast znaczną część prawej strony obrazu zasłania ciężka, zielona kotara zawieszona na pierwszym planie. Jej materiał został przedstawiony z dużą dokładnością, a ułożenie fałd tworzy iluzję rzeczywistego przedmiotu znajdującego się tuż przed widzem.

Na pierwszym planie na dole obrazu znajduje się stół przykryty bogato wzorzystą, grubą tkaniną przypominającą dywan, na którym stoi przechylone naczynie z wysypującymi się z niego owocami. Kobieta stoi za meblem, naprzeciwko okna. Za kobietą, na ścianie, znajduje się duży obraz z wizerunkiem Kupidyna.

Przez otwarte okno po lewej stronie obrazu do wnętrza wpada światło, eksponujące kobietę i część wyposażenia pokoju.

Analiza formalna

Kompozycja

Kompozycja ma charakter wertykalny, zwarty i wieloplanowy. Centralną postacią jest kobieta znajdująca się przy oknie, jednak jej sylwetka nie znajduje się dokładnie w geometrycznym środku obrazu. Została umieszczona nieco bardziej po lewej stronie, natomiast dużą część prawej strony zajmuje ciężka kotara. Pierwszy plan zajmuje stół z owocami, a ostatni obraz z Kupidynem.

Kompozycja jest asymetryczna, ale zachowuje równowagę. Sylwetka kobiety wraz z otwartym oknem kompensuje masywny fragment zasłony, znajdujący się na pierwszym planie. Dodatkowy ciężar wizualny tworzy stół i naczynie z owocami.

Kompozycję można określić jako statyczną. Kobieta pozostaje niemal nieruchoma, a całe przedstawienie koncentruje się na chwili skupienia. Dynamikę wprowadzają przede wszystkim ukośne linie kotary i fałdy dywanika oraz kierunek padającego światła.

Kolor

Paleta obrazu jest stosunkowo ograniczona, ale oparta na wyraźnych kontrastach. Dominują chłodne błękity, zielenie i szarości zestawione z ciepłymi żółciami, czerwieniami i brązami. Kolorystyka nie jest więc ani wyłącznie chłodna, ani ciepła, tworząc zrównoważone zestawienie barw o różnej temperaturze.

Wyraźnym akcentem kolorystycznym jest czerwony dywan z niebieskimi, czarnymi i żółtymi wzorami znajdujący się na stole. Zestawiono go z chłodniejszymi tonami ściany, okna i części stroju kobiety. Zielona kotara na pierwszym planie również tworzy mocny akcent barwny i jednocześnie oddziela przestrzeń odbiorcy od przedstawionego wnętrza.

Barwy są raczej nasycone, ale Vermeer nie wykorzystuje ich do tworzenia gwałtownych efektów. Zestawia je w sposób harmonijny i podporządkowuje działaniu światła. Szczególnie ważne stają się subtelne kontrasty walorowe: jasne partie twarzy, stroju i ściany kontrastują z ciemniejszymi fragmentami kotary i wnętrza.

Światło

Światło jest jednym z najważniejszych środków budowania całego obrazu. Do wnętrza wpada przez otwarte okno i miękko rozprasza się na przedmiotach znajdujących się w pokoju. Najwyraźniej oświetla kobietę, jej twarz oraz fragment stroju, a także część stołu i owoców.

Vermeer stosuje subtelne przejścia tonalne, dzięki którym światło modeluje przedmioty i nadaje im przestrzenności. Jasne partie stopniowo przechodzą w cień, bez ostrych granic.

Szczególnie ważne są drobne efekty świetlne na powierzchniach przedmiotów. Vermeer stosuje delikatne bliki, widoczne na różnych powierzchniach, między innymi na owocach, włosach, sukni oraz metalowych elementach okna. Drobne punkty światła podkreślają właściwości materiałów.

Światło pełni także funkcję kompozycyjną. Kieruje uwagę odbiorcy ku kobiecie, ale nie odcina jej od otoczenia. Dzięki temu wnętrze pozostaje spójną przestrzenią, a światło staje się elementem łączącym wszystkie przedstawione przedmioty.

Przestrzeń

Przestrzeń wnętrza została zbudowana przede wszystkim za pomocą kilku planów oraz odpowiedniego rozmieszczenia mebli i postaci. Zestawienie tych elementów jeden za drugim tworzy wyraźne wrażenie głębi. Co więcej, odbicie twarzy kobiety w szybie dodatkowo wzbogaca przestrzeń obrazu o dodatkowy wymiar.

Cała scena jest oglądana nieco z góry. Dzięki temu jeszcze lepiej została wyeksponowana przestrzeń i głębia kolejnych planów, która nie jest tu jednak eksponowana za pomocą wyraźnie zaznaczonego systemu linii zbieżnych.

Sposób kształtowania formy

Vermeer łączy linearyzm z malarskim sposobem kształtowania formy. Kontury przedmiotów są czytelne, ale artysta nie buduje ich wyłącznie linią. Modelunek tworzony jest tu przede wszystkim za pomocą światła, cienia, koloru i delikatnych przejść tonalnych.

Szczególną uwagę zwraca sposób przedstawienia różnych powierzchni. Miękkość materiału kotary, gładkość szkła, połysk metalowych elementów naczynia, faktura owoców i ciężar wzorzystego dywanika zostały oddane za pomocą subtelnych różnic kolorystycznych i świetlnych.

Istotną rolę odgrywają również niewielkie refleksy świetlne i bliki. Nie są one jednak jedynie dekoracją. Pomagają rozpoznać właściwości poszczególnych materiałów.

Interpretacja wielopoziomowa

Poziom sensu bezpośredniego

Obraz przedstawia kobietę pogrążoną w lekturze listu. Nie znamy jego treści ani sytuacji, w której został napisany. Vermeer nie pokazuje wcześniejszych ani późniejszych wydarzeń, lecz zatrzymuje obraz na jednej chwili skupienia. Cała uwaga bohaterki skierowana jest ku kartce, a odbiorca zostaje pozbawiony możliwości odczytania jej emocji bezpośrednio z twarzy. Odbicie widoczne w szybie pozwala jednak zobaczyć zarys twarzy kobiety, której nie dostrzegamy wprost. Zasłona po prawej stronie wprowadza element niepewności, ponieważ sprawia wrażenie, jakby odbiorca obserwował bohaterkę z ukrycia.

Poziom symboliczny

Najważniejszym elementem interpretacyjnym jest list. Choć jego treść pozostaje nieznana, w połączeniu z obrazem Kupidyna można go wiązać z tematyką miłości i relacji między dwojgiem ludzi. Postać boga miłości staje się więc wskazówką interpretacyjną, ale nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czego dotyczy wiadomość.

Istotne znaczenie może mieć również otwarte okno. Nie jest ono wyłącznie źródłem światła, ale również pozwala Vermeerowi wprowadzić do obrazu odbicie twarzy kobiety w szybie. Dzięki temu artysta pokazuje bohaterkę jednocześnie z dwóch stron. Ponadto okno może symbolizować granicę między światem zewnętrznym i wewnętrznym, a także tęsknotę, co mogłoby dodatkowo wzmacniać hipotezę o miłosnym charakterze listu.

Kotara także może być odczytywana symbolicznie. Oddziela odbiorcę od kobiety, podkreśla prywatność przedstawionej sytuacji i sugeruje dystans pomiędzy widzem a bohaterką.

Poziom uniwersalny

„Czytającą list” można odczytywać jako refleksję nad prywatnością uczuć i doświadczeniem oczekiwania na wiadomość od drugiego człowieka. Vermeer nie pokazuje samej historii miłosnej, lecz moment zawieszenia pomiędzy tym, co już się wydarzyło, a tym, czego bohaterka dowiaduje się z listu.

Dzięki temu obraz staje się uniwersalny. Każdy list może przynieść radość, nadzieję, tęsknotę albo niepokój, a człowiek pozostający sam na sam z wiadomością zostaje zamknięty we własnych emocjach. Vermeer nie narzuca jednak konkretnej odpowiedzi. Pozostawia odbiorcy przestrzeń do jej odczytania.

Kontekst

Istotnym kontekstem jest malarstwo rodzajowe holenderskie XVII wieku. Artyści tego okresu często przedstawiali pozornie zwyczajne czynności, takie jak czytanie, pisanie listów, muzykę czy rozmowę, nadając im bardziej osobiste i symboliczne znaczenie. Vermeer ogranicza jednak narrację do minimum i koncentruje się przede wszystkim na świetle, ciszy oraz atmosferze prywatnego wnętrza.

Kupidyn przedstawiony na obrazie wiązany jest z emblematem „Niezachwiana wierność” Otto van Veena z „Amorum emblemata” z 1608 roku, w którym Kupidyn depcze maskę symbolizującą fałsz i udawanie. Jako możliwy wzór dla samego obrazu Kupidyna wskazuje się także dzieło przypisywane Caesarowi van Everdingenowi „Kupidyn trzymający szklaną kulę”. Można przyjąć tezę, że Vermeer połączył istniejący wzór malarski z wcześniejszą symboliką emblematu.

Zarówno motyw Kupidyna jako obrazu w obrazie, jak i temat kobiety znajdującej się w świetle okna Vermeer wykorzystał także w obrazie „Dama stojąca przy wirginale”, który może stanowić kolejny kontekst dla analizowanego dzieła.

Warto również zestawić obraz także z „Listem miłosnym” Jana Vermeera. Oba dzieła wykorzystują motyw listu i wprowadzają odbiorcę w sferę prywatnych uczuć bohaterów. W „Czytającej list” odbiorca obserwuje adresatkę wiadomości z bliska i niemal bezpośrednio uczestniczy w chwili jej lektury, natomiast w „Liście miłosnym” sytuacja jest bardziej teatralna, ponieważ list staje się częścią relacji pomiędzy kobietą, służącą i widzem.

Wniosek syntetyzujący

„Czytająca list” jest obrazem, w którym prosta scena rodzajowa zostaje podporządkowana studium prywatnego doświadczenia. Vermeer nie ujawnia treści listu ani jednoznacznie nie określa emocji bohaterki. Zamiast opowiadać historię, zatrzymuje uwagę na jednej chwili i pozwala widzowi wejść w przestrzeń, do której normalnie nie miałby dostępu.

Światło, odbicie w szybie, kotara i obraz Kupidyna sprawiają, że zwyczajne wnętrze staje się przestrzenią oczekiwania i niepewności. Najważniejszym tematem obrazu nie jest więc sam list, lecz chwila prywatnego przeżycia, której treści widz może się jedynie domyślać.