W psychologii istnieje wiele koncepcji, podejść do człowieka, jego aktywności, procesów poznawczych. Poniżej postaram się przedstawić najczęściej spotykane i najgłośniejsze koncepcje psychologiczne. Postaram się tez zgłębić istotne zagadnienia dla nauki, emocji i aktywności człowieka.

Pierwszą koncepcja psychologiczną człowieka jaką zaprezentuje jest koncepcja behawiorystyczna. Nazwa behawioryzm pochodzi z języka angielskiego od słowa behavior i oznacza postępowanie. Twórcą tego kierunku był John Broadus Watson, którego celem było przekształcenie psychologii w naukę eksperymentalną, niczym nauki przyrodnicze. Behawioryzm w ślad swej myśli kładzie nacisk na obserwacje zachowania ludzkiego, oraz na zmiany fizjologiczne u ludzi i zwierząt pojawiające się na skutek pewnych sytuacji naturalnych bądź eksperymentalnych. Behawiorystyczna szkoła myślenia została rozwinięta w latach 50' przez Skinnera. To on podjął próbę analizy ludzkiego zachowania w oparciu o wzmocnienia i bodźce wzmacniające.

Zachowanie jednostki, jej aktywność naukowa, twórcza, kontakty z innymi ludźmi, umiejętności, zdolności są zdeterminowane zarówno przez geny, jak i przez szereg czynników środowiskowych. Behawioryści kładą nacisk właśnie na te czynniki. Może to być specyficzna sytuacja społeczno - ekonomiczna, rodzinna, szkolna, na człowieka mogą oddziaływać również bodźce dochodzące z reklamy, telewizji, internetu, ogólnie mówiąc z mass mediów. Szkoła behawiorystyczna zwraca uwagę, iż środowisko jest niepowtarzalną mozaiką różnego rodzaju bodźców. To te bodźce właśnie determinują, w głównej mierze, zachowanie człowieka. Jeśli określilibyśmy bodziec literą S, a reakcje, które on powoduje literą R, to moglibyśmy zależność pomiędzy ludzkim zachowaniem a bodźcem ująć według następującego wzoru R = F (S1, S2, S3,....Sn). Wzór ten możemy interpretować w następujący sposób. R, czyli reakcja człowieka, jego zachowanie jest sumą, jest funkcją wszystkich bodźców jakie na człowieka oddziaływają. Zadaniem psychologa, którego podejście do człowieka ma charakter behawiorystyczny polega właśnie na badaniu zależności pomiędzy bodźcami oddziałującymi na jednostkę, a jej zachowaniem. Behawioryści bowiem upatrują uzasadnień ludzkiego zachowania nie w osobowości człowieka, ale w środowisku zewnętrznym. Współcześnie zwolennicy behawioryzmu zwracają uwagę na fakt, iż to nie tylko środowisko oddziałuje na człowieka, ale również jednostka ludzka zmienia, kształtuje swoje środowisko. W związku ze swoją teorią, behawioryści, nakreślili wizję człowieka zewnątrz - sterowalnego. Chodzi tu o to, iż na to jaki człowiek będzie, jak się zachowuje możemy wywrzeć wpływ z zewnątrz, poprzez jego środowisko. W efekcie tej myśli jeśli chcemy wykształcić pewne cechy u człowieka, musimy sprawić, aby środowisko odpowiednio na niego wpływało, umożliwiając mu kształtowanie się tych cech. Chcesz stworzyć idealnego człowieka - stwórz mu idealne środowisko.

Wzmocnienia.

W związku, iż według koncepcji behawiorystycznej, człowiek jest istota zewnątrz - sterowalna, można na niego oddziaływać stosując system wzmocnień pozytywnych i negatywnych. Poniżej pokrótce je scharakteryzuje.

Zachowanie sprawcze oznacza, że jednostka, zarówno człowiek, jak i zwierzę dąży do osiągnięcia pewnych celów. Na podstawie eksperymentów okazało się, iż zwierzę potrafi nauczyć się zachowania, które w efekcie przynosi mu nagrodę. W związku z tym można stosować system wzmocnień pozytywnych, w celu uzyskania określonego, pożądanego przez nas zachowania.

Wzmocnienia jakie możemy stosować wobec jednostki są bardzo różne. Skinner wyróżnił bardzo wiele rodzajów wzmocnień. Najbardziej jednak istotne są wzmocnienia pozytywne i negatywne. Najprościej rzecz ujmując wzmocnienia pozytywne możemy kojarzyć z nagrodą, następstwem czegoś ważnego i przyjemnego dla jednostki. Może to być otrzymanie kolorowej gwiazdki za otrzymanie dobrego stopnia czy staranne odrobienie pracy domowej u dziecka, może to być podwyżka czy awans zawodowy u pracownika. Wzmocnienie negatywne natomiast należy kojarzyć z konsekwencją negatywną danego zachowania. W rozumieniu Skinnerowskim trzeba uważać na tendencje identyfikowania kary ze wzmocnieniem negatywnym. W ujęciu tego psychologa bowiem są to dwie różne rzeczy. Wzmocnienie negatywne bowiem ma na celu zwiększenie prawdopodobieństwa wystąpienia danej czynności w przyszłości, poprzez usunięcie przykrych, awersyjnych, bądź szkodliwych bodźców. Przykładem tu może być złe zachowanie dziecka podczas lekcji arytmetyki. Gdy nauczycielka stawia owe dziecko do konta. Jest to wzmocnienie negatywne nie zaś kara. Gdyż dla chłopca stanie w kącie jest zwolnieniem od ciężkiego obowiązku uczenia się arytmetyki, co za tym idzie istnieje duże prawdopodobieństwo, że nieprawidłowe zachowanie podczas lekcji arytmetyki będzie się powtarzać. W przypadku gdy dziecko chciałoby uczyć się tego przedmiotu, postawienie go przez nauczycielkę do kąta byłoby karą. Gdyż dziecko prawdopodobnie wyeliminowałoby swoje złe zachowanie. Kara więc, w przeciwieństwie do wzmocnień prowadzić ma do eliminowania złego zachowania. Odchodząc jednak od koncepcji Skinnerowskiej, należy przyznać, iż powszechnie wzmocnienie negatywne rozumiane jest jako kara.

Behawioryści wykazali, iż bardziej skutecznym wzmocnieniem do wywołania porządnych zachowań, są wzmocnienia pozytywne. Sztuka tych oddziaływań polega jednak na tym, iż należy w odpowiedni sposób je dobrać. To co dla jednych będzie nagrodą, wzmocnieniem pozytywnym, dla innych jednostek może stanowić karę. Jeśli chcemy więc prawidłowo stosować system wzmocnień pozytywnych, musimy zdać sobie sprawę, co tak naprawdę będzie motywowało jednostkę i będzie stanowiło dla niej rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur ... Czytaj dalej Słownik biologiczny gratyfikacji. Istotnym elementem w korzystaniu ze wzmocnień pozytywnych, jest również to w jaki sposób są one stosowane. By były one skuteczne, muszą się kierować określonymi zasadami, mówiącymi o tym kiedy, jak i jakie zachowania są wzmacniane.

Stosując więc system wzmocnień pozytywnych powinniśmy zapoznać się z następującymi regułami niezbędnymi dla uzyskania odpowiednich rezultatów naszych oddziaływań. Są to następujące procedury:

  • procedura stałych odstępów czasowych - polega na tym, iż zachowanie jest stale nagradzane po pewnym odstępie czasowym. Minus tej procedury jest taki, iż często zdarza się, że człowiek staje się mniej aktywny, natomiast przed wypłatą, przed ocenieniem osiągnięć zaczyna lepiej pracować. Natomiast tuz po otrzymanym wzmocnieniu jego aktywność ponownie spada.;
  • procedura stałych proporcji - polega na tym, iż jednostka dostaje wzmocnienie, nagrodę po określonej porcji reakcji oczekiwanych. Istotnym elementem dla skuteczności tej procedury jest odkrycie momentu, w którym jednostka winna otrzymać wzmocnienie.;
  • procedura zmiennych odstępów czasowych - wedle tej procedury wzmocnienia pozytywne spotykają jednostkę w nierównych odstępach czasowych, nie może ona spodziewać się momentu, w którym nastąpi wzmocnienie.;
  • procedura zmiennych proporcji - polega na tym, iż po różnych prawidłowych reakcjach człowiek zostaje nagrodzony. Jest to skuteczne, gdyż jednostka przez cały czas Czas jedna z podstawowych (obok przestrzeni) kategorii organizujących świat przedstawiony w dziele literackim. Porządkuje ona zdarzenia pod względem chronologicznym na różnych poziomach utworu, np. ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich pracuje i zachowuje się tak jak tego oczekujemy, jednocześnie spodziewając się gratyfikacji. Procedurę tą możemy porównać do gier losowych, w której jednostka może wygrać za pierwszym, dziesiątym, bądź za setnym razem.

Jednak trzeba tu zaznaczyć, iż nawet najlepsze metody sterowania działalnością człowieka będą bezowocne, jeżeli człowiek nie nauczy się określonych zachowań. W systemie sterowania jednostką trzeba także uwzględnić metody konstruowania reakcji człowieka. Wśród tych metod możemy wyróżnić na przykład metodę kolejnych przybliżeń. Polega ona na tym, iż w początkowej fazie osoba sterująca zachowaniem jednostki (nauczyciel, terapeuta) nagradza zachowania będące znacznie odległe od pożądanych, stanowiące jednak pewien krok na przód. W dalszej pracy z człowiekiem, nagradzane są już coraz bardziej złożone reakcje, zachowania, które są w znacznie większym stopniu podobne do oczekiwanych rezultatów.

Najczęściej popełnianym błędem podczas wzmacniania pozytywnego zachowań ludzkich jest opóźnienie gratyfikacji. W sytuacji gdy uczeń dostanie dobra ocenę za swój wysiłek po znacznym okresie czasu, nie będzie to dla niego motywujące. Tak samo dzieje się w przypadku odroczenia zapłaty za wykonaną pracę. Aktywność zarówno pracownika jak i ucznia w sytuacji odroczonej nagrody, pochwały znacznie spada, niźli w przypadku gdy wzmocnienie pozytywne wystąpiłoby w krótkim odstępie czasu po wykonaniu zadania, pojawieniu się reakcji pożądanej.

W sytuacji sterowania negatywnego, jak już wyżej wspomniałam, będę się tu odnosić do kar. Należy jednak mieć w pamięci koncepcje Skinnera, który odróżnia proces wzmacniania negatywnego od kary. Jednak w proponowanym spojrzeniu na sterowanie negatywne jako postać kary. Kara jest inaczej nazywana, by zgodnie ze Skinnerem nie używać pojęcia wzmacniania negatywnego, sterowaniem awersyjnym, punitywnym i dążyć ma ono do wyeliminowania zachowań nieporządnych. Sterowanie to polega na stosowaniu negatywnych oddziaływań takich jak kary pieniężne, derywacja pokarmowa, złe stopnie, represje, nagana, odrzucenie przez grupę społeczną, przesunięcie na niższe stanowisko.

Behawioryści w oparciu o swoje badania stwierdzili, iż wzmacnianie pozytywne jest znacznie lepsze w osiągnięciu oczekiwanych rezultatów, niż sterowanie awersyjne. Kara bowiem w znacznym stopniu powoduje stłumienie zachowania, które podlega naganie. Jednak po zaprzestaniu represji, zachowanie to może ponownie powrócić. To, iż jakaś osobę skażemy na karę więzienia za naganne zachowanie nie oznacza, iż po wyjściu z więzienia, zachowania takie nie powtórz się. Często bowiem jednostka zaprzestaje zachowań niepożądanych tylko w sytuacji gdy czuje, iż może być z nie ukarana. W części przypadków zdarza się, iż człowiek szuka bardziej zawoalowanych sposobów na wykonywanie czynności niepożądanych, by pomimo złego zachowania uniknąć kary. Należy więc uświadomić sobie fakt, iż kara nie jest sposobem na uzyskanie zachowań pozytywnych. By bowiem osiągnąć ten cel poza sterowaniem negatywnym, należy pokazać jednostce drogę do osiągnięcia nagrody i nauczenia się zachowania akceptowanego, podlegającego wzmacnianiu pozytywnemu. Sterowanie punitywne często prowadzi do:

  • generalizacji hamowania - może się zdarzyć, iż w związku ze stosowaniem kar u jednostki dojdzie nie tylko do zahamowania zachowań negatywnych, ale także do wygaszenia postaw i postępowań społecznie akceptowanych. By tego uniknąć poza stosowaniem kar, winno się wzmacniać pozytywnie prawidłowe postawy i zachowania jednostki.;
  • zaburzeń emocjonalnych - w sytuacji zbyt silnych i nieadekwatnych kar w człowieku mogą wyzwolić się uczucia lęku, agresji, wycofania;
  • unikania źródła karania - sterowanie awersyjne może prowadzić jedynie do tego, iż osoba zacznie unikać miejsc i osób, które stały się źródłem kar. Dziecko często ganione w szkole, zacznie w końcu jej unikać, co przecież nie jest celem wychowania i nauczania.;
  • dostarczenia negatywnych wzorców - w związku z pokazywaniem jednostce sposobów karania nauczy się on jak tak postępować, nauczy się karać innych.

Jedna z istotnych procedur sterowania negatywnego jest dążenie, nie do kar, ale do eliminowania nagród. Osoba wówczas może zacząć unikać nie źródła karania jak w powyższych sytuacjach, ale osoby, która nie nagradza.

Kolejną psychologiczną koncepcją pojmowania człowieka jest koncepcja psychodynamiczna. Teorie psychodynamiczne kładą nacisk na dynamikę nieświadomego umysłu, oraz doświadczenia jednostki. Traktują one to jako główne determinanty rozwoju i przyszłego zachowania jednostki. Pierwszą teorię psychodynamiczną stworzył Zygmunt Zygmunt P. Calderon Życie snem, bohater główny; syn Bazylego, króla Polski. Przed narodzinami Zygmunta Bazyli dowiaduje się z przepowiedni, że jego potomek będzie okrutnym tyranem. Wpada na pomysł ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Freud. Bardziej nam współczesnych koncepcji należy szukać w myślach Erika Eriksona, Roberta Pecka, Jane Loevinger'a. Różnica w podejściu behawiorystycznym, a psychodynamicznym do człowieka polega na tym, iż w myśl pierwszej idei człowiek jest zewnątrz sterowalny, a na jego zachowanie wpływ ma otaczające środowisko. W koncepcji psychodynamicznej natomiast o zachowaniu i aktywności człowieka decyduje wewnętrzny system motywacji. Między wewnętrznymi siłami motywacyjnymi często dochodzi do konfliktowi są one w znacznej mierze nie uświadomione.

Poza wyżej wymienionymi przedstawicielami koncepcji psychodynamicznej możemy także wymienić E. Fromma, który wypowiadał się, iż nie powinno nas interesować co jednostka mówi, myśli i robi aktualnie. Według niego powinno się zmierzać do poznania charakteru jednostki i sił wewnętrznych jakie nią sterują. Znając sile oraz kierunek energii człowieka, możemy przewidzieć jak jednostka będzie działać w zmienionych warunkach.

Podejście psychodynamiczne pozwala na stworzenie portretu psychodynamicznego jednostki. Określa on jak funkcjonuje człowiek, a także wskazuje drogę mówiącą jak zmienić jego osobowość. Zwolennicy behawioryzmu opracowali inżynierię zachowania, natomiast naukowcy przychylni koncepcji psychodynamicznej, stworzyli zasady psychoterapii. Pomimo, iż istnieje współcześnie wiele odmian psychoterapii zawsze jest to działanie kliniczne, polegające na wsparciu człowieka w rozwiązaniu jego konfliktów wewnętrznych. W pomocy w zaadoptowaniu się do otaczającego go środowiska, a także w wybraniu właściwej dla niego drogi życiowej. Psychoterapia znacznie różni się od surowych reguł jakimi kierowała się, stworzona przez behawiorystów, inżynieria zachowania. Jednym z rodzajów psychoterapii jest psychoanaliza.

Psychologowie tacy jak Dollar i Miller postanowili opracować koncepcje łącząca psychodynamiczną myśl z ideą behawioryzmu. W związku z tymi poczynaniami stwierdzili, iż na zachowanie człowieka mają wpływ następujące czynniki:

  • popęd;
  • wskazówka;
  • reakcja;
  • wzmocnienie.

Popędem, psychologowie ci, nazywali pobudki takie jak ból, głód, seks. Były to więc czynniki zewnętrzne lub wewnętrzne, które motywują człowieka do działania. Wskazówki natomiast to informacje, sygnały bodźce, które decydują o tym jak i w jaki sposób człowiek reaguje na dane sytuacje. Wzmocnienia natomiast to takie rzeczy jak pokarm, czy uczucie miłości bezpieczeństwa, które mają za zadanie redukować popęd. Za pomocą tych czterech czynników ci dwaj psychologowie opisują takie pojęcia, charakterystyczne dla Freuda, jak konflikt wewnętrzny, mechanizmy obronne, kłopoty w procesie socjalizacji.

Odnosząc się do współczesnych zwolenników psychoanalizy należy stwierdzić, iż na zachowanie człowieka mają wpływ wewnętrzne popędy, potrzeby, dążenia. Wśród popędów można wyróżnić dwie podstawowe grupy. Pierwszą z nich stanowią popędy pierwotne, związane z potrzebami wrodzonymi, dążące do zachowania życia. Są to popędy zmierzające do zdobycia pokarmu, utrzymania odpowiedniej ciepłoty ciała, zaspokojenia seksualnego, kontaktu ze światem zewnętrznym, a także dążące do uniknięcia bólu. Drugą grupę popędów stanowią popędy społeczne, które powstają w procesie socjalizacji jednostki. Jest to taka potrzeba jak poczucie bezpieczeństwa, chęć kontaktu, współżycia z drugim człowiekiem, potrzeby moralne, uznania akceptacji. Człowiek posiada także potrzeby osobiste, których zaspokojenie ma na celu dobro tylko i wyłącznie jego osoby, nie myśli wówczas o innych ludziach, często te dążenia wpływają niekorzystnie na ludzi, nie jest to jednak regułą.

Według podejścia psychoanalitycznego popędy są przez człowieka nie uświadomione. Jednostka nie zdaje sobie sprawy czemu dąży do władzy, dlaczego potrzebuje miłości, bezpieczeństwa czy staje się agresywna. Źródłem oddziaływania na powstające potrzeby i motywacje ludzkie jest proces socjalizacji, gdzie podczas oddziaływań kulturowych i społecznych kształtować można nieco popędy i sposób ich zaspokajania.

Popędy są olbrzymią siłą dzięki, której aktywizowane i ukierunkowywane jest ludzkie działanie. Na podstawie odczuwanych popędów jednostka dąży do obranego celu. Zdarza się jednak, iż cel nie może zostać osiągnięty na skutek konfliktów. Możemy mieć do czynienia z konfliktem wewnętrznym - polegają one na powstaniu u człowieka dwóch sprzecznych, wykluczających się popędów, sił aktywizujących w dwóch przeciwnych kierunkach. Można także spotkać się z sytuacją wystąpienia konfliktu zewnętrznego, w którym występuje sprzeczność między potrzebami wewnętrznymi jednostki, a celami społecznymi, innych ludzi.

W związku z wystąpieniem konfliktów, z nieumiejętnością poradzenia sobie z jakimś problemem, przezwyciężeniem go rodzi się lęk i frustracja. Uruchamiają się wówczas mechanizmy obronne, które mają za zadanie uporanie się z lekiem i niepokojem. Mechanizmy te wykrył i opisał Zygmunt Freud. Często mówi się, że mechanizmy pomagają jednostce pokonać objawy, ale nie przyczynę problemu. Są one jednak niezbędne, by pomóc człowiekowi w prawidłowym funkcjonowaniu i zlikwidować czasem występujący paraliż w obliczu występującego strachu czy lęku. Mechanizmy obronne mogą przybrać różne kształty i wymiary, to jak jednostka zacznie się zachowywać w obliczu problemu zależy także od jej osobowości nie tylko od sytuacji z jaką się zetknęła. Do najczęstszych rodzajów mechanizmów obronnych Freud zalicza:

  • racjonalizację - jest to jeden z najczęstszych mechanizmów obronnych. Osoba w sposób logiczny stara się znaleźć usprawiedliwienie dla własnych zachowań, czy niepowodzeń. Jednostka, która nie osiągnęła zwycięstwa w jakiejś grze, twierdzić np. może, że gra jest nudna i nie spełnia jej oczekiwań. Bogdan Zawadzki Zawadzki M. Hłasko Ósmy dzień tygodnia, bohater epizodyczny; monter warszawskiej gazowni, ciągle naprawia motor i czeka na narzeczoną. Jest naiwny, wierzy jej i ufa
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    w zakresie tego mechanizmu obronnego zwraca uwagę na dwie odmiany racjonalizacji. Pierwszą nazwał "kwaśnymi winogronami", polega ona na tym, iż osoba nie mogąc osiągnąć pewnego celu, zaczyna twierdzić, iż nie jest to cel, do którego dąży i, którego pragnie. Drugi rodzaj Zawadzki nazywa słodkimi cytrynami. W tej sytuacji człowiek wmawia sobie, iż sytuacje, których nie cierpi są dla niego zadawalające i nawet przyjemne.;
  • projekcję - ten mechanizm polega na przypisywaniu własnych niepowodzeń komuś innemu. Przykładowo ja ściągam, bo czyni tak ktoś inny, bądź z winy nauczyciela.;
  • przemieszczenie - jest to skierowanie wrogich, negatywnych uczuć i działań na osoby lub rzeczy, które nie są związane ze stanem w jakim się człowiek znalazł, ale mogą być obiektem wyładowania emocjonalnego jednostki.;
  • zaprzeczenie rzeczywistości - jest to stałe zaprzeczanie rzeczywistości nie dopuszczanie do świadomości aktualnego stanu rzeczy;
  • kompensację - człowiek kieruje swoje działanie i dąży do celów, które może osiągnąć. Ciekawym obrazem kompensacji jest zachowanie rodziców, którzy nie osiągając we własnym dzieciństwie pewnych celów, dążą do tego by osiągnęły je ich dzieci.;
  • regresję - objawia się w zachowaniach charakterystycznych dla wcześniejszych etapów rozwojowych, w celu uniknięcia leku przed jakąś sytuacją. Często mechanizm ten pojawia się u dziecka, w rodzinie, którego pojawia się noworodek. Wówczas starsze dziecko może zacząć ssać palca, czy też moczyć się w nocy itp.
  • reakcję pozorowaną - jednostka by ukryć swoje prawdziwe ja zachowuje się w sposób przeciwstawny
  • unikanie i wycofywanie się - jest to unikanie, odkładanie na później sytuacji stresogennych, bądź w ogóle nie podejmowanie wyzwań, które mogą być zakończone niepowodzeniem

Ważnym czynnikiem wpływającym na ludzkie zachowanie, działanie są takie uczucia jak  strach Strach J. Słowacki Kordian, bohater epizodyczny, fantastyczny; podobnie jak Imaginacja uosobienie psychicznej słabości Kordiana
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
czy lęk. By jasno rozgraniczyć czym różni się strach od uczucia leku, trzeba powiedzieć, iż lęk odczuwamy w sytuacji hipotetycznego zagrożenia, które nie dotyka nas bezpośrednio. Lęk według Freuda był wynikiem stłumienia potrzeb seksualnych [przez superego, dla Rogersa lęk stanowił wynik istnienia w świadomości nieprawidłowego obrazu siebie, Miller natomiast, postulował, iż lęk jest wyuczona reakcją na powtarzające się sytuacje zagrożenia i bólu. Można też wysunąć hipotezę, iż lęk ma charakter wrodzony. W mózgu istnieją obszary, które gdy są drażnione powodują reakcje charakterystyczne dla lęku. Według klasyfikacji Kępińskiego możemy wyróżnić następujące rodzaje lęku:

  • lęk biologiczny;
  • lęk dezintegracyjny;
  • lęk społeczny;
  • lęk moralny

Według innej klasyfikacji możemy natomiast wymienić lęk "normalny", który jest reakcją proporcjonalną do potencjalnego zagrożenia. Człowiek czasem nawet uświadamia sobie jego przyczyny. Nie jest on na tyle silny by człowiek w pokonaniu go musiał zastosować mechanizmy obronne. Możemy także wyróżnić lęk neurotyczny, który charakteryzuje się nieadekwatnością do zagrożenia. Człowiek, bym mógł go przezwyciężyć musi się uciec do mechanizmów obronnych.

Lęk zwykł być wynikiem nie bezpośredniego zagrożenia, ale skutkiem samej myśli, rozmowy, wyobrażeń o danej sytuacji.

Strach natomiast jest to uczucie powstałe w chwili bezpośredniego zagrożenia. Pojawia się na skutek przyczyn znajdujących się w środowisku fizycznym czy społecznym. Normalna reakcją na uczucie strachu jest ucieczka przed obiektem zagrożenia lub atakowanie jego źródła.

Warto więc pamiętać, by nie utożsamiać uczucia lęku z uczuciem strachu, bo nie są to słowa równoznaczne.

Kolejną psychologiczną koncepcją człowieka jest koncepcja poznawcza.

Koncepcja ta krytycznie odnosi się zarówno to behawiorystycznej inżynierii zachowania, jak i do psychoanalizy i terapii. Zwolennicy koncepcji poznawczej twierdzą, iż nie możemy człowieka ujmować jako istoty, na którą determinujący wpływ ma środowisko zewnętrzne, lub jak podaje behawiorystyczna koncepcja, nieuświadomione popędy, motywy, instynkty. To jakim jest człowiek, wedle koncepcji poznawczej, jest w dużej mierze zależne od jego aktywności samokreacyjnej. To człowiek kształtuje własną osobowość według własnych planów i zamierzeń.

Poznawcza koncepcja zajmuje się głównie strukturą mózgu, jego możliwościami i cechami, które na przestrzeni wieków nie wiele się zmieniły. Teoria ta bada takie procesy jak myślenie, uwagę, spostrzeżenia, inteligencję, pamięć, zdolności językowe, szybkość przyswajania i odtwarzania informacji i temu podobne procesy. Koncepcja ta zwraca także uwagę na fakt, iż powyższe cechy mają w większym stopniu charakter wrodzony, nie ujmuje jednak wpływu środowiska kulturowego i społecznego na rozwój tych właściwości.

Wedle koncepcji poznawczej, struktury poznawcze są głównym elementem tworzącym osobowość jednostki. Struktury poznawcze tworzą się na podstawie informacji zdobytych podczas życia jednostki, na drodze jej doświadczeń życiowych, uczenia się, a także w drodze kontaktu z kultura i społeczeństwem. Należy tu więc zaznaczyć, iż zarówno szkoła, rodzina, miejsce pracy, środki masowego przekazu jak i własna aktywność jednostki współtworzą powstające struktury poznawcze. Struktura poznawcza jest to po prostu system informacji wewnętrznych utrwalonych w pamięci. Struktury te pozwalają jednostce na określenie i świadomość własnej tożsamości, a także wpływają na orientację w otaczającym ją świecie zewnętrznym.

Treść informacji jaka przechowywana jest w strukturach poznawczych człowieka jest różnorodna. Mogą tam zawierać się treści dotyczące:

  • sądów i przekonań o otaczającym środowisku zewnętrznym, jego relacjach, rzeczach, organizmach;
  • informacji o kulturze, mające swe źródło zarówno w tradycji pokoleń jak i z mitycznych przekonań;
  • informacji tyczące świata współczesnego, relacji międzyludzkich;
  • wiedzy o samym sobie, o własnym "ja".

Jednostka, według opisywanej koncepcji psychologicznej, posiada 2 rodzaje wiedzy. Po pierwsze osoba "wie, że...", posiada więc znajomość pewnych faktów. Ta wiedza nazywana jest deklaratywną, narracyjną. Po drugie człowiek "wie jak..." dokonać pewnych rzeczy, działań. Ten rodzaj wiedzy nazywany jest wiedza proceduralną inaczej operacyjną.

Struktury poznawcze człowieka można i " należy jednak ujmować nie tylko pod względem ich treści, ale także pod względem ich organizacji. Struktury poznawcze charakteryzują się więc:

  • złożonością - może być różny stopień złożoności struktur poznawczych, umieścić je można w różnych miejscach na kontinuum proste - skomplikowane;
  • określonym poziomem abstrakcyjności- to jaki poziom tej cechy charakteryzuje struktury poznawcze jednostki zależy od tego w jaki sposób ujmuje ona rzeczywistość, czy potrafi tworzyć pojęcia o wysokim czy niskim stopniu ogólności;
  • pewnym stopniem otwartości - Zależnie od tego czy poziom otwartości struktur poznawczych jest wysoki czy niski jednostka modyfikuje swoje poglądy, przekonania, wartości, na skutek nowych informacji (otwartość struktur poznawczych), lub pomimo uzyskiwanych informacji nie zmienia swoich przekonań (zamknięte struktury poznawcze).;
  • cechami aktywności i bierności - bardzo ważnym jest by struktury poznawcze miały charakter aktywności, a nie bierności. Gdy bowiem uczeń zdobywa informacje, przyswaja je, ale nie umie ich wykorzystać oznacza to, że jego struktury poznawcze są bierne. Powinno się więc dążyć do aktywności struktur poznawczych.

W procesie tworzenia się struktur poznawczych istotnym zagadnieniem jest deprawacja zmysłowa. Jest to zjawisko niekorzystne dla tworzenia się struktur poznawczych, polega ono na odcięciu jednostki od wszelkich doświadczeń i dopływu informacji. Z drugiej strony możemy mieć do czynienia z przeciążeniem jednostki informacjami. Musi tu zajść zjawisko selekcji danych, oraz asymilacja Asymilacja najczęściej w odniesieniu do CO2 - przyswajanie CO2 w procesie fotosyntezy i wytwarzanie tzw. asymilatów, czyli wysokoenergetycznych związków organicznych. Proces ten zachodzi u autotrofów. ... Czytaj dalej Słownik biologiczny informacji jedynie potrzebnych.

Kolejnym aspektem, którym zajmują się przedstawiciele teorii poznawczej jest twórczość. Twórcze myślenie, działanie. M. Boden wymieniła dwa rodzaje twórczości. Pierwsza z nich to twórczość psychologiczna (typu P), która powoduje, iż jednostka tworzy nowe, odkrywcze myśli i idee. Maja one jednak takie cechy tylko z punktu widzenia jednostki. Drugi rodzaj twórczości to twórczość historyczna (typu H), która prowadzi do wytworzenia idei, wynalazków, które stają się istotne i doniosłe dla całej ludzkości, gdyż nie były wcześniej ludziom znane.

Można się w tym miejscu zastanowić jakie cechy charakteru wpływają na twórczość ludzką, co sprawia, iż jedna osoba jest twórcza w większym, a druga w węższym zakresie. Model konfliktowy mówi, iż twórczość jest wynikiem radzenia sobie z problemami, frustracjami, niepowodzeniami. Jednostka nie mogąc osiągnąć określonych celów, zajmuje się innymi, zaczyna w tym miejscu działać mechanizm obronny. W związku z przeniesieniem aktywności z dziedzin nie przynoszących sukcesów, na inne pola mogą powstać rzeczy odkrywcze, twórcze. Jednostka przelewa bowiem swą energię do działania na inne obszary. Odmienna koncepcją na temat źródeł twórczości jest myśl, iż jednostka zaczyna produkować rzeczy, idee twórcze w celu samorealizacji. To ją pasjonuje, spełnia się przy tym, rozwija swa osobowość.

Trzeba w tym jednak miejscu zauważyć znaczenie wartości dla oceniania czy coś jest twórcze czy nie. Ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum bowiem mają odmienne poglądy, spojrzenie, wartości, którymi kierują się w życiu. To wszystko ma wpływ na to co oni uznają za doniosłe, nowe, znaczące, twórcze. Można wymienić kilka rodzajów wartości, które mogą być reprezentowane przez jednostki. Są to:

  • wartości dionizyjskie - Jednostka wyznająca takie wartości, dąży do życia wygodnego, komfortowego. Głównym celem jest tu konsumpcyjny styl życia.
  • wartości heraklesowe - Jednostka prezentująca ten rodzaj wartości nie dba o komfort życia. Jej celem jest dążenie do władzy, potęgi, dominacji. Pragnie podporządkować sobie innych ludzi.
  • wartości prometejskie - Człowiek prezentujący te wartości jest pomocny, cechuje się zachowaniami altruistycznymi - bezinteresownymi, prospołecznymi. Siebie umieszcza wśród społeczeństwa. Zdaje sobie sprawę ze znaczenia współpracy, i dba o dobro innych nie tylko swoje.
  • wartości appolińskie - Osoba taka przykłada ogromne znacznie do procesu tworzenia sztuki, rozwoju kultury.
  • wartości sokratyczne - Głównym celem życiowym człowieka wyznającego takie wartości jest poznawanie własnej osoby, i doskonalenie się.

Powyższe wartości decydują o tym jakie czynności zostaną podjęte przez człowieka, jaki będzie kierunek i siła jego działań.

Czynnikiem wpływającym na ludzkie zachowanie i aktywność są także emocje i motywacje.

Człowiek to jednostka, która podejmuje w swym życiu wiele czynności celowych, skierowanych na jakieś zadanie, osiągnięcie czegoś. Część z tych czynności jest zależna od jego natury. Dążenie do zaspokojenia głodu, akceptacji itp. To w jaki sposób człowiek zaspokaja te potrzeby zależy jednak od środowiska w jakim się otacza i od procesu socjalizacji. Czynności dążące do zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb są typowe, stereotypowe, niczym nie wyróżniające się, są pobudzane poprzez napięcie motywacyjne powstałe na skutek nie zaspokojenia podstawowych pragnień. Są jednak i inne czynności w życiu ludzkim, które nie są związane z zaspokojeniem potrzeb biologicznym. Mowa Mowa przemówienie; tradycyjny gatunek retoryczny, obejmujący utwory przeznaczone do bezpośredniego wygłoszenia. Występuje w różnych odmianach w zależności od celu i okoliczności wystąpienia ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich tu o działaniach transgresyjnych - pokonujących wszelkie schematy, stereotypy, wzorce. Dzięki tym działalnością człowiek zmienia otaczająca go rzeczywistość, poprzez wprowadzenie nowych myśli technicznych, filozoficznych, psychologicznych itp. W wyniku tego z pokolenia na pokolenie świat staje się odmienny. To właśnie zasługa nie schematycznych, niestereotypowych ludzkich działań.

W związku z zasadniczą różnica celów, jakie są osiągane poprzez poszczególne czynności odmienny jest też ich charakter. Po zaspokojeniu potrzeb biologicznych człowieka, jego napięcie motywacyjne spada. Występuje sprzeciw wobec naleganiom na dalsze kontynuowani danych czynności. W przypadku natomiast działań transgresyjnych zachodzi odwrotna sytuacja. Po osiągnięciu celu, jednostka pragnie więcej, często wzrasta wówczas motywacja Motywacja układ uwarunkowań i uzasadnień, któremu podlegają działania i postawy bohaterów określonego dzieła literackiego. Wniknięcie w ten system umożliwia zrozumienie utworu. Najważniejsze ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich do dalszego działania.

By jednak jednostka podjęła jakieś działania ważne są także aspiracje. To jaki poziom aspiracji jednostka posiada także wywiera wpływ na jej działania. Aspiracja jest to pewien określony punkt na skali osiągnięć, inny dla każdej osoby, który daje człowiekowi zadowolenie, satysfakcje z działania. Poziom aspiracji informuje o tym co jednostka chce osiągnąć by było to dla niej zadowalające, mówi nam także o jej potrzebach. Jest to stosunkowo stała cecha człowieka i kształtuje się podczas doświadczeń życiowych jednostki oraz w procesie uczenia się. Kiedy powstaje rozbieżność między aspiracjami, a rzeczywistością rodzi się napięcie, które motywuje człowieka do działania i osiągnięcia takiego stanu rzeczy jaki jest zgodny z aspiracjami jednostki. Nie zawsze jednak rozbieżność między aspiracjami a rzeczywistością spełnia role motywującą. W przypadku gdy różnica ta jest zbyt duża, człowiek nie podejmuje aktywności. Jego motywacja jest zbyt mała, nie wierzy, iż jest w stanie dosięgnąć do "ja" idealnego aspirowanego. Gdy ta różnica jest zbyt mała również nie wzbudzi się u człowieka siła motywacji do likwidacji tej rozbieżności. Każdy człowiek ma bowiem pewną granice tolerancji jak może istnieć między aspiracjami, a rzeczywistością. Najlepiej w takim razie jest, gdy ta rozbieżność między aspiracjami, a realnym życiem była optymalna, nie za duża - co zniechęca jednostkę, ale też nie za mała- co w ogóle jej nie motywuje.

Na ludzkie działanie, jak wyżej zostało wspomniane, mają również wpływ emocje. Uczucia podobnie jak motywacja są wywołane przez bodźce zewnętrzne i wewnętrzne działające na człowieka. Najpierw pojawia się jakaś informacja, a dopiero później określone emocje.

Zależność między ludzkimi emocjami, stanem napięcia emocjonalnego, a skutecznością uczenia się działania opisują prawa Yerkesa-Dodsona. Prawa te mówią o następujących zależnościach:

  • w miarę wzrostu napięcia emocjonalnego, skuteczność, prawidłowość wykonywania zadań rośnie, gdy jednak przekroczy pewnie próg, skuteczność ta zaczyna maleć;
  • dla wykonywania zadań trudnych siła motywacji powinna być na niskim poziomie, powinniśmy wywołać niskie napięcie emocjonalne, natomiast przy wykonywaniu zadań łatwych siła motywacyjna powinna być na wysokim poziomie.

Emocje spełniają w naszym życiu wiele funkcji. Są one czynnikami wpływającymi na:

  • zachowanie, są one czynnikami wywołującymi bądź hamującymi ludzka aktywność;
  • mobilizację jednostki do działania;
  • funkcje informacyjną;
  • proces uczenia się;
  • proces porozumiewania się z otoczeniem;
  • procesy poznawcze;

Ważnymi uczuciami oddziaływującymi na ludzkie zachowania są także frustracja, stres Stres czynnik fizyczny, chemiczny lub emocjonalny, do którego organizm nie potrafi się wystarczająco przystosować bez zmiany metabolizmu. Stres wywołuje napięcie fizjologiczne, które uruchamia ... Czytaj dalej Słownik biologiczny oraz agresja.

Frustracja jest uczuciem, powstającym na skutek niemożności przekroczenia, przezwyciężenia danego problemu. Powstaje w wyniku przeszkód powstałych na drodze do określonego celu. Jej siła zależna jest od tego jak bardzo pragniemy osiągnąć dany cel. Ważne dla frustracji jest jeszcze to, jak postrzegamy źródło stanowiące przeszkodę do celu. Jeżeli źródło to widzimy w sobie, wówczas dochodzi do powstania lęku, strachu, autoagresji. Jeśli źródeł przeszkód upatrujemy w sobie, wówczas może pojawić się u człowieka agresja. Frustracja prowadzić może również do apatii.

Są różne koncepcje na temat pochodzenia agresji u człowieka. Jest ona stanem emocjonalnym, podobnie jak lęk. Psychologowie tacy jak Freud czy Lorenz uważali, iż źródło agresji leży u podstaw dziedzicznych tendencji. Odmienne teorie na ten temat głosiły, iż agresja powstaje na drodze wpływów wychowawczych, warunkowania, a także, jak wyżej wymieniłam, frustracji. Agresja może być:

  • odroczona;
  • przeniesiona (na obiekt zastępczy);
  • rozszerzona (na obiekty mniej lub bardziej powiązane z obiektem będącym źródłem agresji);
  • uogólniona ( w okresie dojrzewania).

Kolejnym kluczowym uczuciem w życiu człowieka jest stres, szczególnie w świecie współczesnym, w którym jest szczególnie duża liczba czynników stresogennych. Stres jest odczuwany jako emocja negatywna, w pewnym stopniu jest jednak potrzebny. Towarzyszy człowiekowi na co dzień podczas podejmowania decyzji, rozbieżności informacji, doznania bodźców nowych, zmiennych, nie spotykanych dotychczas.

Bibliografia;

  1. Kozielecki J. "Koncepcje psychologiczne człowieka"
  2. Nowacki Tadeusz, "Elementy psychologii", Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1975r.
  3. Turner Jeffrey S., Helms Donald B. "Rozwój człowieka", wyd. WSiP Warszawa, 1999r.
  4. Rzepecki Jerzy, "Psychopatologia ogólna - Materiały do zajęć dydaktycznych realizowanych w katedrze pedagogiki specjalnej Akademii Pedagogicznej w Krakowie", Kraków 2004r