Współczesny człowiek nieustannie narażony jest na działanie różnorodnych szkodliwych substancji chemicznych. Trujące dymy z kominów fabryk, hut, spalarni czy domostw zanieczyszczają powietrze którym oddychamy. Skażona może być także żywność oraz woda pitna. Nie określono jeszcze precyzyjnie wpływu poszczególnych związków chemicznych na ludzkie zdrowie. Wiadomo jednak, że wiele z nich jest przyczyną powstawania nowotworów, chorób skóry oraz kości, problemów z ciążą, uszkodzeń mózgu i ślepoty.

Zanieczyszczenia atmosferyczne w postaci opadów deszczu łatwo przedostają się do gleby i wód powierzchniowych, przyczyniając się w ten sposób do skażenia całego środowiska naturalnego i wszystkich łańcuchów pokarmowych.

Powietrze może być zanieczyszczone różnego typu związkami chemicznymi np. tlenkami azotu, związkami siarki, związkami fluoru, pyłami. Wszystkie te substancje bardzo niekorzystnie wpływają na rośliny. Mogą wnikać do wnętrza i niszczyć komórki roślinne lub pokrywają liście nieprzenikliwą warstwą zatykając aparaty szparkowe uniemożliwiają ich funkcjonowanie, znacznie ograniczają dostęp promieni słonecznych i w konsekwencji hamują fotosyntezę. Szczególnie niebezpieczne są pyły cementowe, gdyż w kontakcie z wodą tworzą zwarte zakrycie.

Ekosystemy leśne, a przede wszystkim lasy iglaste, szczególnie narażone są na skażenia atmosferyczne. Za przykład można podać wyniszczone przez wpływ dwutlenku siarki, lasy w obrębie Gór Izerskich, jak również narażone na działanie związków azotu okolice Puław. Chorują także zwierzęta żywiące się skażonymi roślinami i oddychające zanieczyszczonym powietrzem. Niekorzystny wpływ zanieczyszczonego środowiska odbija się również na hodowli zwierząt gospodarczych.

Wpływ zanieczyszczeń środowiska na organizmy roślinne.

Zanieczyszczenia atmosfery mogą wpływać na rośliny w sposób bezpośredni oraz pośredni.

Wpływ zanieczyszczeń na florę można zaobserwować w postaci uszkodzeń na liściach i igłach. Dochodzi do tego w wyniku naruszenia ochronnej warstwy woskowej pokrywającej igły np. poprzez kontakt z dwutlenkiem siarki czy kwaśnym deszczem. Następuje wówczas uszkodzenie aparatów szparkowych regulujących intensywność transpiracji. Prowadzi to do poważnych zakłóceń systemu pozyskiwania związków mineralnych i bilansu wodnego.

Zanieczyszczenia atmosferyczne szkodzą roślinom również pośrednio np. poprzez zakwaszanie gleby. W środowisku kwaśnym zmniejsza się dostępność substancji pokarmowych i jednocześnie zwiększeniu ulega zawartość szkodliwych metali (np. aluminium), które rozpuszczone są w roztworze glebowym. Zakwaszone środowisko oraz trujące działanie metali prowadzą do uszkodzenia systemów korzeniowych roślin, w rezultacie nie mogą one pobierać wystarczającej ilości substancji pokarmowych i wody. Stwarza to także zagrożenie dla istnienia symbiozy pomiędzy grzybami mikoryzowymi a korzeniami roślin. Może to spowodować obniżenie żywotności drzew i odporności na szkodniki.

Drzewa liściaste zwykle są bardziej odporne na zanieczyszczenia środowiska niż iglaste, ponieważ powierzchnia liści, która narażona jest na działanie substancji szkodliwych jest mniejsza od powierzchni wszystkich igieł. Ponad to drzewa liściaste każdego roku zrzucają liście, dlatego też okres działania zanieczyszczeń jest krótszy. Dotychczas największych uszkodzeń doświadczyły drzewostany świerkowe, sosnowe i bukowe.

Ogromne szkody spowodowały kwaśne deszcze we wspominanych już lasach w Górach Izerskich. Wieloletni napływ zanieczyszczeń atmosferycznych z Niemiec, Czech i Śląska zniszczyły duże obszary leśne. Zanieczyszczenia te niosły ze sobą wielkie ilości szkodliwych pyłów i wysokie stężenia trującego dwutlenku siarki, tlenku azotu i fluoru. Proces ten wciąż rozszerza się na dalsze obszary górskie w obrębie Sudetów Zachodnich, Wschodnich i Środkowych.

Najbardziej wrażliwe na zanieczyszczenia atmosferyczne są mchy oraz porosty. Nie posiadają one ochronnej warstwy wosku, a wodę pobierają w sposób bezpośredni przez pędy i liście. Rośliny te przechodzą intensywny okres wzrastania jesienią, kiedy to stopień zanieczyszczenia środowiska jest największy. Porosty nazywane są biowskaźnikami, ponieważ są niezwykle wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, a w szczególności na obecność dwutlenku siarki. W zależności od poszczególnych gatunków zmienia się wrażliwość na poszczególne substancje szkodliwe. Zjawisko to zostało wykorzystane przez naukowców do utworzenia tzw. „skali porostowej”, dzięki której można określić z dużym prawdopodobieństwem stopień zanieczyszczenia powietrza na danym obszarze. Pozwala to na wyodrębnienie stref o zróżnicowanym stopniu skażenia w obrębie miast i ośrodków przemysłowych.

Istnieją rośliny, które są odporne na silne zakwaszenie gleby oraz wysokie stężenie azotu i te gatunki dobrze się rozprzestrzeniają. Z kolei inne zanikają, ponieważ takie warunki bardzo im szkodzą. Zagrożone są np. rośliny motylkowe mające zdolność przyswajania azotu atmosferycznego. Zwiększony opad azotu pojawiający się w formie jonów azotanowych, bardzo niekorzystnie wpływa na bakterie brodawkowe żyjące w symbiozie z korzeniami roślin motylkowych. Ich rola polega na przetwarzaniu wolnego azotu na postać potrzebną roślinom.

Opisane powyżej zmiany zachodzą stopniowo, gdyż dorosłe, dobrze rozwinięte formy roślin często mogą znosić nawet wysokie stężenia zanieczyszczeń. Zagrożona jest natomiast ich zdolność do rozmnażania i rozwój nowych pokoleń.

Wpływ zanieczyszczeń środowiska na organizmy zwierzęce.

Szkodliwe działanie zanieczyszczonego środowiska można także zauważyć w świecie fauny.

Duże ilości aluminium, które przedostają się do wód powierzchniowych, kumulują się w skrzelach ryb i utrudniają im oddychanie, co w efekcie może prowadzić nawet do śmierci.

Problem stanowią także zakwaszone jeziora i rzeki. Dochodzi do zaburzeń rozmnażania się żab oraz rozwoju ptaków żyjących przy takich zbiornikach. Według badań szwedzkich naukowców, jaja ptaków piecuszków mają znacznie cieńszą skorupkę, ponieważ odżywiają się owadami, które żyją nad zakwaszonymi jeziorami i ciekami wodnymi. Do ich organizmów przedostają się zbyt duże ilości aluminium, które zastępują wapń w skorupkach jaj. Wiele gatunków ptaków odżywiających się rybami ma coraz większe problemy ze zdobywaniem pożywienia. Wśród wielu zwierząt, takich jak łosie, sarny i zające, które odżywiają się roślinnością wzrastającą na terenach silnie zakwaszonych, zaobserwowano podwyższoną ilość kadmu w nerkach oraz w wątrobie.

Z kolei zmniejszanie się zawartości wapnia w glebie może stanowić poważny problem dla funkcjonowania ślimaków lądowych, które nie będą w stanie wytworzyć skorupek.

Niektóre gatunki ciem, np. brudnica mniszka, żyjąca w obrębie lasów iglastych wykazuje objawy karłowacenia. Zjawisko to również ma związek z zakwaszeniem środowiska.

Zmiany składu roślinności, spowodowane przez znaczne zanieczyszczenia atmosferyczne, wywierają także ogromny wpływ na życie rozmaitych gatunków zwierząt.

Należy sobie uświadomić, iż wszystkie te zaburzenia przyrodnicze wywołane są przez współczesną działalność człowieka i uderzają także w samych ludzi. Warto więc dołożyć wszelkich starań, ażeby maksymalnie ograniczyć wytwarzanie wszelkich zanieczyszczeń.