starość

Starość symbolizuje mądrość, doświadczenie, odpoczynek, słabość, schyłek życia.

Starożytność

Biblia, Stary Testament

STAROŚĆ - SYMBOL DOŚWIADCZENIA, MĄDROŚCI: Takim biblijnym starcem jest Kohelet, mędrzec, człowiek doświadczony, który z perspektywy czasu ocenia to, co dostępne dla człowieka w życiu doczesnym jako "marność nad marnościami".

Nowy Testament

STARZEC OCZEKUJĄCY: Starzec Symeon, zobaczywszy Dzieciątko Jezus ofiarowane w świątyni, jest szczęśliwy, że doczekał tej chwili i wie, że teraz może umrzeć spokojnie.

Mitologia

STARZEC - UOSOBIENIE MĄDORŚCI, STARZEC - WIESZCZ, WRÓŻ: Wróżbita Tejrezjasz, ślepy starzec, odkrył tajemnicę rodu Labdakidów - kazirodcze małżeństwo Edypa i Jokasty. To człowiek powszechnie znany, cieszy się szacunkiem, wszyscy wiedzą, że bogowie, odbierając mu wzrok, obdarzyli go "wewnętrznym okiem", którym dostrzega przyszłość i umie wyjaśnić zagadki z przeszłości.

STAROŚĆ - TAJEMNICA, CUDOWNOŚĆ, NADLUDZKIE MOŻLIWOŚCI: W mitologii starcy zostali obdarzeni nadludzkimi możliwościami. Znani są tzw. Starcy Morscy - Forkis, Glaukos, Nereusz, Proteus, bóstwa morskie. Każde z nich miało niezwykłe właściwości, najbardziej znani są:

• Nereusz, który mógł się dowolnie zmieniać;
• Proteus, ktorego najważniejszą umiejętnością było dowolne zmienianie swego kształtu. W jednej chwili był człowiekiem, za moment stawał się ogniem, potem smokiem, by wreszcie rozlać się jako woda. Taka zdolność do zmiany własnej osoby była potężną bronią Proteusa - uniemożliwiała różnego rodzaju śmiałkom schwytanie go. Ten starzec miał również zdolność przepowiadania przyszłości i wyjaśniania zagadek, ale robił to bardzo niechętnie. Mieszkał w morzu, w okolicach wyspy Faros albo na samej wyspie.

Iliada Homer

STARZEC - SYMBOL MĄDROŚCI, DOŚWIADCZENIA: Takim starcem jest w eposie Nestor, najstarszy z wodzów greckich, obdarzony epitetami: szanowny starzec, mądry, poważny, zacny. Nestor zawsze bierze udział w radach, cieszy się szacunkiem i poważaniem, jak przystało na mądrego starca.

STARZEC - SYMBOL SŁABOŚCI, STARZEC GODNY WSPÓŁCZUCIA, STARZEC W MAJESTACIE SWOJEJ STAROŚCI: W takich kategoriach należy spojrzeć na postać starego króla Troi, Priama, którego przytłacza śmierć ukochanego Hektora. Stać go na wysiłek pójścia do obozu Greków i apel do Achillesa, by oddał zwłoki Hektora. Priam jest tak pełen majestatu, bólu, cierpienia, tak godny szacunku, że nawet rozgniewany heros, który dopiero co zbezcześcił ciało przeciwnika, wlokąc je za rydwanem wokół murów Troi, wzrusza się postawą starca, płacze wraz z nim i zgadza się nie tylko wydać ciało zabitego, ale urządzić pogrzeb i ogłosić rozejm na czas uroczystości żałobnych.

Renesans

Odprawa posłów greckich J. Kochanowski

STAROŚĆ - SYMBOL SŁABOŚCI, ULEGŁOŚCI, STARZEC BEZRADNY: Stary król, ojciec Parysa, bardzo go kocha, mimo to nie potrafił przekazać synowi nic ze swojej mądrości i doświadczenia politycznego. Nie wychował go na dobrego władcę. Jest słaby i bezradny, nie cieszy się u syna ojcowskim autorytetem. Parys w ogóle nie bierze pod uwagę jego racji, nie pyta go o zdanie. Zresztą Priam nie jest nawet w stanie sformułować odpowiednio mocnych argumentów, aby obalić decyzję syna. Przestał się liczyć w państwie jako autorytet polityczny, mimo że jest doświadczonym władcą. Podstawową wadą Priama jest nieumiejętność przekazania swoich rad synowi, który teraz postawił państwo w bardzo niebezpiecznej sytuacji.

Oświecenie

Syn i ojciec I. Krasicki

STAROŚĆ - WIEK UTYSKIWAŃ, NARZEKAŃ: W bajce przedstawiono portret dwóch postaci: człowieka starego (ojca) i młodego (syna):

"Każdy wiek ma goryczy, ma swoje przywary:

Syn się męczył nad książką, stękał ojciec stary.

Ten nie miał odpoczynku, a tamten swobody:

Płakał ojciec, że stary; płakał syn, że młody".

Starość to pora narzekań na choroby, słabości, ograniczenia.

Romantyzm

Faust J. W. Goethe

STAROŚĆ - SYMBOL NIESPEŁNIENIA I UTRATY NADZIEI NA SPEŁNIENIE MARZEŃ: Uczony starzec Faust zgłębił wiele dziedzin wiedzy, jednak uważa, że nadal nic nie wie. Faust pragnie zaznać szczęścia w życiu, pragnie chwili, w której mógłby powiedzieć: "Trwaj chwilo, jesteś piękna...". Powoli traci złudzenia, że uda mu się spełnić te marzenia. Jest stary, wie, że jego życie wkrótce się skończy, dlatego pod warunkiem zaznania szczęścia godzi się oddać diabłu swoją duszę. Zaznaje w końcu szczęścia, ale nie dzięki wiedzy, młodości, bogactwu czy władzy, tylko poprzez pracę dla ludzi.

Romantyczność A. Mickiewicz

STARZEC - SYMBOL CIASNOTY HORYZONTÓW, OGRANICZENIA, NIECHĘCI DO NOWOŚCI: Starzec badający świat za pomocą "szkiełka i oka", czyli poprzez rozum i zmysły jest przedstawicielem filozofii oświecenia. Uważa on, że nie ma duchów, a Karusia "duby smalone bredzi". Ze Starcem polemizuje narrator ballady, czyli romantyczny poeta, według którego prawdy uczonego są "martwe", nie kieruje się on sercem, a więc nie zna prawd "żywych". Starzec w balladzie to człowiek reprezentujący starsze pokolenia - to ludzie ograniczeni, o ciasnych horyzontach myślowych, niezdolni do tworzenia nowych idei, krępujący młodych.

Pan Tadeusz A. Mickiewicz

STARZEC - SYMBOL WIERNOŚCI: Starzy słudzy, Gerwazy i Protazy, wciąż pozostają wierni swoim panom. Godny podziwu jest zwłaszcza Gerwazy, sługa Stolnika Horeszki, który dochowuje wierności swemu panu, choć ten od lat nie żyje. Protazy to najlepszy przyjaciel Sędziego, towarzyszy mu od wczesnych godzin porannych po późny wieczór, kiedy pomaga się mu ułożyć do snu. Zna sekrety swego pana, ale jest dyskretny i delikatny. To właściwie członek rodziny. Zresztą i Gerwazy czuje się mocno związany z klanem Horeszków. Dlatego po perypetiach związanych z zajazdem ci dwaj dostojni starcy, siedząc na progu dworku mogą z radością wznosić toasty za zdrowie narzeczonych: Tadeusza i Zosi i czuć się, jakby byli ich dziadkami, bardzo zadowolonymi, że dojdzie do połączenia dwóch rodzin.

STARZEC SZANOWANY, STARZEC - AUTORYTET: Właściwie wszyscy starcy w epopei są godni szacunku i pełnią rolę autorytetów:

Sędzia to ideał Polaka, szlachcica, Sarmaty - przestrzega starych obyczajów, pielęgnuje narodowe tradycje, jest nieco porywczy i ambitny, ale dla ojczyzny jest gotów na wiele wyrzeczeń;

Podkomorzy to autorytet w sprawach dobrych manier, wychowania, staropolskich tradycji szlacheckich;

Wojski jest mistrzem gawędy szlacheckiej, młodzi z chęcią go słuchają, bo to skarbnica wiedzy na temat postaci, obyczajów, ciekawych wypadków, które miały miejsce na Litwie. Wojski to niezwykle ciekawa postać: mistrz gry na rogu, mistrz w sztuce rzucania nożem (respekt czuje przed nim nawet Gerwazy), pasjonat polowania na muchy, indywidualista, znawca gwiazd - młodzi są nim zafascynowani, jest dla nich autorytetem;

Maciek Dobrzyński - Maciek nad Maćkami - to starzec, który cieszy się nadzwyczajnym poważaniem wśród Dobrzyńskich (jest przywódcą rodu i nic w zaścianku nie dzieje się bez jego rady i zgody), ale również w Soplicowie. To jedyna postać sceptycznie nastawiona do Napoleona i jego wojsk. Maciek wykazuje się więc nadzwyczajnym instynktem politycznym - jakby przewidywał, że nadzieje Polaków związane z Francją są płonne.

Liryki lozańskie - Polały się łzy... A. Mickiewicz

STAROŚĆ - PORA ROZRACHUNKÓW, ROZWIANYCH NADZIEI I MARZEŃ: Z perspektywy czasu podmiot liryczny ocenia przeszłość. Z rozrzewnieniem wspomina dzieciństwo, z pobłażaniem mówi o latach młodości. Bardzo krytycznie ocenia lata dojrzałe. Uważa, że niewiele osiągnął, wyraża żal i smutek. Wiersz świadczy o poczuciu niespełnienia. Starość staje się tu porą rozrachunku, dokonywania podsumowań, bilansów, które nie zawsze wypadają satysfakcjonująco.

Pozytywizm

Zbrodnia i kara F. Dostojewski

STAROŚĆ ODRAŻAJĄCA, STAROŚĆ BUDZĄCA WSTRĘT: O starej Alonie Iwanownie, lichwiarce, którą zabije główny bohater, wszyscy wypowiadają się ze wstrętem: bije i terroryzuje swoją młodszą siostrę (podobno nawet w gniewie odgryzła jej kawałek palca), jest skąpa, surowa, niechlujna, bezwzględna. Tak patrzy na nią również Raskolnikow, dla niego jest pasożytem, niewartym, by żyć.

20-Lecie Międzywojenne

Przedwiośnie S. Żeromski

STAROŚĆ - OPOKA, STARCY - SYMBOL SWOJSKOŚCI, BEZPIECZEŃSTWA, LUDZIE, KTÓRZY BYLI, SĄ I BĘDĄ: Dla Hipolita Wielosławskiego dom bez "domowych" starców to nie dom. Są oni jakby dobrymi duchami dworku w Nawłoci, biorą udział w życiu całej rodziny, bez nich byłoby ono niemożliwe. Są to:

"dwie ciocie podstarzałe, jedna wdowa - Aniela, a druga stara panna - Wiktoria";

"Stary służący Maciejunio (...) tak gruby i napęczniały w swym fraczku obcisłym, że robił wrażenie beznadziejnie chorego na wodną puchlinę, gdyby nie doskonała cera czerstwego oblicza - nachylał się z takim uśmiechem, jakby i tego obcego «jaśnie panicza» chciał ucałować jak swego - mrugał oczami i robił miny, żeby wybrać tę starą, omszałą flachę, oplecioną w tatarak, którą trzymał w swej prawej ręce";

• "

Na dobitkę jeszcze Wojciunio! Już od dziesięciu minut lokaj Maciejunio z cicha prosi panią dziedziczkę, no i jaśnie panicza, że oto Wojciunio nie może wytrzymać i strasznie błaga, żeby mógł spojrzeć na panicza. No, więc wołać go w drodze łaski! Drzwi się uchylają i staje w nich Wojciunio, kucharz równie stary, jak lokaj Maciejunio. Kucharz jest jąkałą, znanym na cały powiat. Nic nie może powiedzieć, tylko zdejmuje swą białą czapkę i śmieje się starym, radosnym śmiechem, przypominającym końskie rżenie".

Wszyscy są serdeczni, kochający, stęsknieni, po tak radosnych powitaniach Hipolit i Cezary (jego gość) czują wreszcie, że trafili do domu.

Literatura Współczesna

Władca Pierścieni J. R. R. Tolkien

STAROŚĆ PEŁNA SMUTKU, STAROŚĆ DUSZY: Taką starość przeżywa król Rohanu, Theoden. Jego przebiegły sługa, Grima, wpaja mu przekonanie, że jest już niedołężny, nie może panować, nie może walczyć, jest słaby. Theoden traci wiarę w sens walki ze złem, uważa, że nie można go zwyciężyć. Czarodziej Gandalf zwraca mu nadzieję. Wtedy okazuje się, że król czuł się staro, stara była jego dusza, nie ciało. Okazuje się tak silny i sprawny, tak pełen królewskiego majestatu, że kiedy prowadzi swoje zastępy do walki na polach Pellennoru, drżą przed nim wojska nieprzyjaciela. Wcześniej swoje bohaterstwo okazuje podczas bitwy w Helmowym Jarze.

Stary człowiek i morze E. Hemingway

STAROŚĆ HEROICZNA, STAROŚĆ - WALKA Z WŁASNĄ SŁABOŚCIĄ, STAROŚĆ PEŁNA HONORU: Santiago to stary człowiek, który nie poddaje się własnej starości. Pokazuje, że nadal potrafi udowodnić swoją siłę, że jest niezależny. Walka z morzem, z rekinami, z marlinem kończy się jego wielkim zwycięstwem - bohater udowadnia, że wciąż trzeba się z nim liczyć.