Spis treści: 

Identyfikacja dzieła

„Stworzenie świata” jest ilustracją otwierającą księgę „Europa: proroctwo” Williama Blake’a z 1794 roku. Artysta wykonywał kolejne odbitki z przygotowanej przez siebie matrycy. Zachowane egzemplarze mogły być dodatkowo ręcznie kolorowane, dlatego poszczególne odbitki nie są pod względem barw identyczne.

Tu analizie poddana będzie kopia D, znajdująca się w zbiorach British Museum w Londynie. Możesz ją dokładnie obejrzeć tutaj. Technika: akwaforta, a dokładniej reliefowe trawienie i trawienie linią białą, z ręcznym kolorowaniem akwarelą, odbitka na papierze o wymiarach 23,3 × 16,8 cm.

Przynależność stylistyczna: romantyzm angielski, sztuka wizjonerska i symboliczna.

Opis ukierunkowany

W centrum przedstawienia znajduje się monumentalna, brodata postać mężczyzny o nagim torsie. Jego ciało pochyla się nad ciemną przestrzenią, a silnie napięta sylwetka sprawia wrażenie zawieszonej pomiędzy światłem a mrokiem. Postać zajmuje znaczną część niewielkiego pola grafiki i natychmiast staje się jej najważniejszym elementem.

Mężczyzna wyciąga przed siebie rękę i za pomocą dużego cyrkla wyznacza w ciemnej przestrzeni określony obszar. Narzędzie jest dobrze widoczne i pozostaje jednym z dwóch najważniejszych akcentów przedstawienia, obok samej sylwetki bohatera. Wokół mężczyzny rozciąga się jasna, świetlista strefa. Jej intensywność kontrastuje z ciemniejszymi obszarami otaczającymi postać.

Ciało zostało ukazane w sposób podkreślający siłę głównego bohatera. Pochylenie tułowia, wyciągnięta ręka i napięcie mięśni nadają postaci dynamiki, choć jej działanie nie ma charakteru gwałtownego. Jest to raczej skoncentrowany wysiłek. Bohater wydaje się znacznie większy od otaczającej go przestrzeni, dzięki czemu nabiera charakteru nadludzkiej, niemal kosmicznej siły.

Analiza formalna

Kompozycja

Kompozycja ma charakter wertykalny, centralny, zwarty i jednoplanowy. Całość została podporządkowana jednej dominującej postaci, której ciało zajmuje niemal środkową część przedstawienia. Centralne usytuowanie postaci nadaje kompozycji monumentalności. Jednocześnie wyciągnięta ręka i długi cyrkiel tworzą wyraźny kierunek diagonalny, który ożywia zwarty układ. Dzięki temu przedstawienie nie jest całkowicie statyczne.

Tym samym kompozycja może być określona jako statyczno-dynamiczna. Sama sylwetka jest mocno osadzona w centrum, ale jej pochylenie i napięcie mięśni sugerują ruch.

Kompozycja jest również zamknięta, ponieważ najważniejsze elementy mieszczą się w obrębie pola graficznego. Jednocześnie kontrast pomiędzy światłem i ciemnością sprawia, że przestrzeń wydaje się większa niż sam obszar przedstawienia.

Kolor

W analizowanej odbitce dominują błękity i ciemne tony, którym towarzyszą rozjaśnione żółcie oraz złociste akcenty. Kolorystyka jest podporządkowana przede wszystkim kontrastowi światła i ciemności, a nie wiernemu odtwarzaniu naturalnych barw.

Najważniejszą rolę odgrywa właśnie kontrast walorowy. Jasna, świetlista przestrzeń otaczająca postać została przeciwstawiona niemal czarnym obszarom znajdującym się poniżej i wokół niej. Dzięki temu centralna sylwetka zostaje bardzo mocno wydobyta.

Widoczne są również kontrasty temperaturowe. Chłodniejsze błękity sąsiadują z cieplejszymi żółciami oraz czerwieniami. Nie mają one jednak odtwarzać rzeczywistych kolorów świata.

Światło

Światło należy do najważniejszych środków wyrazu. Nie przedstawia naturalnego oświetlenia konkretnego miejsca, lecz ma charakter niemal nadprzyrodzony z widocznymi cechami tenebryzmu. Jasna sfera otaczająca postać kontrastuje z ciemnością, przez co bohater wydaje się wyłaniać ze świetlistej strefy powstałej z wyrwy w mroku.

Ponadto światłocień pozwala wydobyć napięcie mięśni, dzięki czemu sylwetka zyskuje wyraźnej plastyczności. Światło pełni również funkcję symboliczną. Nie jest tylko środkiem służącym do modelowania bryły, lecz współtworzy przeciwstawienie światła i ciemności.

Przestrzeń

Przestrzeń została potraktowana w sposób umowny i symboliczny. Blake nie przedstawia miejsca, które można byłoby umieścić w realnym świecie, lecz tworzy przestrzeń kosmiczną złożoną z jasności, ciemności oraz abstrakcyjnych form.

Centralna postać znajduje się pomiędzy tymi obszarami i zdaje się przekraczać ich granicę. Zamiast klasycznego budowania głębi pojawia się więc przestrzeń znaczeniowa. Jej zadaniem nie jest przekonanie odbiorcy, że przedstawiony świat istnieje naprawdę, ale zobrazowanie określonej idei.

Brak realistycznej perspektywy linearnej wzmacnia wizjonerski charakter grafiki, w której przestrzeń, w której znajduje się Stwórca, wydaje się niemal nieskończona.

Sposób kształtowania formy

W obrazie widoczne jest połączenie linearyzmu z malarskim modelunkiem światłem i kolorem. Kontur centralnej postaci pozostaje wyraźny, dzięki czemu jej sylwetka jest czytelna i zwarta. Jednocześnie bryła ciała została zbudowana za pomocą kontrastów światła i cienia oraz przejść tonalnych.

Szczególną rolę odgrywa cyrkiel. Jego geometryczna forma przeciwstawia się organicznej sylwetce człowieka. Wyraźna linia narzędzia prowadzi wzrok odbiorcy ku ciemnej przestrzeni, a zarazem porządkuje całą kompozycję. Cyrkiel nie jest więc wyłącznie przedmiotem trzymanym przez bohatera, lecz jednym z głównych środków organizujących obraz.

Forma centralnej postaci jest silnie ekspresyjna. Napięcie mięśni i ogromna skala postaci względem powierzchni grafiki sprawiają, że przedstawienie odchodzi od realistycznego odwzorowania na rzecz wizji.

Interpretacja wielopoziomowa

Poziom sensu bezpośredniego

Na poziomie dosłownym grafika przedstawia monumentalną postać, która za pomocą cyrkla wyznacza granicę w przestrzeni. Obraz można więc odczytać jako wizję aktu stworzenia świata lub ustanawiania porządku. Tytuł „Stworzenie świata” kieruje uwagę ku biblijnemu obrazowi Boga, jednak przedstawienie nie jest prostą ilustracją konkretnego fragmentu „Pisma Świętego”. W twórczości Blake’a pojawia się bowiem własny system mitologiczny, a przedstawiona postać bywa utożsamiana z Urizenem. Jest to postać związana z rozumem, prawem i ustanawianiem porządku, której atrybutem są narzędzia architekta tworzenia. Z tego względu starzec z cyrklem pojawiający się na obrazie można odczytać jako Stwórcę świata, który określa jego granice i ustanawia prawo.

Poziom symboliczny

Najważniejszym symbolem jest cyrkiel. W tradycji kultury europejskiej wiąże się on z geometrią, miarą, proporcją i rozumem. Tutaj staje się narzędziem, dzięki któremu można wyznaczyć granicę w nieokreślonej przestrzeni. Urizen nie tylko tworzy, ale przede wszystkim mierzy i porządkuje.

Cyrkiel może przywoływać również symbolikę Wielkiego Architekta Wszechświata, obecnego zarówno w tradycji przedstawiania Boga jako stwórcy porządku, jak i w wolnomularstwie. Nie oznacza to jednak, że Blake przedstawił masońskiego Wielkiego Architekta. Używa raczej podobnego symbolu, nadając mu własne znaczenie, ponieważ Urizen za pomocą cyrkla porządkuje świat, ale jednocześnie wyznacza jego ograniczenia.

Ważnym symbolem pozostaje również światło. Jego przeciwstawienie ciemności można rozumieć jako obraz przejścia od niebytu do uporządkowanego świata. Nie należy jednak sprowadzać tego kontrastu do podziału na dobro i zło. Urizen może reprezentować jednocześnie potrzebę ładu, jak i system ograniczający człowieka.

Sama postać Urizena ma monumentalny, niemal nadludzki charakter. Jego napięte ciało i zdecydowany gest podkreślają siłę, którą w sobie niesie Stwórca. Wyraźnie bije z niego siła budująca rzeczywistość, która decyduje o jej ostatecznym kształcie.

Poziom uniwersalny

„Stworzenie świata” przedstawia Stwórcę, który za pomocą cyrkla wyznacza granice nowej rzeczywistości i nadaje przestrzeni uporządkowaną formę. Obraz można więc odczytywać jako refleksję nad samą naturą tworzenia, ponieważ powołanie świata do istnienia nie jest wyłącznie aktem kreacji, lecz również ustanawianiem praw, miary i granic, które będą nim rządzić.

W szerszym znaczeniu dzieło dotyka ludzkiej potrzeby porządkowania rzeczywistości. Człowiek, podobnie jak przedstawiony Stwórca, próbuje oswoić chaos poprzez tworzenie zasad, systemów i granic. Blake pokazuje jednak dwojaki charakter takiego porządku: daje on światu strukturę, ale może również ograniczać wolność i wyobraźnię. W tym sensie Urizen staje się symbolem nie tylko stworzenia, lecz także potęgi rozumu, który chce podporządkować sobie rzeczywistość.

Kontekst

Mogłoby się wydawać, że najważniejszym kontekstem dla „Stworzenia świata” jest biblijna „Księga Rodzaju”, niemniej jednak w przypadku Blake`a kluczowa jest tu jego własna mitologia. Artysta tworzył rozbudowany system postaci i pojęć, który pojawiał się w jego poematach i iluminowanych księgach. Urizen jest w nim jedną z najważniejszych postaci, związaną z rozumem, prawem oraz potrzebą ustanawiania granic. Dzięki temu grafika staje się częścią większej wizji świata, a nie jedynie ilustracją biblijnej historii stworzenia.

Istotny pozostaje również kontekst przełomu oświecenia i romantyzmu, w których tworzył Blake. Artysta odrzucał przekonanie, że sztuka powinna przede wszystkim naśladować naturę lub podporządkowywać się akademickim regułom. Znacznie większą rolę przypisywał wyobraźni i indywidualnej wizji artysty. W „Stworzeniu świata” widać wyraźnie proces tworzenia nowego kosmicznego porządku.

Ciekawym kontekstem pozostaje „Stworzenie Adama” Michała Anioła. Oba dzieła podejmują temat początku i relacji pomiędzy stwórczą siłą a światem, jednak czynią to w zupełnie odmienny sposób. Michał Anioł skupia się na spotkaniu biblijnego Boga z człowiekiem i na przekazaniu życia, natomiast Blake przedstawia akt wyznaczania granic i ustanawiania porządku przez Stwórcę w postaci Urizena. Zestawienie obu dzieł pokazuje także różnicę pomiędzy renesansowym dążeniem do harmonii a romantycznym zainteresowaniem wizją, tajemnicą i symboliką.

Warto odwołać się również do innych prac Blake’a, w których podobnie ważne pozostaje połączenie obrazu i słowa. „Stworzenie świata” pochodzi z księgi „Europa: Proroctwo”, jednakże warto pamiętać, że Urizen pojawia się także w innych księgach Blake’a, między innymi w „Księdze Urizena” i „Ameryce: Proroctwie”, gdzie wchodzi w skład rozbudowanego systemu postaci symbolizujących różne siły rządzące światem.

Wniosek syntetyzujący

„Stworzenie świata” nie jest prostym przedstawieniem Boga, który powołuje świat do istnienia. Blake wykorzystuje motyw stworzenia, aby pokazać moment ustanawiania porządku w rozumieniu wyznaczania granic, nadawania rzeczywistości formy i podporządkowywania jej określonym zasadom. Najważniejszym symbolem tego działania jest cyrkiel, który łączy ideę stworzenia z miarą, rozumem i kontrolą.

Jednocześnie w obrazie pojawia się napięcie pomiędzy porządkiem a wolnością. To, co pozwala ujarzmić chaos, może bowiem stać się ograniczeniem. Właśnie dlatego „Stworzenie świata” można odczytywać nie tylko jako wizję początku świata, lecz także jako refleksję nad potrzebą kontrolowania rzeczywistości i ceną, jaką można zapłacić za jej nadmierne uporządkowanie.