Szczególne znaczenie z punktu widzenia ochrony praw jednostki ma kontrola rozstrzygnięć podejmowanych przez organy administracji publicznej (rządowej i samorządowej) w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej. Rozstrzygnięcia takie - decyzje administracyjne - wydawane są po przeprowadzeniu sformalizowanego postępowania administracyjnego uregulowanego w ustawie z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks Postępowania Administracyjnego, a w odniesieniu do podatków (nieodpłatnych, przymusowych i bezzwrotnych świadczeń pieniężnych na rzecz Skarbu Państwa lub gminy wynikających z przepisów prawa) oraz opłat, do których ustalania lub określania uprawnione są organy podatkowe, ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.

Decyzję administracyjną stanowi władczy przejaw woli organu administracji publicznej, rozstrzygający sprawę administracyjną (np. pozwolenia na budowę obiektu budowlanego, przyjęcie na studia w państwowej szkole wyższej, ustalenie wysokości podatku od nieruchomości, wydanie prawa jazdy), skierowany do oznaczonego indywidualnie adresata (strony postępowania administracyjnego), a podstawę rozstrzygnięcia stanowi powszechnie obowiązujący przepis prawa (ustawy lub innego aktu rangi ustawowej). Decyzja administracyjna może przyznawać stronie określone uprawnienie lub odmawiać jej przyznania (decyzja negatywna) lub też - na określonych w prawie zasadach - cofać przyznane wcześniej uprawnienie. Może również nakładać na stronę określony obowiązek (np. zaprzestanie emisji zanieczyszczeń do atmosfery).

Stroną postępowania jest każdy podmiot (osoba fizyczna, osoba prawna, np. spółka z o. o.) lub inna jednostka nie posiadająca osobowości prawnej (np. społeczny komitet budowy lokalnego wodociągu), która żąda od organu administracji publicznej wszczęcia i przeprowadzenia postępowania administracyjnego oraz wydania decyzji w określonej sprawie ze względu na swój interes prawny w tej sprawie, oparty na obowiązujących przepisach prawa. Strona postępowania w sprawie o wydanie pozwolenia na budowę domu jednorodzinnego będzie więc w pierwszym rzędzie (oprócz np. właścicieli sąsiednich nieruchomości) właściciel nieruchomości, na której ten budynek ma być wnoszony. Strona postępowania jest również podmiot, którego praw lub obowiązków dotyczy postępowanie wszczęte z urzędu przez organ administracji publicznej, np. w celu określenia wysokości podatku od nieruchomości wobec jej właściciela.

W prowadzonym przez siebie postępowaniu organ administracji publicznej jest zobowiązany kierować się zasadami ogólnymi tego postępowania, określonymi w art. 7 - 16 k.p.a. Powinien on więc:

- działać na podstawie przepisów prawa (zasada praworządności),

- podejmować wszelkie kroki w zakresie postępowania dowodowego niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy (zasada prawdy obiektywnej),

-uwzględniać i godzić interes społeczny i słuszny interes stron postępowania,

- zapewnić stronom czyny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań,

- działać w sprawie wnikliwie i szybko. Załatwiać sprawy w określonych w kodeksie terminach, a sprawy, które nie wymagają zbierania dowodów, załatwiać niezwłocznie,

- informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy oraz udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek tak, by strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa.[1]

Pojęcie właściwości.

Pojęcie właściwości jest zwykle używane w ramach tematyki prawnej postępowania. Natomiast dla szerzej zakrojonej tematyki prawnej obejmującej w nie mniejszym zakresie niż tematykę postępowania tematykę prawa materialnego i tematykę ustrojową, używa się raczej pojęć zakresu działania i kompetencji. Pojęciem zakresu działania określa się zwykle dziedziny życia społecznego, mające Stanowic przedmiot działania lub zadań organu administracyjnego. A pojęciem kompetencji - formy działania, jakimi w ramach otrzymanego zakresu działania lub wytyczonych zadań organ administracyjny może się posługiwać ewentualnie z wyłączeniem innych organów.

Tylko właściwość rzeczową Kodeks Postępowania Administracyjnego opiera na przepisach o zakresie działania(…). Można stąd wysunąć wniosek, że w zakresie tej właściwości Kodeks bezpośrednio posługuje się regulacjami prawa materialnego, gdy w zakresie właściwości miejscowej mamy do czynienie a wyłącznie z regulacjami Kodeksu. Wiele przemawia za tym, aby na takim tle właściwość rzeczową organu administracyjnego w rozumieniu Kodeksu identyfikować z jego właściwością do wydania decyzji w rozumieniu prawa materialnego ze względu na jej przedmiot, tj. treść i zakres jej obowiązywania. Kodeks nie zawiera tez przepisów ustrojowych określających oblicze strukturalno - organizacyjne podmiotów administracji publicznej. To, na jakim szczeblu i jakie organy mają wydawać decyzje w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej, wynika zwykle ze szczegółowych przepisów, na których powinien się opierać prawny i faktyczny byt organów administracyjnych występujących zarówno w sferze prawa materialnego, jak i w sferze postępowania. Analogicznie, Kodeks nie zawiera przepisów kompetencyjnych. Są one zbędne dla jego potrzeb w obliczu szczegółowych przepisów prawnych, na których powinien się opierać indywidualny akt jurysdykcji wydany w wyniku sformalizowanego postępowania administracyjnego. Wreszcie wśród kompetencji, z których korzysta organ prowadzący postępowanie w ramach samego postępowania, w Kodeksie są uregulowane tylko kompetencje obejmujące formy działania, które odgrywają w postępowaniu kluczową rolę. Natomiast pozostałe kompetencje obejmują formy działania, które dobiera organ w obrębie ogólnego zakresu działania, jaki mu dają przepisy postępowania. [2]

Jeśli chodzi o zagadnienie organów. To zostało ono uregulowane w rozdziale 3 Kodeksu postępowania administracyjnego i przedstawia się następująco.

Art. 17. Organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są:

1) w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego - samorządowe kolegia odwoławcze, chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej,

2) w stosunku do wojewodów - właściwi w sprawie ministrowie,

3) w stosunku do organów administracji publicznej innych niż określone w pkt 1 i 2 - odpowiednie organy nadrzędne lub właściwi ministrowie, a w razie ich braku - organy państwowe sprawujące nadzór nad ich działalnością,

  1. w stosunku do organów organizacji społecznych - odpowiednie organy wyższego stopnia tych organizacji, a w razie ich braku - organ państwowy sprawujący nadzór nad ich działalnością.

Art. 18. Organami naczelnymi w rozumieniu kodeksu są:

1) w stosunku do organów administracji rządowej, organów jednostek samorządu terytorialnego, z wyjątkiem samorządowych kolegiów odwoławczych, oraz organów państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych - Prezes Rady Ministrów lub właściwi ministrowie,

2) w stosunku do organów państwowych innych niż określone w pkt 1 - odpowiednie organy o ogólnokrajowym zasięgu działania,

3) w stosunku do organów organizacji społecznych - naczelne organy tych organizacji, a w razie braku takiego organu - Prezes Rady Ministrów lub właściwi ministrowie sprawujący zwierzchni nadzór nad ich działalnością.

Kwestia doręczeń.

Sprawa ta została uregulowana w rozdziale 8 K.p.a. i przedstawia się następująco.

Art. 39. Organ administracji publicznej doręcza pisma za pokwitowaniem przez pocztę, przez swoich pracowników lub przez inne upoważnione osoby lub organy.

Art. 391. § 1. Doręczenie może nastąpić za pomocą środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu przepisów o świadczeniu usług drogą elektroniczną, jeżeli strona:

1) wystąpiła do organu administracji publicznej o doręczenie albo

2) wyraziła zgodę na doręczenie jej pism za pomocą tych środków.

§ 2. Minister właściwy do spraw informatyzacji określi, w drodze rozporządzenia, strukturę i sposób sporządzania pism w formie dokumentów elektronicznych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (Dz. U. Nr 64, poz. 565), a także warunki organizacyjno-techniczne ich doręczania, w tym formę urzędowego poświadczania odbioru tych pism przez ich adresata oraz sposób udostępniania ich kopii, uwzględniając potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa przy stosowaniu pism w formie dokumentów elektronicznych oraz sprawność postępowania.

Art. 40. § 1. Pisma doręcza się stronie, a gdy strona działa przez przedstawiciela - temu przedstawicielowi.

§ 2. Jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika, pisma doręcza się pełnomocnikowi.

§ 3. W sprawie wszczętej na skutek podania złożonego przez dwie lub więcej stron pisma doręcza się wszystkim stronom, chyba że w podaniu wskazały jedną jako upoważnioną do odbioru pism.

Art. 41. § 1. W toku postępowania strony oraz ich przedstawiciele i pełnomocnicy mają obowiązek zawiadomić organ administracji publicznej o każdej zmianie swego adresu.

§ 2. W razie zaniedbania obowiązku określonego w § 1 doręczenie pisma pod dotychczasowym adresem ma skutek prawny.

Art. 42. § 1. Pisma doręcza się osobom fizycznym w ich mieszkaniu lub miejscu pracy.

§ 2. Pisma mogą być doręczone również w lokalu organu administracji publicznej, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

§ 3. W razie niemożności doręczenia pisma w sposób określony w § 1 i 2, a także w razie koniecznej potrzeby, pisma doręcza się w każdym miejscu, gdzie się adresata zastanie.

Art. 43. W przypadku nieobecności adresata pismo doręcza się, za pokwitowaniem, dorosłemu domownikowi, sąsiadowi lub dozorcy domu, jeżeli osoby te podjęły się oddania pisma adresatowi. O doręczeniu pisma sąsiadowi lub dozorcy zawiadamia się adresata, umieszczając zawiadomienie w oddawczej skrzynce pocztowej lub, gdy to nie jest możliwe, w drzwiach mieszkania.

Art. 44. § 1. W razie niemożności doręczenia pisma w sposób wskazany w art. 42 i 43:

1) poczta przechowuje pismo przez okres czternastu dni w swojej placówce pocztowej - w przypadku doręczania pisma przez pocztę,

2) pismo składa się na okres czternastu dni w urzędzie właściwej gminy (miasta) - w przypadku doręczania pisma przez pracownika urzędu gminy (miasta) lub upoważnioną osobę lub organ.

§ 2. Zawiadomienie o pozostawieniu pisma wraz z informacją o możliwości jego odbioru w terminie siedmiu dni, licząc od dnia pozostawienia zawiadomienia w miejscu określonym w § 1, umieszcza się w oddawczej skrzynce pocztowej lub, gdy nie jest to możliwe, na drzwiach mieszkania adresata, jego biura lub innego pomieszczenia, w którym adresat wykonuje swoje czynności zawodowe, bądź w widocznym miejscu przy wejściu na posesję adresata.

§ 3. W przypadku niepodjęcia przesyłki w terminie, o którym mowa w § 2, pozostawia się powtórne zawiadomienie o możliwości odbioru przesyłki w terminie nie dłuższym niż czternaście dni od daty pierwszego zawiadomienia.

§ 4. Doręczenie uważa się za dokonane z upływem ostatniego dnia okresu, o którym mowa w § 1, a pismo pozostawia się w aktach sprawy.

Art. 45. Jednostkom organizacyjnym i organizacjom społecznym doręcza się pisma w lokalu ich siedziby do rąk osób uprawnionych do odbioru pism. Przepis art. 44 stosuje się odpowiednio.

Art. 46. § 1. Odbierający pismo potwierdza doręczenie mu pisma swym podpisem ze wskazaniem daty doręczenia.

§ 2. Jeżeli odbierający pismo uchyla się od potwierdzenia doręczenia lub nie może tego uczynić, doręczający sam stwierdza datę doręczenia oraz wskazuje osobę, która odebrała pismo, i przyczynę braku jej podpisu.

§ 3. W przypadku doręczenia pisma za pomocą środków komunikacji elektronicznej doręczenie jest skuteczne, jeżeli w terminie 7 dni od dnia wysłania pisma organ administracji publicznej otrzyma potwierdzenie doręczenia pisma. W razie nieotrzymania takiego potwierdzenia organ doręcza pismo w sposób określony w przepisach niniejszego rozdziału dla pisma w formie innej niż forma dokumentu elektronicznego.

Art. 47. § 1. Jeżeli adresat odmawia przyjęcia pisma przesłanego mu przez pocztę lub inny organ albo w inny sposób, pismo zwraca się nadawcy z adnotacją o odmowie jego przyjęcia i datą odmowy. Pismo wraz z adnotacją włącza się do akt sprawy.

§ 2. W przypadkach, o których mowa w § 1, uznaje się, że pismo doręczone zostało w dniu odmowy jego przyjęcia przez adresata.

Art. 48. § 1. Pisma skierowane do osób nie znanych z miejsca pobytu, dla których sąd nie wyznaczył przedstawiciela, doręcza się przedstawicielowi ustanowionemu w myśl art. 34.

§ 2. Pisma kierowane do osób korzystających ze szczególnych uprawnień wynikających z immunitetu dyplomatycznego lub konsularnego doręcza się w sposób przewidziany w przepisach szczególnych, w umowach i zwyczajach międzynarodowych.

Art. 49. Strony mogą być zawiadamiane o decyzjach i innych czynnościach organów administracji publicznej przez obwieszczenie lub w inny zwyczajowo przyjęty w danej miejscowości sposób publicznego ogłaszania, jeżeli przepis szczególny tak stanowi; w tych przypadkach zawiadomienie bądź doręczenie uważa się za dokonane po upływie czternastu dni od dnia publicznego ogłoszenia.

Kwestia wezwań.

Została ona uregulowana w rozdziale 9 K.p.a. i przedstawia się następująco:

Art. 50. § 1. Organ administracji publicznej może wzywać osoby do udziału w podejmowanych czynnościach i do złożenia wyjaśnień lub zeznań osobiście, przez pełnomocnika lub na piśmie, jeżeli jest to niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy lub dla wykonywania czynności urzędowych.

§ 2. Organ obowiązany jest dołożyć starań, aby zadośćuczynienie wezwaniu nie było uciążliwe.

§ 3. W przypadkach, w których osoba wezwana nie może stawić się z powodu choroby, kalectwa lub innej nie dającej się pokonać przeszkody, organ może dokonać określonej czynności lub przyjąć wyjaśnienie albo przesłuchać osobę wezwaną w miejscu jej pobytu, jeżeli pozwalają na to okoliczności, w jakich znajduje się ta osoba.

Art. 51. § 1. Do osobistego stawienia się wezwany jest obowiązany tylko w obrębie gminy lub miasta, w którym zamieszkuje albo przebywa.

§ 2. Obowiązek osobistego stawiennictwa dotyczy również wezwanego, zamieszkałego lub przebywającego w sąsiedniej gminie albo mieście.

Art. 52. W toku postępowania organ administracji publicznej zwraca się do właściwego terenowego organu administracji rządowej lub organu samorządu terytorialnego o wezwanie osoby zamieszkałej lub przebywającej w danej gminie lub mieście do złożenia wyjaśnień lub zeznań albo do dokonania innych czynności, związanych z toczącym się postępowaniem. Organ prowadzący postępowanie oznaczy zarazem okoliczności będące przedmiotem wyjaśnień lub zeznań albo czynności, jakie mają być dokonane.

Art. 53. Przepisów art. 51 i 52 nie stosuje się w przypadkach, w których charakter sprawy lub czynności wymaga dokonania czynności przed organem administracji publicznej prowadzącym postępowanie.

Art. 54. § 1. W wezwaniu należy wskazać:

1) nazwę i adres organu wzywającego,

2) imię i nazwisko wzywanego,

3) w jakiej sprawie oraz w jakim charakterze i w jakim celu zostaje wezwany,

4) czy wezwany powinien się stawić osobiście lub przez pełnomocnika, czy też może złożyć wyjaśnienie lub zeznanie na piśmie,

5) termin, do którego żądanie powinno być spełnione, albo dzień, godzinę i miejsce stawienia się wezwanego lub jego pełnomocnika,

6) skutki prawne niezastosowania się do wezwania.

§ 2. Wezwanie powinno być zaopatrzone podpisem pracownika organu wzywającego, z podaniem imienia, nazwiska i stanowiska służbowego podpisującego.

Art. 55. § 1. W sprawach nie cierpiących zwłoki wezwania można dokonać również telegraficznie lub telefonicznie albo przy użyciu innych środków łączności, z podaniem danych wymienionych w art. 54.

§ 2. Wezwanie dokonane w sposób określony w § 1 powoduje skutki prawne tylko wtedy, gdy nie ma wątpliwości, że dotarło do adresata we właściwej treści i w odpowiednim terminie.

Art. 56. § 1. Osobie, która stawiła się na wezwanie, przyznaje się koszt podróży i inne należności według przepisów o należnościach świadków i biegłych w postępowaniu sądowym. Dotyczy to również kosztów osobistego stawiennictwa stron, gdy postępowanie zostało wszczęte z urzędu albo gdy strona została bez swojej winy błędnie wezwana do stawienia się.

§ 2. Żądanie przyznania należności należy zgłosić organowi administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie, przed wydaniem decyzji, pod rygorem utraty roszczenia.

Kwestia terminów.

Została ona uregulowana w rozdziale 10 K.p.a. i przedstawia się następująco:

Art. 57. § 1. Jeżeli początkiem terminu określonego w dniach jest pewne zdarzenie, przy obliczaniu tego terminu nie uwzględnia się dnia, w którym zdarzenie nastąpiło. Upływ ostatniego z wyznaczonej liczby dni uważa się za koniec terminu.

§ 2. Terminy określone w tygodniach kończą się z upływem tego dnia w ostatnim tygodniu, który nazwą odpowiada początkowemu dniowi terminu.

§ 3. Terminy określone w miesiącach kończą się z upływem tego dnia w ostatnim miesiącu, który odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca.

§ 4. Jeżeli koniec terminu przypada na dzień ustawowo wolny od pracy, za ostatni dzień terminu uważa się najbliższy następny dzień powszedni.

§ 5. Termin uważa się za zachowany, jeżeli przed jego upływem pismo zostało:

1) wysłane w formie dokumentu elektronicznego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, za poświadczeniem przedłożenia, do organu administracji publicznej,

2) nadane w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego,

3) złożone w polskim urzędzie konsularnym,

4) złożone przez żołnierza w dowództwie jednostki wojskowej,

5) złożone przez członka załogi statku morskiego kapitanowi statku,

6) złożone przez osobę pozbawioną wolności w administracji zakładu karnego.

Art. 58. § 1. W razie uchybienia terminu należy przywrócić termin na prośbę zainteresowanego, jeżeli uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy.

§ 2. Prośbę o przywrócenie terminu należy wnieść w ciągu siedmiu dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu. Jednocześnie z wniesieniem prośby należy dopełnić czynności, dla której określony był termin.

§ 3. Przywrócenie terminu do złożenia prośby przewidzianej w § 2 jest niedopuszczalne.

Art. 59. § 1. O przywróceniu terminu postanawia właściwy w sprawie organ administracji publicznej. Od postanowienia o odmowie przywrócenia terminu służy zażalenie.

§ 2. O przywróceniu terminu do wniesienia odwołania lub zażalenia postanawia ostatecznie organ właściwy do rozpatrzenia odwołania lub zażalenia.

Art. 60. Przed rozpatrzeniem prośby o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania lub zażalenia organ administracji publicznej na żądanie strony może wstrzymać wykonanie decyzji lub postanowienia.

Samo postępowanie administracyjne zostało uregulowane w dziale II K.p.a. Dział II składa się z 13 rozdziałów opisujących poszczególne działania. Są to:

Rozdział 1: Wszczęcie postępowania.

Rozdział 2: Protokoły i adnotacje.

Rozdział 3: Udostępnianie akt.

Rozdział 4: Dowody.

Rozdział 5: Rozprawa.

Rozdział 6: Zawieszenie postępowania.

Rozdział 7: Decyzje.

Rozdział 8: Ugoda.

Rozdział 9: Postanowienia.

Rozdział 10: Odwołania.

Rozdział 11: Zażalenia.

Rozdział 12: Wznowienie postępowania.

Rozdział 13: Uchylenie, zmiana oraz stwierdzenie nieważności decyzji.

[1] Wiedza o społeczeństwie, pod red. T. Wosia i J. Stelmacha, Warszawa 2003

[2] Prawo administracyjne. Instytucje ogólne. Część II, J. Filipek, Zakamycze 2001