Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale oraz równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.

W Polsce, na podstawie art. 95 ust.1 Konstytucji władza ustawodawcza należy do Sejmu i Senatu. Jeśli obie izby parlamentu obradują wspólnie, mają status Zgromadzenia Narodowego. Zgromadzenie Narodowe uchwala konstytucję, odbiera przysięgę od nowo wybranego Prezydenta, a także podejmuje uchwałę o postawieniu Prezydenta przed Trybunałem Stanu.

Sejm składa się z 460 posłów, a Senat ze 100 senatorów.

Kadencja każdego z tych organów trwa 4 lata. Zaczyna się ona z dniem pierwszego posiedzenia nowo wybranego Sejmu i trwa do dnia, który poprzedza dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji.

Sejm może skrócić swoją kadencję uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów. Skrócenie kadencji Sejmu oznacza jednocześnie skrócenie kadencji Senatu. Co więcej, ustawowa kadencja parlamentu może być skrócona przez Prezydenta po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu i Senatu w sytuacjach określonych w konstytucji. Będzie tak np. w przypadku, kiedy nie dojdzie do powołania nowej Rady Ministrów zgodnie z normami konstytucyjnymi.

Sejm składa się z posłów, którzy są wybierani w wyborach:

- powszechnych,

- równych,

- bezpośrednich,

- proporcjonalnych,

- w głosowaniu tajnym.

Senatorów natomiast wybieramy w wyborach:

- powszechnych,

- bezpośrednich

- w głosowaniu tajnym.

Bierne prawo wyborcze do Sejmu, czyli prawo do bycia wybranym na posła ma każdy obywatel polski który ma czynne prawo wyborcze oraz najpóźniej w dniu wyborów kończy 21 lat. Jeśli chodzi o senatorów, to granica wieku jest wyższa i wynosi 30 lat. Senat ma być bowiem "izbą rozsądku", więc powinien składać się z osób, które mają określone doświadczenie, wiedzę czy obycie polityczne.

Poseł to reprezentant całego narodu, więc nie mogą do wiązać żadne instrukcje wyborców. Chroni go immunitet poselski.

Wykonywanie mandatu posła i senatora jest związane z obowiązkiem dochowania godności urzędu, a także powstrzymania się od jakichkolwiek działań, które mogłyby podważyć zaufanie wyborców, wywołać wątpliwości co do uczciwości parlamentarzysty itd. Konstytucja odpowiednio reguluje te kwestie, np. wyłącza możliwość sprawowania równocześnie mandatu posła i senatora, zakazuje łączenia mandatu poselskiego lub senatorskiego z funkcjami publicznymi. Poseł i senator nie może równocześnie sprawować funkcji Prezesa NBP, NIK, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka ani ich zastępcy, członka Rady Polityki Pieniężnej, Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, a także nie może się zatrudnić w Kancelarii Sejmu i Senatu, Kancelarii Prezydenta ani też w administracji rządowej. Zakazy te nie wiążą jednak członków Rady Ministrów czy sekretarzy stanu w administracji rządowej. Istnieje ponadto grupa osób, którym nie wolno sprawować mandatu poselskiego i senatorskiego z uwagi na wykonywany zawód lub służbę. Zakazem tym objęci są sędziowie, prokuratorzy, urzędnicy służby cywilnej, żołnierze w czynnej służbie wojskowej, policjanci oraz funkcjonariusze służb ochrony państwa.

Posłowie i senatorowie w czasie pełnienia swych funkcji korzystają z immunitetu. Nie mogą być więc pociągnięci do odpowiedzialności za swe czynności, które wchodzą w zakres sprawowania mandatu. Pociągnięcie do odpowiedzialności za takie czynności nie może nastąpić ani w czasie trwania mandatu ani po jego wygaśnięciu. Poseł lub senator, który podejmuje przykładowo działania mające na celu ochronę interesów swych wyborców nie będzie za nie ponosić za odpowiedzialności jak każdy obywatel, lecz odpowiada za nie jedynie przed Sejmem lub Senatem. Jeśli parlamentarzysta naruszy prawa osób trzecich, to może odpowiadać przed sądem powszechnym jedynie za zgodą Sejmu czy Senatu. Jeśli poseł lub senator dopuścił się czynu, za który może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej, to pociągnięcie go do takiej odpowiedzialności zależy od zgody Sejmu czy Senatu, który może uchylić mu immunitet.

Sejm i Senat to organy kolegialne, które obradują na posiedzeniach. Posłowie i senatorowie wybierają spośród siebie Marszałka i wicemarszałków odpowiednio: Sejmu i Senatu. Zadaniem marszałków jest przewodniczenie obradom, reprezentowanie izby na zewnątrz oraz stanie na straży praw. W Sejmie i Senacie funkcjonują komisje stałe, które zajmują się określonymi sprawami należącymi do kompetencji parlamentu, np. Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej, Komisja d/s Służb Specjalnych, Komisja Etyki, Komisja Budżetu i Finansów, itp. Mogą być również powoływane komisje nadzwyczajne do zbadania konkretnej sprawy.

Organy Sejmu to:

- Marszałek Sejmu,

- Prezydium Sejmu,

- Konwent Seniorów,

- komisje sejmowe.

Kompetencje Marszałka Sejmu to:

- stanie na straży praw i godności Sejmu,

- reprezentowanie Sejm,

- zwoływanie posiedzenia Sejmu,

- przewodniczenie obradom Sejmu,

- czuwanie nad tokiem i terminowością prac Sejmu i jego organów,

- kierowanie pracami Prezydium Sejmu i przewodniczenie jego obradom,

- zwoływanie Konwent Seniorów i przewodniczenie jego obradom,

- nadawanie biegu inicjatywom ustawodawczym i uchwałodawczym oraz wnioskom organów państwa skierowanym do Sejmu, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu,

- nadawanie biegu dokumentom przedkładanym w sprawach związanych z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej,

- prowadzenie spraw z zakresu stosunków z Senatem,

- prowadzenie spraw z zakresu stosunków Sejmu z parlamentami innych krajów,

- prowadzenie spraw z zakresu stosunków Sejmu z instytucjami oraz innymi organami Unii Europejskiej,

- przedstawianie okresowych ocen wykonania przez organy administracji państwowej obowiązków wobec Sejmu i jego organów oraz posłów; wnioski w tym zakresie przekazuje Prezesowi Rady Ministrów, prezydiom komisji sejmowych oraz posłom,

- udzielanie posłom niezbędnej pomocy w ich pracy, w tym czuwanie nad wykonaniem wobec posłów przez organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz inne jednostki organizacyjne obowiązków określonych w ustawie o wykonywaniu mandatu posła i senatora,

- sprawowanie pieczy nad spokojem i porządkiem na całym obszarze należącym do Sejmu oraz wydawanie stosownych zarządzeń porządkowych, w tym o użyciu w razie konieczności Straży Marszałkowskiej,

- nadawanie, w drodze zarządzenia, statutu Kancelarii Sejmu,

- ustalanie projektu budżetu Kancelarii Sejmu, po zasięgnięciu opinii Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich i Prezydium Sejmu, oraz nadzorowanie jego wykonania,

- powoływanie i odwoływanie Szefa Kancelarii Sejmu, po zasięgnięciu opinii Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich,

- powoływanie i odwoływanie zastępców Szefa Kancelarii Sejmu, po zasięgnięciu opinii Szefa Kancelarii Sejmu,

- podejmowanie innych czynności wynikających z Regulaminu Sejmu.

Prezydium Sejmu tworzą Marszałek i wicemarszałkowie. Do Prezydium Sejmu należy:

1) ustalanie planu prac Sejmu, po zasięgnięciu opinii Konwentu Seniorów,

2) ustalanie tak zwanych tygodni posiedzeń z wyprzedzeniem co najmniej 3-miesięcznym,

3) dokonywanie wykładni Regulaminu Sejmu, po zasięgnięciu opinii Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich,

4) opiniowanie spraw wniesionych przez Marszałka Sejmu,

5) organizowanie współpracy między komisjami sejmowymi i koordynacja ich działania,

6) ustalanie zasad organizowania doradztwa naukowego na rzecz Sejmu i jego organów, powoływania doradców sejmowych oraz korzystania z opinii i ekspertyz,

7) podejmowanie innych czynności wynikających z Regulaminu Sejmu.

Konwent Seniorów jest organem, który zapewnia współdziałanie klubów w sprawach związanych z działalnością i tokiem prac Sejmu. W skład Konwentu Seniorów wchodzą: Marszałek, wicemarszałkowie, przewodniczący lub wiceprzewodniczący klubów oraz przedstawiciele porozumień klubów lub kół poselskich, a także klubów parlamentarnych, jeśli reprezentują co najmniej 15 posłów oraz kół parlamentarnych reprezentujących w dniu rozpoczęcia kadencji Sejmu osobną listę wyborczą. W posiedzeniach Konwentu Seniorów bierze udział z głosem doradczym Szef Kancelarii Sejmu. Marszałek Sejmu z własnej inicjatywy bądź na wniosek członków Konwentu Seniorów może zaprosić na posiedzenie Konwentu inne osoby.

Konwent Seniorów opiniuje w szczególności:

1) projekty planów prac Sejmu,

2) projekty porządku dziennego poszczególnych posiedzeń Sejmu i ich terminy,

3) wnioski co do trybu dyskusji nad poszczególnymi punktami porządku dziennego posiedzenia Sejmu,

4) wnioski co do wyboru przez Sejm jego organów,

5) zadania i przebieg pracy Kancelarii Sejmu,

6) inne sprawy przekazane przez Marszałka lub Prezydium Sejmu (art. 16 ust. 1 Regulaminu Sejmu).

Konwent Seniorów jest zwoływany przez Marszałka Sejmu z własnej inicjatywy, z inicjatywy Prezydium Sejmu, na wniosek klubu reprezentowanego w Konwencie Seniorów lub grupy co najmniej 15 posłów. Z posiedzeń Konwentu Seniorów sporządza się zapis ustaleń.

Komisje sejmowe to organy, które są powołane do:

1) rozpatrywania i przygotowywania spraw stanowiących przedmiot prac Sejmu,

2) wyrażania opinii w sprawach przekazanych pod ich obrady przez Sejm, Marszałka Sejmu lub Prezydium Sejmu.

Komisje sejmowe są organami kontroli sejmowej w zakresie określonym Konstytucją i ustawami.

Obecnie w Sejmie działają następujące komisje stałe (stan prawny na sierpień 2006 r.):

Najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej jest Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, który czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach.

Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany na pięcioletnią kadencję i może być ponownie wybrany tylko raz. Na Prezydenta Rzeczypospolitej może być wybrany obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu. Kandydata zgłasza co najmniej 100.000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.

Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, który otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska wymaganej większości, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się ponowne głosowanie.

W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się spośród dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu otrzymali kolejno największą liczbę głosów. Jeżeli którykolwiek z tych dwóch kandydatów wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wyborcze lub umrze, w jego miejsce do wyborów w ponownym głosowaniu dopuszcza się kandydata, który otrzymał kolejno największą liczbę głosów w pierwszym głosowaniu. W takim przypadku datę ponownego głosowania odracza się o dalszych 14 dni.

Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, który w ponownym głosowaniu otrzymał więcej głosów.

Jeśli w trakcie pełnienia urzędu Prezydent nie może go przejściowo sprawować, jego obowiązki przejmuje tymczasowo Marszałek Sejmu, a gdyby i on nie mógł ich przejąć - to przejmuje je Marszałek Senatu.

Prezydent Rzeczypospolitej jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych:

1) ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, o czym zawiadamia Sejm i Senat,

2) mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypospolitej Polskiej w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych,

3) przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych.

Prezydent Rzeczypospolitej przed ratyfikowaniem umowy międzynarodowej może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie jej zgodności z Konstytucją.

Prezydent Rzeczypospolitej jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

W czasie pokoju Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej. Prezydent Rzeczypospolitej mianuje Szefa Sztabu Generalnego i dowódców rodzajów Sił Zbrojnych na czas określony.

Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać.

Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Ministra Obrony Narodowej, nadaje określone w ustawach stopnie wojskowe.

Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego, nadaje ordery i odznaczenia, stosuje prawo łaski, może zwracać się z orędziem do Sejmu, do Senatu lub do Zgromadzenia Narodowego.

W sprawach szczególnej wagi Prezydent Rzeczypospolitej może zwołać Radę Gabinetową. Radę Gabinetową tworzy Rada Ministrów obradująca pod przewodnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej.

W zakresie stosunków zagranicznych prezydent ma pozycję zwierzchnią jako najwyższy przedstawiciel RP, a niektóre kompetencje należą tylko do niego, np. ratyfikacja umów międzynarodowych

W zakresie prawodawstwa nadzwyczajnego Prezydent może wprowadzić stan wojenny i stan wyjątkowy, a także na wniosek Rady Ministrów wydawać rozporządzenia z mocą ustawy w określonym zakresie i granicach, jeżeli Sejm nie może się zebrać na posiedzenie w czasie stanu wojennego

W zakresie zwykłego prawodawstwa kompetencje Prezydenta są niewielkie. Prezydent może wprawdzie wydawać rozporządzenia, ale tylko na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu.

Prezydent może także wydawać zarządzenia, które jednak mają tylko charakter wewnętrzny i obowiązują jedynie jednostki podległe organizacyjnie prezydentowi. Zarządzenia te są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów.

Prezydent jest jednak jednym z organów, które uczestniczą w procesie ustawodawczym. Prezydent może podpisać ustawę i tym samym wyrazić zgodę na jej wejście w życie lub też nie. Prezydent podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Gdy prezydent ma wątpliwości prawne co do danej ustawy, może przed podpisaniem ustawy wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konstytucją. Prezydent nie może odmówić podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za zgodną z Konstytucją.

Jeżeli Prezydent nie wystąpił z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją, może zawetować ustawę. Występuje wtedy z umotywowanym wnioskiem do Sejmu o ponowne jej rozpatrzenie. Wtedy Sejm musi uchwalić ustawę na nową większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Jeśli się tak stanie, prezydent w ciągu 7 dni podpisuje ustawę i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W razie ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm prezydentowi nie przysługuje prawo wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego.

Rada Ministrów

Radę Ministrów tworzą Prezes Rady Ministrów i ministrów. Do Rady Ministrów mogą zostać powołani wiceprezesi Rady Ministrów. Prezes i wiceprezes Rady Ministrów mogą pełnić także funkcję ministra. W skład Rady Ministrów mogą być ponadto powoływani przewodniczący określonych w ustawach komitetów.

Kompetencje Rady Ministrów określa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów oraz inne akty normatywne.

Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej. Do Rady Ministrów należą sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego. Jest to nowe rozwiązanie konstytucyjne, które polega na przyznaniu Radzie Ministrów domniemania kompetencji. Jest ona upoważniona do rozstrzygania każdej sprawy z zakresu polityki państwa, która nie jest zastrzeżona dla innych organów państwowych lub samorządu terytorialnego.

Rada Ministrów kieruje ponadto administracją rządową.

W zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach Rada Ministrów w szczególności:

1) zapewnia wykonanie ustaw,

2) wydaje rozporządzenia,

3) koordynuje i kontroluje prace organów administracji rządowej,

4) chroni interesy Skarbu Państwa,

5) uchwala projekt budżetu państwa,

6) kieruje wykonaniem budżetu państwa oraz uchwala zamknięcie rachunków państwowych i sprawozdanie z wykonania budżetu,

7) zapewnia bezpieczeństwo wewnętrzne państwa oraz porządek publiczny,

8) zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa,

9) sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi,

10) zawiera umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji oraz zatwierdza i wypowiada inne umowy międzynarodowe,

11) sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju oraz określa corocznie liczbę obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej,

12) określa organizację i tryb swojej pracy (art. 146 ust. 4 Konstytucji)

Na podstawie ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów możemy podzielić kompetencje Rady Ministrów na 3 grupy:

  1. Organizowanie
  2. Działania merytoryczne
  3. Decydowanie

Rada Ministrów funkcjonuje na podstawie uchwalonego przez siebie regulaminu. Rada Ministrów działa kolegialnie. Rada Ministrów, wykonując ustanowione dla niej w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i ustawach zadania i kompetencje, rozpatruje sprawy i podejmuje rozstrzygnięcia na posiedzeniach.

Rada Ministrów może jednak także rozstrzygać poszczególne sprawy w drodze korespondencyjnego uzgodnienia stanowisk, czyli tzw. drogą obiegową.

Prezes Rady Ministrów zwołuje posiedzenia Rady Ministrów, ustala ich porządek oraz im przewodniczy. Posiedzenie Rady Ministrów przygotowuje i obsługuje sekretarz Rady Ministrów.

Posiedzenia Rady Ministrów są co do zasady niejawne. Prezes Rady Ministrów, z własnej inicjatywy lub na wniosek członka Rady Ministrów, może jednak zezwolić zaproszonym osobom na przysłuchiwanie się

posiedzeniu Rady Ministrów w całości lub w części oraz na udzielanie wyjaśnień.

Rada Ministrów jest ponadto zobowiązana informować opinię publiczną o przedmiocie posiedzenia oraz o podjętych rozstrzygnięciach. Nie dotyczy to jednak spraw, w stosunku do których Prezes Rady Ministrów zarządził tajność obrad.

Prezes Rady Ministrów, z własnej inicjatywy lub na wniosek członka Rady Ministrów, może, w drodze zarządzenia, tworzyć organy pomocnicze Rady Ministrów lub Prezesa Rady Ministrów, a w szczególności:

  1. stały komitet lub komitety Rady Ministrów, które zajmują się inicjowaniem, przygotowaniem i uzgadnianiem rozstrzygnięć albo stanowisk Rady Ministrów lub Prezesa Rady Ministrów;
  2. komitety do rozpatrywania określonych kategorii spraw lub określonej sprawy;
  3. rady i zespoły opiniodawcze lub doradcze.

Rada Ministrów może również tworzyć komisje do opracowania projektów kodyfikacji określonych dziedzin prawa.

Rada Ministrów w uzgodnieniu z zainteresowaną instytucją lub środowiskiem społecznym może powoływać komisje wspólne, które składają się z przedstawicieli Rządu oraz tej instytucji lub środowiska. Celem takich komisji jest wypracowanie wspólnego stanowiska w sprawach ważnych dla polityki Rządu oraz interesów reprezentowanej w komisji instytucji lub środowiska.

Przy Prezesie Rady Ministrów działa Rządowe Centrum Legislacji jako państwowa jednostka organizacyjna podległa Prezesowi Rady Ministrów. Zapewnia ono koordynację działalności legislacyjnej Rady Ministrów, Prezesa Rady Ministrów i innych organów administracji rządowej.

Szefem Rady Ministrów jest Prezes Rady Ministrów.

Konstytucyjne uregulowanie pozycji oraz kompetencji Prezesa Rady Ministrów jest w miarę pełne, choć jest tak raczej w przypadku pozycji niż kompetencji.

Prezes Rady Ministrów:

1) reprezentuje Radę Ministrów,

2) kieruje pracami Rady Ministrów,

3) wydaje rozporządzenia,

4) zapewnia wykonywanie polityki Rady Ministrów i określa sposoby jej wykonywania,

5) koordynuje i kontroluje pracę członków Rady Ministrów,

6) sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym w granicach i formach określonych w Konstytucji i ustawach,

7) jest zwierzchnikiem służbowym pracowników administracji rządowej (art. 148 Konstytucji).

Regulację tę uzupełniają liczne ustawy szczególne oraz inne akty normatywne.

Kompetencje Prezesa Rady Ministrów możemy podzielić na pięć zasadniczych grup:

Kompetencje z zakresu zwierzchności osobowej: Prezes Rady Ministrów przykładowo składa wnioski o powołanie i odwołanie członków Rady Ministrów, powołuje sekretarzy stanu oraz podsekretarzy stanu, centralne organy administracji państwowej, wojewodów, jak również członków niektórych organów doradczych

Kompetencje z zakresu zwierzchności służbowej: Prezes Rady Ministrów ustala zakres działania wicepremierów, organizuje pracę Rady Ministrów, koordynuje i kontroluje pracę ministrów, kieruje pracą komitetów doradczych, którym przewodniczy, może przewodniczyć także takiemu komitetowi, którego nie jest członkiem, upoważnia sekretarza czy podsekretarza stanu do reprezentowania Rządu w Sejmie, nadzoruje terenowe organy rządowej administracji ogólnej. Prezes Rady Ministrów realizuje tę zwierzchność poprzez wydawanie zarządzeń wewnętrznych, poleceń służbowych, wytycznych, nadawanie statutów oraz podejmowanie innych czynności o charakterze wewnętrznym.

Kompetencje w sferze nadzoru nad podmiotami niepodporządkowanymi (samodzielnymi, zdecentralizowanymi): Prezes Rady Ministrów podejmuje czynności nadzorcze, które są przewidziane w ustawach (np. może zawiesić organy gminy i ustanowić zarząd komisaryczny).

Kompetencje normotwórcze: Prezes Rady Ministrów wydaje rozporządzenia, ale tylko na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Prezes Rady Ministrów może ponadto wydawać zarządzenia, które nie stanowią norm prawa powszechnie obowiązującego. Zarządzenia te mają tylko charakter wewnętrzny i obowiązują jedynie jednostki podległe organizacyjnie premierowi. Zarządzenia te są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów.

Kompetencje organizacyjno-porządkowe: Prezes Rady Ministrów może np. powoływać rady i zespoły jako organy pomocnicze lub opiniodawczo-doradcze.

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów zapewnia obsługę:

1) Rady Ministrów i Prezesa Rady Ministrów;

  1. wiceprezesów Rady Ministrów;
  2. Kolegium do Spraw Służb Specjalnych;
  3. Rady Legislacyjnej.

Kancelaria może ponadto obsługiwać pełnomocnika Rządu oraz wskazane przez Prezesa Rady Ministrów organy pomocnicze, komisje i komisje wspólne.

Kancelarią kieruje Szef Kancelarii, którego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów. Prezes Rady Ministrów powołuje i odwołuje sekretarzy i podsekretarzy stanu w Kancelarii.

W skład struktury sądów w Polsce wchodzą:

Oprócz sądów władzę sądowniczą sprawują również trybunały, czyli Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu, a w czasie wojny - sądy wyjątkowe.

W świetle Konstytucji sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw zastrzeżonych do właściwości innych sądów.

Oznacza to domniemanie kompetencji sądów powszechnych do rozpoznawania i rozstrzygania spraw, jeżeli tylko wyraźny przepis ustawy nie przekazał tych spraw do właściwości innych organów.

Sądy powszechne rozpoznają więc sprawy z dziedziny:

W zakresie administracyjnym nadzór nad sądami sprawuje Minister Sprawiedliwości, a w zakresie orzekania - Sąd Najwyższy.

Sądy powszechne to:

- sądy rejonowe

- sądy okręgowe

- sądy apelacyjne

Sądy rejonowe rozpoznają w I instancji wszelkie sprawy, które należą do sądów powszechnych, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawowo do właściwości sądów okręgowych. Sądy rejonowe są tworzone rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa dla jednej lub większej liczby gmin.

Prezesi sądów rejonowych są organami sądów rejonowych. Do ich kompetencji należy kierowanie sądem i reprezentowanie go na zewnątrz oraz wykonywanie czynności administracyjnych. Prezesów sądów rejonowych powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądów powszechnych. Następuje to na wniosek prezesa danego sądu okręgowego lub z własnej inicjatywy Ministra Sprawiedliwości. Niezbędne jest zasięgnięcie opinii kolegium danego sądu rejonowego.

Sądy okręgowe rozpoznają w II instancji środki odwoławcze od orzeczeń sądów rejonowych (m.in. apelacje, zażalenia, a także rozpoznają określone rodzaje spraw jako sądy I instancji.

Sądy okręgowe jako sądy I instancji są właściwe m.in. w sprawach:

a) cywilnych:

- o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o unieważnienie uznania dziecka oraz o rozwiązanie przysposobienia,

- o ochronę praw autorskich i pokrewnych, jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych,

- o roszczenia wynikające z Prawa prasowego,

- o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

- o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni.

b) karnych:

- o zbrodnie,

- o określone występki, m.in. popełnione przeciwko pokojowi, ludzkości, czy Rzeczypospolitej.

Sądy okręgowe są tworzone, podobnie jak sądy rejonowe, drogą rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, który wydaje je po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa dla obszaru właściwości obejmującego co najmniej 2 sądy rejonowe.

Organy sądów okręgowych to:

- prezes

- zgromadzenie ogólne sędziów

- kolegium sądu okręgowego

Prezesa sądu okręgowego powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu okręgowego, apelacyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego lub Sądu Najwyższego po zasięgnięciu opinii zgromadzenia ogólnego sędziów danego sądu okręgowego oraz prezesa właściwego sądu apelacyjnego. Minister nie może powołać ani odwołać prezesa sądu okręgowego, jeżeli zgromadzenie ogólne sędziów tego sądu sprzeciwiło się temu.

Do prezesa sądu okręgowego należą czynności administracyjne, kierowanie sądem i reprezentowanie go na zewnątrz.

Zgromadzenie ogólne sędziów pełni przede wszystkim funkcje opiniodawcze, natomiast kolegium sądu okręgowego np. ustala podział czynności w sądach, zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom, ustala projekt listy kandydatów na aplikantów sądowych, a także rozpatruje wnioski wynikające z wizytacji oraz lustracji sądów.

Struktura sądów

W sądach powszechnych wyróżnione są wydziały, które są tworzone i znoszone przez Ministra Sprawiedliwości. W zależności od potrzeb tworzone są wydziały cywilne, karne, rodzinne, gospodarcze, ksiąg wieczystych i inne. Przy ich tworzeniu uwzględniany jest rodzaj oraz liczba spraw wpływających do danego sądu. Wydziałem kieruje przewodniczący, którym może zostać prezes, wiceprezes lub sędzia.

Sąd Najwyższy

Sąd Najwyższy to naczelny organ sądowy w Polsce. Chociaż sprawuje wymiar sprawiedliwości, nie jest włączony do systemu sądów powszechnych.

Funkcje Sądu Najwyższego:

- nadzorowanie działalności wszystkich innych sądów w zakresie orzekania,

- zapewnianie prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa i praktyki sądowej,

- opiniowanie niektórych projektów ustaw,

- rozpoznawanie spraw w zakresie przekazanym szczególnymi przepisami;

Prezesów Sądu Najwyższego powołuje i odwołuje Prezydent. Są oni zastępcami Pierwszego Prezesa i kierują pracami poszczególnych izb Sądu Najwyższego. Prezes, który stoi na czele izby, wykonuje wobec niej czynności administracji sądowej.

W Sądzie Najwyższym działają następujące organy kolegialne:

- zgromadzenie ogólne sędziów Sądu Najwyższego,

- zgromadzenia sędziów poszczególnych izb,

- kolegium Sądu Najwyższego.

Trybunał Konstytucyjny to organ władzy sądowniczej, który nie jest powołany do sprawowania wymiaru sprawiedliwości, lecz do orzekania o zgodności określonych aktów normatywnych z Konstytucją.

Zgodnie z art. 188 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,

2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,

3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,

4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,

5) skargi konstytucyjnej.

Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga ponadto spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Na podstawie art. 191 Konstytucji wniosek do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności określonych aktów normatywnych z Konstytucją mogą skierować:

1) Prezydent Rzeczypospolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich,

2) Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie, w jakim dane akty normatywne dotyczą niezależności sądów i niezawisłości sędziów,

3) organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego,

4) ogólnokrajowe organy związków zawodowych oraz ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych,

5) kościoły i inne związki wyznaniowe,

6) podmioty uprawnione do wniesienia skargi konstytucyjnej w zakresie tej skargi;

[tu]

Organizacja Trybunału Konstytucyjnego

Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, którzy są wybierani przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny wybór do składu Trybunału jest niedopuszczalny.

Organy Trybunału Konstytucyjnego to:

- Prezes,

- Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego;

Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Trybunał Stanu jest organem, który orzeka o odpowiedzialności osób zajmujących pewne stanowiska państwowe za naruszenie Konstytucji lub ustaw w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania.

Odpowiedzialność konstytucyjną przed TS ponoszą: Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów oraz członkowie Rady Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem, oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych.

Odpowiedzialność przed TS ponoszą również posłowie i senatorowie w zakresie dotyczącym naruszenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej połączonej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego oraz zakazu nabywania tego majątku.

Organizacja Trybunału Stanu

Trybunał Stanu składa się z przewodniczącego, 2 zastępców przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona posłów i senatorów na czas kadencji Sejmu. Zastępcy przewodniczącego Trybunału oraz co najmniej połowa członków Trybunału Stanu powinni mieć kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego.

Przewodniczącym Trybunału Stanu jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Członkowie Trybunału Stanu w sprawowaniu funkcji sędziego Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.