Dowiedz się więcej na ten temat!
Zapraszamy do serwisu opracowania.pl

okładka Słownik symboli literackich

Słownik symboli literackich

Słownik symboli to wyczerpujące opracowanie symboli występujących zarówno w utworach epickich, jak i w liryce, co może się okazać bardzo przydatne dla maturzystów. Informacje na temat symboli są bowiem zazwyczaj punktowane w kluczach egzaminacyjnych, według których trzeba napisać wypracowanie w czasie matury z języka polskiego. W Słowniku symboli znajduje się omówienie ponad 140 symboli, przewijających się przez wszystkie epoki literackie.

podróż (wędrówka) Dodaj do listy

Podróż symbolizuje życie, drogę życiową, przedsięwzięcie, dążenie do celu, grę, przygodę, badanie, naukę, studium, doświadczenie, poszukiwanie celów duchowych, poszukiwanie nieśmiertelności, pokoju, prawdy, ziemi obiecanej, centrum duchowego, wtajemniczenie, drogę do Boga, cykl roczny, pragnienie zmiany wewnętrznej, zmianę, niepokój, tęsknotę, marzenie, drogę duszy, poszukiwanie siebie, ucieczkę od siebie, usiłowanie wyjścia z labiryntu, poszukiwanie porządku mistycznego i psychicznego, marzenia senne, fantazje seksualne, inicjację, podróż pośmiertną, wędrówkę dusz.

Pielgrzymka symbolizuje życie, poszukiwanie celu, przeświadczenie, przekonanie, oczyszczenie, odkupienie grzechów.

Starożytność

Biblia, Stary Testament

WĘDRÓWKA - OCALENIE, SZCZĘŚCIE: Najsłynniejszą podrożą w Starym Testamencie jest wędrówka Żydów pod wodzą Mojżesza z Egiptu do Ziemi Obiecanej. W czasie tej podróży Bóg przekazał Mojżeszowi Dekalog. Dla jej uczestników była realizacją marzenia o bezpieczeństwie, szczęściu, dostatku, własnym miejscu na ziemi, gdzie będą mogli oddawać część swojemu Bogu. Wędrówka stanowiła ocalenie przed represjami faraona, którymi gnębił ich w Egipcie (Księga Wyjścia).

Nowy Testament

WĘDRÓWKA - POZNANIE TAJEMNICY: Mędrcy ze Wschodu wędrują do Betlejem, drogę wskazuje im gwiazda. Wiedzą, że u kresu wędrówki czeka ich cud - Zbawiciel świata. Dla niego przynoszą dary - mirrę, kadzidło i złoto.

WĘDRÓWKA - POZNANIE: Takiego znaczenia nabiera motyw wędrówki w przypowieści o synu marnotrawnym, który opuszcza dom ojca i udaje się "na wędrówkę". Chce żyć samodzielnie, ale poznawszy świat i mechanizmy, które nim rządzą, przekonuje się o własnej słabości, dlatego wraca do domu ojca.

WĘDRÓWKA - PRZEZNACZENIE, DROGA KU CIERPIENIU: Ostatnią wędrówką, którą odbywa Chrystus jest droga na Golgotę. To jeden z ostatnich aktów Jego męki. W czasie tej wędrówki Chrystus poucza płaczące niewiasty i przyjmuje pomoc Szymona z Cyreny, jakby chciał pokazać, że tylko człowiek może mu ulżyć w cierpieniu.

Mitologia

WĘDRÓWKA - POSZUKIWANIE: Wędrówkę po ziemi w poszukiwaniu córki odbywa Demeter. To wędrówka pełna bólu, cierpienia, rozpaczy. Bogini niesie przez świat zagładę, śmierć i zniszczenie - wszędzie tam gdzie przechodzi, zostają ślady jej męki, martwa przyroda.

WĘDRÓWKA - POZNANIE, DOWÓD MIŁOŚCI: W imię miłości cierpiący Orfeusz decyduje się iść do Hadesu i prowadzić stamtąd swoją ukochaną Eurydykę. Jest to dla bohatera zupełnie nowe doświadczenie, związane z wielkim ryzykiem, wymagające prawdziwego bohaterstwa. Orfeusz jest jednak gotów pokonać niebezpieczeństwo, bo jego miłość jest silniejsza niż śmierć.

WĘDRÓWKA - MĘKA, LOS, PRZEZNACZENIE, POWRÓT DO ŹRÓDEŁ: Taka jest wędrówka Odyseusza. Gniew Posejdona, którego syna oślepił, ściga bohatera - to bóg mórz skazał go na tułaczkę. Wędrówka Odysa staje się gehenną, męką, torturą. Giną towarzysze podróży, wiele razy sam Odyseusz jest bliski śmierci. Przeklina swój los, nie ma sił dalej walczyć. Jego wędrówka trwa aż 10 lat, ale kończy się powrotem do Itaki i wiernej żony Penelopy.

WĘDRÓWKA - DĄŻENIE DO CELU, SZUKANIE WARTOŚCI: Taką wyprawę podejmuje Jazon do Kolchidy, dokąd na okręcie Argo płynie po złote runo, mające mu przynieść szczęście. Wyrusza na polecenie swojego krewnego, który zresztą bezprawnie sprawuje władzę, bo tron należy do Jazona. Bohater wyrusza więc nie tylko po konkretny łup, ale również po to, by udowodnić swoją wartość, odwagę, wyjątkowość, poddać się sprawdzianowi.

PODRÓŻ - ŚMIERĆ: W mitologii śmierć jest związana z podróżą. Dusze zmarłych muszą pokonać rzekę Styks, przez którą przewozi ich Charon. Musza opłacić swój rejs drobną monetą - obolem.

Metamorfozy Owidiusz

PODRÓŻ - POZNANIE: "Cieszył się wędrówką do nieznanych miejsc, oglądaniem nieznanych rzek, a trudy wynagradzała mu pasja poznania".

Średniowiecze

Boska komedia D. Alighieri

PODRÓŻ - SPOSÓB DOSKONALENIA SIĘ, POZNANIE: Pod przewodnictwem Wergiliusza, a potem ukochanej Beatrycze Dante odbywa wielką wędrówkę po zaświatach. Odwiedza Piekło, Czyściec i Raj. Dzięki niej doskonali się wewnętrznie, osiąga wysoki poziom poznania, staje się innym człowiekiem.

Symbolicznie, a więc wieloznacznie można odczytywać motyw wędrówki poety oraz postaci jego przewodników: Wergiliusza i Beatrycze. W zgodzie z tendencją literatury średniowiecznej Dante posługuje się alegoriami, personifikując abstrakcyjne pojęcia. Często jednak granice między alegorią i symbolem ulegają zatarciu. Boską komedię można odczytywać jako przypowieść o drodze człowieka do doskonałości. Dzieło Dantego w zamyśle autora miało wstrząsnąć sumieniem ludzi jego czasów i przygotować świat na przyjście lepszej przyszłości.

Legendy arturiańskie

WĘDRÓWKA - MISJA, SPOSÓB USZCZĘŚLIWIENIA LUDZKOŚCI: Wszystkie wędrówki, jakie odbywają rycerze króla Artura są podejmowane w jednym celu: znalezienia świętego Graala, tajemniczego przedmiotu (naczynia, kielicha?), który pozwoli na odnowienie, uświęcenie ludzkości, a zdobywcy zapewni wieczne szczęście. Wędrówka staje się więc misją, którą podejmują kolejni rycerze, dla nich samych jest sprawdzianem umiejętności oraz wiary.

Legenda o św. Aleksym

WĘDRÓWKA - ZNAK ASCEZY, WYRZECZENIE: W ten sposób traktuje wędrówkę Aleksy, który wchodzi na drogę męki. Wędrówka to dla niego sposób na umartwienie się, sam wymyśla utrudnienia, żeby cierpieć jak najdotkliwiej, a tym samym jak najlepiej czcić Boga. Przyjmuje rolę żebraka, tułacza, bez domu, bez rodziny. Skazuje się na wieczną tułaczkę, niepewność wędrowca, który nie wie, gdzie dotrze i jak zostanie przyjęty.

Renesans

Do gór i lasów J. Kochanowski

WĘDRÓWKA - ETAP ŻYCIA, NOWE DOŚWIADCZENIA: W takich kategoriach rozpatruje pierwszy etap swojego życia Jan Kochanowski w tej biograficznej fraszce. Młodość upłynęła mu na podróżach po Europie oraz podróżach po różnych rejonach poznania:

"Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował?

Jażem przez morze głębokie żeglował,

Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy,

Jażem nawiedził Sybilline lochy".

Nowe kraje, nowi znajomi, możliwość podziwiania nowych pejzaży, zabytków skłaniały do refleksji, rozmyślań, podróż była ważnym etapem życia artysty.

Barok

Don Kichot M. Cervantes

WĘDRÓWKA - SPOSÓB NA ŻYCIE: Wędrówkę błędnego rycerza, której celem jest ratowanie z opresji słabszych i walka ze złymi mocami, podejmuje główny i tytułowy bohater. Don Kichot realizuje podczas swojej rycerskiej wyprawy swoje marzenia - walczy z czarownikami, potworami, złoczyńcami. Oczywiście wszystkie te złowrogie postacie tworzy we własnej wyobraźni, niekłamany jest natomiast zapał, jaki cechuje go jako rycerza. Wędrówka jest dla tego bohatera sposobem samorealizacji.

Oświecenie

Kandyd Wolter

WĘDRÓWKA - POZNANIE: Kandyd i jego towarzysz Pangloss wędrują bez ustanku. Zwiedzają Europę, Amerykę. Najbardziej znana jest ich podróż do krainy Eldorado, utopijnego państwa, gdzie panuje powszechne szczęście. Podróż to ich sposób na życie, dzięki niej poznają prawa rządzące światem, Kandyd nabiera życiowego doświadczenia, a Pangloss szuka potwierdzenia swojej filozofii.

Kubuś Fatalista i jego pan D. Diderot

WĘDRÓWKA - POZNANIE: Kubuś i jego pan wędrują po Francji, w trakcie swojej wędrówki spotykają różnych ludzi i słuchają ich opowieści. Na podstawie tych historii Kubuś buduje swój system filozoficzny, a pan ma okazję go weryfikować i uczyć się. Wędrówka kształtuje ich postawy życiowe i wyrabia cechy niezbędne w życiu: spryt, umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, właściwej oceny innych.

Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki I. Krasicki

WĘDRÓWKA - EDUKACJA: Dla Mikołaja każda podróż ma znaczenie kształcące. W Paryżu przekonuje się, że hulaszcze życie prowadzi do zguby. Na wyspie Nipu poznaje sposoby na budowanie własnego szczęścia i szczęśliwej społeczności (kraj Nipu to utopia).

Romantyzm

Cierpienia młodego Wertera J. W. Goethe

PODRÓŻ - UCIECZKA OD PRZESZŁOŚCI, SPOSÓB NA WYZWOLENIE SIĘ OD BŁĘDÓW PRZESZŁOŚCI, ZAPOMNIENIE: Werter opuszcza dotychczasowe miejsce pobytu i udaje się na wieś, ponieważ był sprawcą skandalu towarzyskiego. Zakochała się w nim siostra dziewczyny, do której się zalecał. Podobno sam ją do tego sprowokował swoim zachowaniem. Pobyt w Wahlheim jest dla niego wytchnieniem. Podjął podróż zmuszony okolicznościami zewnętrznymi, jest ona dla niego w danej chwili najlepszym wyjściem z sytuacji, pozwala uciec od błędów przeszłości.

Wędrówki Childe Harolda G. G. Byron

WĘDRÓWKA - ŻYCIE, POZNANIE, NIESKUTECZNE LEKARSTWO NA NUDĘ: Harold to bohater znudzony życiem, jest skłócony ze światem, zniechęcony. Znajduje lekarstwo w wędrówce, podczas której zwiedza Półwysep Pirenejski, Grecję, Europę Północno-Zachodnią, Włochy, Szwajcarię. Nic jednak nie może uleczyć bohatera z "choroby wieku", jego stan psychiczny po zakończeniu podróży został tak opisany: "Skończył wędrówki, utracił marzenia,/ Sam stał się niczym".

Sonety krymskie A. Mickiewicz

WĘDRÓWKA - TURYSTYKA, ZWIEDZANIE, PODZIWIANIE NOWYCH PEJZAŻY, NIEZNANEJ KULTURY: Taki jest cel Pielgrzyma z cyklu sonetów. Podróżuje po Krymie, zachwycając się zarówno pięknem przyrody (gór, stepów, morza), bogactwem zabytków, jak i egzotyką kultury i obyczajów. Podróż jest dla niego okazją do refleksji nad przemijaniem, potęgą natury, budzi także tęsknotę za krajem ojczystym - piękno Krymu przypomina o pięknie Litwy.

Hymn (Smutno mi Boże) J. Słowacki

PODRÓŻ - MĘKA, WYGNANIE, PRZYMUS, TUŁACZKA: Bohater liryczny wiersza to podróżnik z przymusu. Nie może wrócić do kraju, gdzie zostałby aresztowany lub musiałby się pogodzić z życiem poddanego rosyjskiego cara i zrezygnować z walki. Tego zrobić nie może, sam wybrał drogę tułacza, pielgrzyma, podróżnika. Jednak jest świadom, że nawet najpiękniejsze strony świata nie zastąpią mu ojczyzny. Nigdzie nie będzie się czuł dobrze, swojsko, pewnie, wybierając tułaczkę, skazał się na los obcego. Dlatego tematem utworu jest smutek, żal i tęsknota:

"Żem był jak pielgrzym, co się w drodze trudzi

Przy blaskach gromu.

Że nie wiem, gdzie się w mogiłę położę,

Smutno mi, Boże!"

Kordian J. Słowacki

WĘDRÓWKA - NOWE, SMUTNE DOŚWIADCZENIA, UTRATA MŁODZIEŃCZYCH ZŁUDZEŃ, BODZIEC DO PRZEMIANY WEWNĘTRZNEJ: W akcie II pt. Wędrowiec poeta ukazuje podróż tytułowego bohatera po krajach Europy Zachodniej. Podróż ta przyniosła bohaterowi wiele przykrych doświadczeń i rozczarowań. W Anglii odkrył prawdę, że wszystko jest na sprzedaż i wszystko można kupić. We Włoszech przekonał się, że pieniądz rządzi nawet miłością, co dla romantycznego młodzieńca, wierzącego w "komunię dusz" było straszliwym ciosem. Tu również usłyszał od papieża słynne słowa: "Niech się Polacy modlą, czczą cara i wierzą", co ostudziło jego zapał religijny i nastawiło krytycznie do Kościoła jako instytuacji.

Pozytywizm

Potop H. Sienkiewicz

PODRÓŻ - TUŁACZKA, POSZUKIWANIE DROGI ŻYCIOWEJ: Takie podróże odbywa Kmicic przed dotarciem do Częstochowy. Stają się one symbolem zagubienia bohatera, który oszukany przez Radziwiłłów, rozpaczliwie próbuje odnaleźć właściwą drogę. W kraju został okrzyknięty zdrajcą, musi więc zmienić nazwisko (Babinicz). Wybiera nie tylko szlak wędrówki w sensie dosłownym, ale i drogę życia. Odtąd będzie kroczył ścieżką prawości, uczciwości, poświęcenia, bohaterstwa.

Młoda Polska

Lord Jim J. Conrad

WĘDRÓWKA - UCIECZKA, PRÓBA ZMAZANIA WIN: Jima określa narrator wielokrotnie słowami "jeden z nas", wskazując tym samym na pokrewieństwo Jima z innymi ludźmi. Problem, przed jakim staje bohater, może stać się udziałem każdego. Jim musi dokonać wyboru: pozostać wiernym ideałom, czy zdradzić je. Jim świadomy jest niemoralności swego czynu (opuszczenie "Patny") i nie ucieka przed odpowiedzialnością. Swoim dalszym życiem pragnie odkupić własną słabość. Jima poznaje czytelnik jako człowieka pewnego siebie, o bogatej wyobraźni: "rozkoszował się poczuciem swej wszechstronnej odwagi i żądzy przygód". W miarę nabywania doświadczeń na morzu, pozbywa się wielu złudzeń, ale jest wytrwały, pracowity, "dobrze wychowany, spokojny, zgodny". Punktem zwrotnym w życiu bohatera stanie się wypadek na "Patnie" i proces. Jim pragnie znaleźć w oczach innych wytłumaczenie dla swojego czynu. Dlatego zwierza się Marlowowi. Uważa, że pozostanie na statku byłoby bezcelowe. Powoli Jim dostrzega własne mechanizmy samooszukiwania się. Postanawia zmierzyć się z losem: "jestem obowiązany walczyć z tym do ostatka i walczę... teraz". Porzuca więc tłumaczenie i szuka szansy, która pozwoliłaby odkupić popełniony błąd. Dlatego z wdzięcznością przyjmuje pomoc Marlowa. Jim porzuca bierność oraz rozmyślania i zaczyna działać. Bohater przyjmuje bezwzględne istnienie norm etycznych, których człowiekowi nie wolno przekraczać. Podejmuje kolejne prace, ale porzuca je, gdy w jego obecności toczone są rozmowy o "Patnie". Dręczą go wyrzuty sumienia i poczucie winy. "Jim był naprawdę nieszczęśliwy, bo pomimo całej swojej brawury nie mógł się wydostać z cienia. Jego odwaga była zawsze podejrzana. Chyba to prawda, że niepodobna zabić upiora faktu". Szansą dla Jima stał się wyjazd na Patusan, który umożliwił bohaterowi Stein. "Pozostawiwszy za sobą swoje ziemskie skazy i reputację, Jim znalazł się wśród całkiem nowych warunków działania dla jego wyobraźni. Zupełnie nowych, zupełnie niezwykłych. I zawładnął nimi w sposób równie niezwykły". Mieszkańcy Patusanu okazali bohaterowi wdzięczność i szacunek, nadali mu tytuł "tuana", przywrócili wiarę we własną godność i poczucie siły. Jak mówi Marlow: "Jim nareszcie zawładnął prawie zupełnie swym losem".

Na Patusanie Jim odnalazł też miłość: "Ja, ja bardzo ją kocham - mówi o Klejnocie - Bardziej, niż mogę wypowiedzieć. Naturalnie, że wypowiedzieć się nie da. Człowiek patrzy inaczej na to, co robi, kiedy rozumie, kiedy go zmuszają co dzień do rozumienia, że jego życie jest niezbędne, uważa pan, dosłownie niezbędne dla kogoś drugiego. A ja jestem zmuszony do zrozumienia". W innym momencie Jim stwierdza: "Odzyskałem wiarę w samego siebie (...) Będę wierny. Będę wierny". Zgubi go dopiero jego niechęć do zabijania, która jest pochodną wypadków na "Patnie". Jim zaufa Brownowi i przegra, po czym poddaje się swojemu losowi, idzie na śmierć. "I na tym koniec. Jim znika - nie uzyskawszy przebaczenia, okryty cieniem, nieprzenikniony, niezapomniany - i niezwykle romantyczny. (...) Odchodzi od żywej kobiety, aby zawrzeć bezlitosne śluby z mglistym ideałem postępowania". Jim podporządkowuje swoje życie poczuciu honoru, ale aby ten ideał urzeczywistnić, doprowadzi do katastrofy. W ten sposób wpisuje się w poczet bohaterów - rycerzy. Jim jest tragiczny i samotny.

Na Anioł Pański K. Przerwa-Tetmajer

WĘDRÓWKA - STAN DUSZY: W wierszu po smutnych, jesiennych polach wędruje "zaduma polna, osmętnica". Ten obraz służy tworzeniu pejzażu wewnętrznego, ukazaniu smutku, przygnębienia, rozpaczy. Wiersz należy do utworów dekadenckich.

Sonet szalony L. Staff

WYPRAWA, PODRÓŻ - ŻYCIE, SPOSÓB ŻYCIA, POZNAWANIE: Bohater liryczny wiersza, człowiek kochający życie i przyrodę, w myśl filozofii franciszkańskiej wędruje bez celu, głosząc afirmację życia.

"Włóczęga, król gościńców, pijak słońca wieczny,

Zwycięzca słotnych wichrów, burz i nieprawdy,

Lecę w prześcigi z dalą i złudą w zawody...".

20-Lecie Międzywojenne

Proces F. Kafka

WĘDRÓWKA - MĘKA, PRZYMUS: Józef K. jest zmuszony do wędrowania po labiryncie sal sądowych, dusznych, ciasnych, pełnych interesantów. Bohater jest coraz bardziej przerażony i zmęczony. Wędrówka staje się dla niego odkrywaniem całkowicie nowego oblicza rzeczywistości, w której ludzie dzielą się na oskarżonych i oskarżycieli, gdzie nikt nie jest wolny od winy, a jej udowodnienie jest tylko kwestią czasu. Wędrówka to dla bohatera męka, zostaje do niej zmuszony, nie chce jej odbywać, a jednocześnie nie potrafi się od niej powstrzymać.

PODRÓŻ - ŻYCIE: Postać Józefa K. przypomina jednak przede wszystkim średniowiecznego everymana, każdego, przeciętnego człowieka, którego życie polega na poszukiwaniu prawdy. Everyman rozpięty jest między siłami Dobra i Zła, a jego egzystencja jest wędrówką. Anonimowość i przeciętność głównego bohatera pozwala czytelnikowi utożsamić się z nim i jego problemami. Jedyną winą Józefa jest bowiem jego życie.

Ferdydurke W. Gombrowicz

WĘDRÓWKA - UCIECZKA, UNIKANIE: Tematem powieści są zmagania, jakie toczy 30-letni bohater Józio z formą. Proces stwarzania formy zaczyna się od momentu pojawienia się profesora Pimki, "Wielkiego Zdrabniacza", który wtłacza bohatera w formę uczniowską. Każda z trzech części powieści zbudowana jest w podobny sposób: przedstawia tworzenie się formy, jej rozwój i wreszcie rozbicie formy, a następnie wejście w nową formę. Gombrowicz koncentruje się na trzech obszarach tworzenia formy.

Wszystkie trzy części ukazują rodzenie się formy, jej wzrost, a następnie dekonstrukcję. Gombrowicz pokazuje, że wystarczy zrobić jeden krok, a potem forma już sama zaczyna tworzyć człowieka. Józio, próbując wyrwać się z formy, z jednej ucieka w drugą, zyskując w końcu świadomość, że przed formą nie ma ucieczki, a wszelkie kontakty międzyludzkie możliwe są jedynie poprzez formę: "(...) nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka". Ferdydurke to opowieść o człowieku współczesnym, który ciągle jest odbijany w świadomości innych ludzi, deformowany, degradowany przez kulturę, formowany, nie tylko przez silniejszych, ale i przez niższych, niedojrzałych. Ten człowiek Gombrowicza rozdarty jest między pragnieniem formy skończonej a niedojrzałością.

Współczesność

Bramy raju J. Andrzejewski

WĘDRÓWKA - POZNANIE, TRACENIE ZŁUDZEŃ: Tytułowe bramy raju to metafora nieosiągalnego szczęścia, sama krucjata nawiązuje do motywu wędrówki oznaczającego życie i poszukiwanie sensu.

Utwór kompromituje idę wyzwolenia Jerozolimy z rąk niewiernych. Ukazuje, w jaki sposób można manipulować uczuciem i jak silnie każda idea podszyta jest ziemskimi pragnieniami i żądzami. Bohaterowie powieści nie wyruszają na wyprawę krzyżową z przyczyn religijnych, ale kierowani swoimi pragnieniami miłosnymi, potrzebą miłości do drugiego człowieka. Objawienie, jakiego doświadcza Jakub, nie jest objawieniem Boskim, ale ludzkim. To Ludwik jest motorem krucjaty, przy pomocy której chce zmazać swoje wcześniejsze winy. Sen mnicha o ślepcu prowadzącym krucjatę jest przeczuciem złudności idei. Istotne jest, że Andrzejewski wybiera na bohaterów młodych ludzi - dzieci. Chce w ten sposób ukazać, w jaki sposób idea może zawładnąć czystymi umysłami. Wyprawa krzyżowa rodzi się z inspiracji hrabiego Ludwika, którym kieruje żądza i chęć zmazania własnych grzechów: "krucjata bez niego, spoczywającego w ciężkiej trumnie, ale z jego pragnień zrodzona, z ciemnych żądz jego ciała teraz gnijącego w ciężkiej trumnie zrodzona". Hrabia zaszczepia w chłopcach swoją ideę poprzez uwiedzenie. Swoje pożądanie przekłada na ideę i zaraża nią niewinne dzieci. Celem tej idei stanie się hańba i śmierć. Po spowiedzi i stratowaniu mnicha dzieci idą dalej, ale nie ma przed nimi żadnej perspektywy: "szli stłoczeni, twarz przy twarzy, ramię przy ramieniu, ciało przy ciele, stłoczeni w ogromne i oślepłe stado, ponieważ nie widzieli ani nieba, ani ziemi". W innym miejscu Andrzejewski pisze: "Czyny zrodzone z najczystszych pragnień dogorywają w hańbie". Stary mnich dostrzega niebezpieczeństwo kłamliwej idei, którą zaszczepił Jakubowi Ludwik, ale nikt go nie słucha. Dzieci są niewinne i bezbronne, nie znają prawideł historii, nie wiedzą nic o oszustwie, dlatego podążają za Jakubem. Nie mają świadomości, że są przedmiotem manipulacji.

Przesłanie Pana Cogito Z. Herbert

WĘDRÓWKA - ŻYCIE: Utwór ten ma charakter manifestu, wyznania i modlitwy. Jego zawartość ideowa sprowadza się w zasadzie do najprostszych prawd moralnych. Jak zauważa S. Barańczak, każde jednak przykazanie opatrzone jest przestrogą. Herbert nakazuje wierność podstawowemu dziedzictwu moralnemu; przyjęcie postawy wyprostowanej, odwagę, pogardę dla szpiclów i katów, bezkompromisowe głoszenie prawdy, "dawanie świadectwa", pokorę, miłość, gotowość do pełnienia swojej misji. Jednocześnie poeta uświadamia czytelnikowi, że przyjmując postawę moralnego heroizmu, nie zostanie nagrodzony, a wręcz skazany na śmierć, pogardę i zapomnienie:

"a nagrodzą cię za to tym co mają pod ręką

chłostą śmiechu zabójstwem na śmietniku".

"Ocalałeś nie po to aby żyć" przypomina podmiot liryczny. Ocalenie fizyczne nie oznacza bowiem ocalenia duchowego i na odwrót. Pan Cogito ma świadomość, że żyje w świecie ogarniętym przez nihilizm, gdzie wyznawany przez niego system wartości nie ma racji bytu. Nie oznacza to jednak, że te wartości nie istnieją i można się im sprzeniewierzyć. Przesłanie Pana Cogito nie jest zakorzenione w żadnej ideologii. Opiera się na przekonaniu, że tak trzeba postępować, że tak postępowali inni bohaterowie:

"idź bo tylko tak będziesz przyjęty do grona zimnych czaszek

do grona twoich przodków: Gilgamesza Hektora Rolanda

obrońców królestwa bez kresu i miasta popiołów".

Krytycy dopatrywali się źródeł tej filozofii w ideach stoików, chrześcijaństwa i Kanta. Niewątpliwie jest to także etyka bliska etyce conradowskiej, nakazującej przyjęcie odpowiedzialności, wynikającej z bycia istotą ludzką. Nauczyciel Herberta, Henryk Elzenberg twierdził, że "(...)etyka jest nauką o mężnym zachowaniu się wobec życia" i pod tymi słowami poeta prawdopodobnie mógłby się podpisać. Człowiek wsparty jedynie własną myślą, sam musi decydować o swoich wyborach i przyjęciu odpowiedzialności. Nie wyręczy go w tym ani nauka, ani filozofia czy sztuka. Pan Cogito pamięta o swoim przesłaniu: "Bądź wierny Idź".

Mała Apokalipsa T. Konwicki

WĘDRÓWKA - ŻYCIE, POZNANIE: Wędrówka bohatera po Warszawie jest poszukiwaniem sensu życia, podsumowaniem życia, próbą odnalezienia wartości. Bohater, zbliżając się do własnego końca świata, ogląda apokalipsę narodu. W zniewolonym świecie pozostaje mu jedynie wolność w obliczu śmierci. W tym czasie próbuje odkryć prawdę ("jestem poszukiwaczem prawdy"). Wędrówka pozwala mu obserwować miasto i ludzi, a także dokonywać ocen i podsumowań. W jego świadomości ciągle obecna jest śmierć. "Przecież ty żyjesz obsesją śmierci" zauważa w rozmowie z bohaterem Hubert. W czasie podróży bohater snuje refleksje. Zastanawia się nad własnym życiem, dzieciństwem, nad losami swojego pokolenia: "Mój świat był barwniejszy, świat zhierarchizowany, świat niesprawiedliwości społecznej, świat brutalnej walki o byt. I moja walka była inna, i moja bierność była inna. (...) Wiem, że to samopoczucie odchodzącego w niebyt pokolenia". Bohater ma świadomość, że niewiele może pozostawić potomnym. Ciągle walczy jednak o zachowanie imponderabiliów moralnych. Wybrał wolność, rezygnując z pisania. Ale nie potrafi odnaleźć się w świecie, który zmierza ku zagładzie: "Wszystko dzieje się przeciwko mnie. Mój świat, nie wiem, zły czy dobry, ale mój własny świat, który mnie począł, urodził i nauczył prawideł, ten świat rozsypał się w gruzy po wielkiej wojnie". Zniechęcony do opozycji, bohater sam wartościuje własną śmierć w rozmowie z Cabanem: "A któż ci sprezentował moje życie do manipulacji? Idę wolno i z mozołem na stos, bo tak się idzie po człowieczemu. A dlaczegóż to mój instynkt moralny jest słabszy od twojego czy waszego? A kto to powiedział, że moja śmierć musi zyskać twoją aprobatę?". Swoje rozmyślania nazywa bohater aktem skruchy, spowiedzią, testamentem, żalem za grzechy. W rozmowie z Janem bohater usprawiedliwia swój zamiar: "Ktoś musi przerwać letarg, Janie. Dzikim krzykiem obudzić drzemiących". Dlatego też bohater postanawia dokonać aktu samospalenia, złożyć siebie w prometejskiej ofierze w imię moralnych wartości ("Boże, z miłości do Twoich praw złamię to najświętsze Twoje prawo"). Bohater ma nadzieję, że jego ofiara nie będzie nadaremna, że odkupi naród i ludzkość. Jego ofiara ma charakter romantycznego buntu i poświęcenia.