Dowiedz się więcej na ten temat!
Zapraszamy do serwisu opracowania.pl

okładka Słownik związków frazeologicznych

Słownik związków frazeologicznych

Zadaniem Słownika Związków Frazeologicznych jest sprostanie wymaganiom możliwie najszerszej grupy Czytelników ze specjalnym uwzględnieniem uczniów szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. Są tu zgromadzone wyjaśnienia wszystkich związków frazeologicznych, do znajomości których zobowiązują programy nauczania języka polskiego w tych szkołach oraz zalecane podręczniki. Hasła zostały tak opracowane, by nie nastręczało trudności ani ich zrozumienie, ani zapamiętanie.

oko Dodaj do listy

Argusowe oko ARGUS

ciemno choć oko wykol - bardzo ciemno; nieprzenikniona ciemność; egipskie ciemności: Bała się strasznie. Było ciemno choć oko wykol, a jakby tego było mało, sytuację pogarszało ponure wycie wiatru. Zadrżała z przerażenia i obrzydzenia.

bez zmrużenia oka (bez mrugnięcia okiem) - 1) z całkowitym spokojem, 2) (w znaczeniu negatywnym) bez wahania, nie przejmując się: 1) Gwałtowny atak przeciwnika w dyskusji przyjął bez zmrużenia oka; 2) Kiedy pytano go, jak mu idzie w szkole, kłamał bez zmrużenia oka.

coś jest widoczne gołym (nie uzbrojonym) okiem (też: widzieć /oglądać / coś gołym okiem) - coś jest doskonale widoczne, bez konieczności użycia przyrządów optycznych; coś jest oczywiste, jasne, bezsprzeczne: Facet nie umie jeździć na nartach - to widać gołym okiem. O, proszę, znowu się przewrócił.

(dostrzec coś, zobaczyć) kątem oka KĄT

mieć oko na kogoś (coś) (też: mieć kogoś /coś/ na oku) - zwracać na kogoś (coś) szczególną uwagę; obserwować kogoś (coś); pilnować kogoś (coś): I pamiętaj, będę miał cię na oku. Jeden nieprzemyślany ruch i pożałujesz.

oceniać coś (kogoś) na oko - oceniać coś (kogoś) powierzchownie; szacować coś bez wielkiej dbałości o szczegóły: W szpitalu można znaleźć wielu śmiałków, którzy popełnili ten sam błąd: ocenili na oko odległość między dwoma punktami i skoczyli. Przeważnie odległość ta okazywała się, niestety, większa niż sądzili.

oko w oko (też: stać /stanąć, stawać/ z kimś /czymś/ oko w oko) - bezpośrednio: stanąć twarzą w twarz z czymś (kimś) niebezpiecznym, groźnym: Lubię wyzwania, niebezpieczeństwo mnie podnieca, więc chciałbym kiedyś stanąć oko w oko z niedźwiedziem.

patrzeć (spoglądać, spojrzeć, zerkać) spod oka - spoglądać ukradkiem, nie wprost; zerkać na kogoś (coś) podejrzliwie: Nie miała odwagi spojrzeć mu prosto w oczy. Siadła więc nieco z boku i udawała, że całkowicie pochłania ją picie herbaty. Nie mogła się jednak powstrzymać i od czasu do czasu zerkała nań spod oka.

patrzeć krzywym (złym) okiem - traktować kogoś (coś) z niechęcią; patrzeć na kogoś (coś) bez sympatii; być na kogoś (na coś) złym: Michał nie rozumiał, dlaczego ojciec Hanki patrzy na niego krzywym okiem. Dopiero dziewczyna wytłumaczyła mu, że to za sprawą jego fioletowych włosów oraz wbitych w twarz kilku metalowych ozdób. Starszy pan najwyraźniej nie rozumiał, że Michał jest bardzo nowoczesny.

pilnować (strzec) czegoś jak oka w głowie GŁOWA

puszczać (puścić, robić, zrobić) perskie oko - figlarnie mrużyć jedno oko; porozumiewawczo mrugać do kogoś okiem; zalotnie puszczać oko: Wydawało mu się, że Anna nie żartuje. Ale groźnej minie oraz ostrym słowom ewidentnie przeczyło perskie oko, jakie doń puściła, czyniąc mu wymówki.

• Zwrot "perskie oko" pochodzi z... Krakowa, gdzie używano go jako synonimu wyrażeń typu "figa z makiem" czy "mów mi wuju". W latach 1925- 1927 w Warszawie działał teatrzyk o nazwie Perskie Oko.

rzucić okiem - spojrzeć na coś pobieżnie, nie poświęciwszy większej uwagi; musnąć coś (kogoś) wzrokiem: Lekarz tylko rzucił okiem na jego zakrwawioną głowę i od razu polecił pielęgniarce, by przygotowała zestaw do zszywania ran. Wiadomo, był kolejną ofiarą polskiej ekstraklasy.

jak okiem sięgnąć - o czymś niezmierzonym, co zajmuje ogromną powierzchnię: Wyjrzał przez okno. Wszędzie, jak okiem sięgnąć, rozciągał się przygnębiający widok fabrycznych kominów.

nie spuszczać (spuścić) z kogoś (czegoś) oka (też: nie spuszczać /spuścić/ z oka kogoś /czegoś/) - bacznie obserwować kogoś (coś); pilnie się wpatrywać w kogoś (coś): Rzeczywiście, Piotr okazał się dobrym strażnikiem. Przez całą noc dosłownie nie spuścił ich z oka - nie było mowy, by oddalili się niezauważeni.

stracić kogoś (coś) z oka (z oczu) OCZY

strzec (pilnować) czegoś (kogoś) jak źrenicy oka - pilnować czegoś (kogoś) bardzo uważnie; otaczać coś (kogoś) szczególną opieką: Szajka Krzywego Zenona miała w planie kradzież brylantów z wystawy w muzeum archeologicznym. Zapowiadała się poważna robota, strażnicy strzegli bowiem brylantów jak źrenicy oka. Wokół ekspozycji ciągle ktoś się kręcił, na domiar złego zainstalowano też kamery.

• Biblijna Księga Powtórzonego Prawa (zamykająca Pięcioksiąg Mojżesza) zawiera taki fragment pieśni Mojżesza o Bożych dobrodziejstwach: "Na pustej ziemi go znalazł, na pustkowiu, wśród dzikiego wycia, opiekował się nim i pouczał, strzegł jak źrenicy oka" [Pwt 32, 10]. Ten sam związek frazeologiczny pojawia się w Księdze Psalmów: "Strzeż mnie jak źrenicy oka: w cieniu Twych skrzydeł mnie ukryj" [Ps 17 (16), 8].

traktować coś (kogoś) z przymrużeniem oka - nie traktować czegoś (kogoś) poważnie; odnosić się do czegoś (kogoś) pobłażliwie: Nie znoszę sposobu, w jaki się do mnie zwracasz, tej protekcjonalności w tonie, tego traktowania mnie z przymrużeniem oka.

wpaść komuś w oko - spodobać się komuś; zwrócić na siebie czyjąś uwagę: Wpadła mi w oko od razu, już w chwili, kiedy ją zobaczyłem po raz pierwszy, wiedziałem, że muszę się z nią umówić na randkę.

oko komuś zbieleje (zbielało) - ktoś bardzo się zdziwi; kogoś czeka ogromna niespodzianka: Postanowił, że wieczorem przyprowadzi na imprezę Annę. Już sobie wyobrażał, jak Piotrowi oko zbieleje, kiedy zobaczy jego nową narzeczoną.

nie zmrużyć oka - nie zasnąć; czuwać cały czas, na okrągło: Boże, ale miałem noc - sąsiedzi balowali, dziecko płakało, nad miastem pokaz ogni sztucznych - w ogóle nie zmrużyłem oka. W efekcie jestem bardzo zmęczony, nie mogę zebrać myśli, nie potrafię normalnie funkcjonować.

znajdować się (znaleźć się) w oku cyklonu - znaleźć się w centrum jakichś dramatycznych zdarzeń; znajdować się w samym środku jakiegoś zamieszania: Raz w życiu Michał poszedł na mecz piłki nożnej. Po spotkaniu, kiedy tłum opuszczał stadion, pojawiła się policja i niemal od razu wybuchła potężna awantura. Michał miał wrażenie, że znalazł się w oku cyklonu. Rzeczywiście, brak doświadczenia w ulicznych starciach sprawił, że chłopak od razu wpakował się w poważne tarapaty.