Z elipsoidalnego kształtu Ziemi wynikają konsekwencje w postaci zróżnicowanej dostawy energii słonecznej do jej powierzchni w zależności od szerokości geograficznej i pory roku a więc położenia planety względem Słońca. Dodatkowo zmiany dostawy energii ulegają dobowym wahaniom na skutek ruchu wirowego Ziemi. W wyniku tych zmian atmosfera na naszej planecie funkcjonuje jako układ dynamiczny. W każdym momencie tworzą się układy baryczne wysokiego i niskiego ciśnienia. Układy te przemieszczają się a pomiędzy nimi następuje ruch powietrza nazwany wiatrem.

Na Ziemi wiatry mogą mieć zasięg globalny lub w mniejszej skali aż do lokalnych. W miejscach o większej dostawie energii gdzie następuje rozgrzanie mas powietrza pojawia się ruch wznoszący powietrza. Powietrze przy gruncie staje się rozrzedzone. Powstaje w tym miejscu układ niskiego ciśnienia. W strefie międzyzwrotnikowej taka stała strefa wznoszących prądów powietrza i zarazem pas ciszy występuje przez cały rok. Strefa ta przemieszcza się między zwrotnikami a jej właściwości nasilają się w okresie września i marca. Pas ten w okresie czerwca przemieszcza się na północ od równika a w grudniu znajduje się na południe od równika. Przemieszczanie się tej strefy odbywa się razem z ruchem całej atmosfery.

Powietrze, które wzniosło się w strefie równikowej przemieszcza się od równika w kierunku wyższych szerokości powoli ochładzając się stopniowo. Opada ono w okolicach zwrotników gdzie tworzy się pas wysokiego ciśnienia. Powietrze, które opadło odpływa w obu kierunkach. Taki stały ruch powietrza od pasa wysokiego ciśnienia w stronę równika nazywa się pasatem. Taki sam ruch powietrza odbywa się po zewnętrznych stronach zwrotnikowego pasa wysokiego ciśnienia. Nie wieją te wiatry jednak prostopadle do równoleżników. W wyniku ruchu wirowego działa na nie dodatkowa siła- Coriolisa, która odchyla je na północy w prawo a na półkuli południowej w lewo. W strefach na północ i na południe od zwrotnikowego pasa wysokiego ciśnienia mamy strefę wiatrów zachodnich gdzie charakterystyczne są wędrujące ośrodki baryczne. Dominujący tutaj wiatr zachodni jest silniejszy na półkuli południowej gdzie nie jest tak często zakłócony występowaniem zwartych mas lądu. Powietrze opada również w strefach okołobiegunowych skąd powietrze to przemieszcza się w stronę niższych szerokości geograficznych. Nad biegunami występują zatem stałe ośrodki wyżowe zapewniające dobra pogodę przez długi okres w roku. I na ten ruch powietrza oddziaływuje siła Coriolisa zmieniając ich kierunek na wschodni.

Masy powietrza nad powierzchnią Ziemi ze względu na swoje dłuższe stagnowanie nad pewnymi obszarami nabierają pewnych charakterystycznych cech. Dlatego rozróżniamy masy powietrza:

  • Równikowe (PR)
  • Zwrotnikowe (PZ)
  • Polarne (PP)
  • Arktyczne (PA)

Ich dłuższe zaleganie nad obszarem morza lub lądu powoduje, że otrzymują nazwę powietrza morskiego lub kontynentalnego. Ich różna temperatura powoduje, że miejsca kontaktu mają charakter stref nazywanych frontami.

Na całym świecie jest bardzo dużo wiatrów lokalnych o często bardzo egzotycznych nazwach i zróżnicowany zasięgu. Duże znaczenie w wielu rejonach maja wiatry cyklonalne i antycyklonalne. Do takich należy między innymi cyklon tropikalny. Występują one najczęściej do 25 stopnia szerokości. Noszą różną nazwę: od baguio na Filipinach przez cyklony w Indiach po willy-willy w Australii. Tworzą się nad ciepłymi wodami oceanicznymi o temperaturze powyżej 25 stopni Celsjusza.

Kolejnym charakterystycznym wiatrem jest trąba powietrzna i wodna związana z wirującymi masami powietrza. Te bardzo gwałtowne wiatry tworzące wir łączący się szerszym końcem z chmurą a węższym dotyka powierzchni ziemi. Prędkość wiatru dochodzi do kilkuset kilometrów na godzinę. Występują na różnych szerokościach choć najczęściej w średnich wartościach. Najczęściej spotykany w USA i Australii. Cechują go duże różnicę ciśnienia pomiędzy wnętrzem trąby a strefą zewnętrzną. Dla opisu tego wiatru stworzono specjalną pięciostopniową skalę Fujity. W Stanach Zjednoczonych obszar najczęściej nawiedzany przez te wiatry nazywa się aleją tornad. Corocznie powodują one wielomilionowe straty i śmierć kilkunastu osób. Innym typem wiatrów są te spowodowane występowaniem różnic temperatury o zasięgu lokalnym. Mówimy tu o wiatrach: bryza, wiatrach dolinnych i wiatrach lodowcowych. Bryza to wiatr lokalny tworzący się na granicy dwóch środowisk: lądowego i wodnego. Obie te masy nagrzewają się i ochładzają w innym tempie. Powoduje o powstanie lokalnych różnic ciśnienia i wymuszenie ruchu powietrza od wyżu do niżu. W ciągu dnia (bryza dzienna) jest to kierunek od wody w stronę lądu. Bryza nocna to zjawisko odwrotne. Swoje osobne nazwy posiadają w takich rejonach jak: virazon w Chile, breva nad jeziorem Como, Cape doctor w RPA czy rebat nad jeziorem Genewskim.

Wiatry dolinne i górskie powstają w następstwie różnic w nagrzewaniu się zboczy i den dolin a nocą w wyniku opadania zimnego powietrza w dół doliny. Lokalne nazwy to: ora, sopero, pontiak czy aspe. Natomiast wiatry lodowcowe powstają w wyniku ochłodzenia się cienkiej warstwy powietrza nad lodem i jego ruch w dół doliny i stoku. Obejmują one tylko cienką warstwę powietrza ale są bardzo uciążliwe. Wieją w Antarktydzie Wschodnie od bieguna ku wybrzeżom.

Wiatrami zmiennymi o cyklu rocznym są monsuny. Tutaj także decydującą rolę odgrywają różnice w termice lądu tym razem w skali kontynentów. Monsun letni to przemieszczanie się mas wilgotnych i ciepłych znad oceanu w stronę lądu i powodujących obfite deszcze. Zimą to przemieszczanie się suchych i chłodnych mas znad lądu w stronę morza. Monsuny swym zasięgiem wykraczają poza strefę zwrotnikową, dla przykładu w rejonie wschodniej Azji aż po półwysep Koreański. W praktyce wyróżnia się dwa monsuny. Ten zwrotnikowy obejmuje swym zasięgiem pas od półwyspu Somalijskiego przez Indie po Półwysep Malajski, Nową Gwineę i Północną Australię. Monsun podzwrotnikowy występuje na północy Europy, południowo- wschodnie Chiny, południowa część Półwyspu Arabskiego i wschodnie wybrzeże Rumunii i Bułgarii.

Wiatry mogą też powstawać w wyniku ukształtowania terenu i nakładanie się na nią specyficznych układów barycznych. Mowa tu o wiatrach fenowych (ciepłych) i zimnych typu bora. Wiatry fenowe są suche i ciepłe. Są one często porywiste i powstają po zawietrznej stronie masywu górskiego. Wilgotne powietrze w wyniku przemieszczania się nad masywem wznosi się i stopniowo ochładza. Następuje uwolnienie mas wody zawartej w powietrzu przed przejściem przez grzbiet. Po jego przejściu już suche powietrze opada szybko się nagrzewając w tempie szybszym niż następowało ochładzanie po stronie dowietrznej. Może w wyniku tego nastąpić gwałtowny wzrost temperatury nawet o kilkadziesiąt stopni w kilka godzin. Lokalne nazwy to: fen, halny, chinook, autan czy zonda.

Bora to wiatry tworzące się w górach średnich w pobliżu wybrzeży. Gdy nad takimi górami rozwinie się wyż to powietrze zimne opada szybko w dół dolin przynosząc gwałtowne ochłodzenie. Występuje bardzo dużo odmian lokalnych tego typu wiatru.

Rzadszą formą wiatru są wiatry tunelowe. Są to bardzo gwałtowne wiatry powstające w zwężeniach terenu w obszarach górskich i wyżynnych. Do najważniejszych należą: ewgiej w Bramie Dżungarskiej, ursatiewskije w Kotlinie Fergańskiej levanter w Cieśninie Gibraltarskiej.

Grupą wiatrów, których przyczyny leżą w kilku zjawiskach są burze śnieżne i pyłowe. Powstaję w wyniku porwania bardzo drobnych frakcji piasku, pyłu i śniegu przez inny silny suchy wiatr (może być to fen lub bora). Występują na wielu obszarach globu a do najbardziej znanych należą: blizzard, buran, afganiec, chamsyn i sirocco.