powieść historyczna

odmiana powieści o tematyce historycznej, łącząca materiał historyczny z fikcją, mieszająca postacie fikcyjne z historycznymi, traktowanymi także swobodnie, pozwalająca sobie też na własną ocenę przeszłości. Na ogół jednak powieść historyczna stara się przekazać prawdę o zdarzeniach z przeszłości i biorących w nich udział autentycznych postaciach.

Wytworzyły się różne typy powieści historycznych: w jednych główny akcent spoczywa na losach jednostki (historyczna powieść biograficzna), w innych na losach społeczeństwa i narodu (epopeja historyczna). Powieść historyczna powstała w okresie romantyzmu, twórcą jej był W. Scott (Rob Roy, Waverley). Tworzony przez niego typ powieści (powieść walterskotowska) charakteryzował się rozwijaniem fikcyjnej fabuły, najczęściej miłosnej i przygodowej, na obyczajowym tle historycznym. Obok niego w połowie XIX w. tworzył A. Dumas, autor popularnych cyklicznych powieści opartych na intrydze miłosno-politycznej. W drugiej połowie XIX w. L. Tołstoj wprowadził do powieści historycznej panoramiczny obraz życia społeczeństwa, szkicowany z epickim dystansem.

W XX w. powieść historyczna została wzbogacona o refleksję historiozoficzną i pogłębiona pod względem psychologicznym. Z twórców polskich wymienić należy: J. I. Kraszewskiego (dążenie do dokumentaryzmu, fabuła oparta na zdarzeniach rzeczywistych), H. Sienkiewicza (typ przygodowy, bliski konwencji A. Dumasa), B. Prusa (ukazanie działań bohaterów na szerokim tle społecznym) oraz S. Żeromskiego, Z. Kossak-Szczucką, A. Gołubiewa, T. Parnickiego (wprowadzenie perspektywy postaci, ograniczenie wiedzy narratora, rozwijanie wątków możliwych, choć nie zrealizowanych w historii).

Niekiedy przeszłość stanowi w utworach historycznych swoisty kostium, służący do ukazania spraw współczesnych, np.: Ciemności kryją ziemię J. Andrzejewskiego. Niektóre współczesne powieści historyczne zbliżają się do eseju, np.: Panowie Leszczyńscy H. Malewskiej, Boski Juliusz J. Bocheńskiego.