1. Wstęp - średniowiecze to epoka, której nazwa pochodzi z łaciny (media aetas, medium aevum) i oznacza "wiek średni". Została ona nadana przez papieża Giovanniego de Bussisako w XV wieku, jako określenie epoki oddzielającej starożytność od renesansu. Jednocześnie średniowiecze uznano za okres upadku kultury antycznej, a więc nazwa "wiek średni" dotyczy także oceny średniowiecza jako czasów upadku kultury wysokiej. Jednoznacznie negatywna ocena panowała aż do XIX wieku. Dziś traktujemy ten okres jako istotne podwaliny pod rodzącą się literaturę narodową.

Średniowiecze trwało w Europie od V do XV wieku, daty graniczne wyznaczające jego początek i koniec to:

    • W Europie:
      • Początek:

313r. - zgoda na wyznawanie chrześcijaństwa udzielona przez Konstantyna Wielkiego

476r. - upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego

      • Koniec:

1450 r. - wynalezienie druku przez Johanesa Gutenberga

1453 r. - upadek Konstantynopola

1492 r. - okrycie Ameryki w przez Krzysztofa Kolumba

    • W Polsce:
      • Początek:

966 r. - przyjęcie chrztu przez Mieszka I

      • Koniec:

1474 r. - w Polsce ukazuje się pierwszy druk

  1. Bóg, Kościół chrześcijański i ich rola w kształtowaniu świadomości - najwyższą wartością średniowieczu był Bóg oraz sprawy wiary, zatem główną ideologią - teocentryzm, który nakazywał wszystkie sprawy doczesne podporządkować Stwórcy. Wokół teocentryzmu i przekonania, że sprawy doczesne są grzechem narosło przekonanie o konieczności wyrzeczenia się wszelkich uciech, życia w głębokim ubóstwie oraz poświęceniu życia Bogu. Taki surowy sposób zycia nazywamy ascezą, a człowieka żyjącego wedle zasad ascezy - ascetą. W średniowieczu olbrzymią rolę odgrywał też kościół, który jako jedyny miał wykształconych przedstawicieli. Dlatego właśnie to duchowni byli pierwszymi literatami i filozofami, to oni tworzyli rodzimą kulturę.
  1. Literatura i jej główne cechy:
        • Anonimowość - większość utworów nie była podpisywana, miało to na celu ukrycie się autora za dziełem, a przez te wyeksponowanie jego wartości dydaktycznych, moralnych czy teologicznych.
        • Dydaktyzm - fabuła podporządkowana była roli wychowawczej, miała rozpowszechniać przede wszystkim wzorce moralne. Najczęściej jednak podejmowała tematy religijne (teocentryzm)
        • Dwujęzyczność - literatura pisana była tylko po łacinie, która była uniwersalna (tzn. znano ją we wszystkich krajach), ponieważ języki narodowe uważane były za niedoskonałe. Nie mogły zatem traktować o sprawach ważnych (np. teologicznych). U schyłku średniowiecza w miarę kształtowania się języków ojczystych, zaczęło rozwijać się piśmiennictwo rodzime.
        • Rękopiśmienność - przed wynalezieniem druku książki przepisywane były przez mnichów, którzy często zaznaczali na egzemplarzach swoje uwagi, dokonywali zmian itd. Dlatego średniowieczne utwory często występują w wielu wersjach.
        • Alegoryczność - pod motywami postaciami czy obrazami, ukryte były pewne domyślne treści; nie wszystko powiedziane zostało wprost.
  • Główne gatunki literatury średniowiecznej:
  • Kronika - dotyczą dziejów jakiegoś narodu np. "Kronika Galla Anonima"
  • Chanson de gest - opiewają bohaterskie czyny wybitnych postaci, np. "Pieśń o Rolandzie"
  • Hagiografia - opowiadają żywoty świętych, np. "Legenda o świętym Aleksym"
  • Misterium - przedstawia żywoty świętych lub opowieści Biblijne
  • Moralitet - ukazywały walkę dobra ze złem za pomocą alegorii
  • Apokryf - niespotykane w Piśmie Świętym historie z życia Jezusa i świętej rodziny
  • Główne tematy literatury średniowiecza:
  • Religijno-filozoficzne
  • Świeckie
  • Historiozoficzne
  • Liturgiczne
  • Średniowieczna literatura polska:
  • "Bogurodzica"
  • "Lament świętokrzyski"
  • "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"
  • "Kazania świętokrzyskie"
  • "Legenda o świętym Aleksym"
  • "Żywot świętego Wojciecha"- XI wiek.
  • "Żywot świętego Stanisława"- XIII wiek.
  • "Bulla gnieźnieńska"- 1136r
  • "Satyra na leniwych chłopów"- XV wiek.
  • "Kronika polska" - Gall Anonim, XI/XII w.
  • "Kronika" - Wincenty Kadłubek
  • "Historia Polski" - Jan Długosz
  • Średniowieczna literatura powszechna:
  • "Pieśń o Rolandzie" - XI wieczny epos Epos epopeja.
    Czytaj dalej Słownik terminów literackich
    francuski.
  • "Dzieje Tristana i Izoldy" - celtycka legenda z XIII wieku.
  • Dante Dante Boska Komedia D. Alighieri, bohater główny, ma trzydzieści pięć lat i odbywa wędrówkę po zaświatach, której efektem jest głęboka przemiana duchowa
    Wygląd: brak informacji w ...
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    Alighieri "Boska Komedia"
  • Francois Villon "Wielki Testament"
  1. Architektura - w okresie średniowiecza dominowały dwa nurty, jednak w obu dominowała tematyka religijna
  • Styl romański - kościoły i zakony budowane w XI-XII wieku z charakterystycznymi grubymi murami i małymi oknami, spełniały również funkcje obronne (otaczano je dodatkowo murami i fosami). Budowle w tym stylu to geometryczne bryły, o prostych, surowych kształtach, zaprojektowanych na planie krzyża. Ponurość architektoniczną równoważono bogatymi zdobieniami i płaskorzeźbami umieszczanymi na kolumnach lub bramach wejściowych (portalach). Do stylu romańskiego należą przede wszystkim francuskie kościoły w Tours, Piotiers, Tuluzie. W Polsce nurt ten reprezentują katedry w Gnieźnie, Krakowie i innych najstarszych miastach polski, a także klasztor Klasztor zgromadzenie zakonne, a także budynek (lub kompleks budynków), w którym wspólnie zamieszkują zakonnicy lub zakonnice danej reguły zakonnej. Klasztory są charakterystyczne dla większości ... Czytaj dalej Słownik historyczny w Tyńcu.
  • Styl gotycki - Powstał ok. 1140 we Francji i charakteryzował się strzelistością budowli, wysokimi, smukłymi ścianami, dużymi oknami, w których znajdowały się kolorowe witraże. Dla dodania większej lekkości i wysokości umieszczano bogate ornamenty na kolumnach, łukach i sklepieniach krzyżowo-żebrowych. Nurt ten objął architekturę świecką (kamienice, ratusze, mury, sukiennice, szkoły) oraz sakralną (przede wszystkim katedry). Najbardziej znane katedry w tym stylu to: katedra Notre-Dame w Paryżu, czy Palazzo Pisani w Wenecji. W Polsce mamy wybitne arcydzieła w Krakowie: ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim, jak i sam Kościół, Katedra na Wawelu, dziedziniec Collegium Maius i starówka w Krakowie, ale także w Toruniu, Gdańsku, Wrocławiu.
  1. Malarstwo - przedstawiało najczęściej treści umowne (alegoryczne lub symboliczne), dotyczące wiary, portretowało postaci świętych bądź obrazowało wydarzenia zaczerpnięte z Biblii. Popularne były np. nierealistyczne, płaskie postaci świętych przedstawione z surowymi minami malowane jako miniatury na rękopisach (polskim przykładem mogą być miniatury na Kodeksie pułtuskim). Jako nieodłączny aspekt architektoniczny rozwijało się również malarstwo ścienne w tych samych nurtach, co ona:
        • Romańskim - najczęściej pokrywało sklepienia w bazylikach, charakterystyczna jest kolorystyka ograniczająca się do żółci, czerwieni, zieleni i błękitów.
        • Gotyckim - pierwszym twórcą był Giotto di Bondonem, który jest autorem fresków w kościele Marii Panny dell'Arena w Padwie oraz scen z życia św.  Franciszka Franciszka G. Zapolska Żabusia, bohaterka epizodyczna; niańka, służąca w domu Bartnickich.
          Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
          w Kościele w Asyżu. W nurcie gotyckim pojawiają się czasem także krajobrazy czy elementy makabryczne, jak sceny tortur. Najbardziej znane dzieła to "Sąd ostateczny" Hieronima Boscha, "Sąd ostateczny" Hansa Memling.
  1. Rzeźba - miejsce rzeźby było ściśle powiązane z architekturą. Znajdowała się ona zazwyczaj na portalach, na głowicach kolumn, zdobiła filary. Spełniała funkcję ilustrowania wydarzeń biblijnych, prezentacji świętych, zawsze w zhierarchizowanej kolejności.
        • Romańskie zdobienia portalu kościoła św. Wincentego we Wrocławiu, a także Drzwi Gnieźnieńskie ilustrujące życie i śmierć św. Wojciecha. Cechowała je wyrazistość formy, tematyka dotyczyła głównie Starego Testamentu.
        • Gotyckie arcydzieło jednego z najwybitniejszych twórców średniowiecza - Wita Stwosza, czyli Ołtarz Mariacki w Krakowie. Inspiracje czerpane były zarówno ze Starego, jak i Nowego Testamentu.
  1. Muzyka Muzyka Muzyka symbolizuje sferę niebiańską, harmonię, chwałę Pańską, złudzenie duszy i zmysłów, pośrednictwo między duszą a zmysłami, czar, proroctwo, szczęście, magię, pociechę, ... Czytaj dalej Słownik symboli literackich - w okresie średniowiecza istotną rolę odgrywała także muzyka. Utwory poetyckie, także religijne przeznaczone były do śpiewania. Uroczystościom sakralnym, a także świeckim towarzyszyła zawrze muzyka. Pieśni liryczne, miłosne, powieści epickie, ballady były stałym elementem repertuaru bardów i trubadurów, pieśniarzy ulicznych. Jako pierwszy śpiewany wiersz Wiersz mowa szczególnie zorganizowana, przeciwstawiana prozie. Wypowiedź wierszowa dzieli się na wersy, równorzędne względem siebie, oddzielone klauzulą (co wynika z zasad wybranego systemu ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich polski uznaje się "Bogurodzicę". Muzyka ta uzależniona była od formy liturgii chrześcijańskiej. Jako pierwszy powstał jednogłosowy chorał gregoriański, którego następstwem był polifoniczne organum. Jednogłosowe pieśni śpiewali także trubadurzy. Istotną rolę odgrywał rytm, a także melodia. Najważniejszym dziełem, które zawiera melodie na cały rok liturgiczny w Kościele Rzymskokatolickim jest Chorał Gregoriański. Za najwybitniejszych twórców średniowiecznej muzyki uznaje się św. Izydora z Sewilli, Alkuina, Gwido z Arezzo, natomiast na obszarze Polski tworzyli: Żołtarz Jezusów Ładysława z Gielniowa, Mikołaja z Radomia.
  1. Filozofia - średniowieczna myśl filozoficzna także była podporządkowana tematyce religijnej. Najwybitniejszymi przedstawicielami byli teologowie. Jednak pojawiały się próby adaptowania dorobku filozofii antycznej na potrzeby chrześcijaństwa. Do głównych nurtów należą:
  • Augustynizm Augustynizm filoz. - doktryna filozoficzno-teologiczna Augustyna z Hippony (354-430), głosząca teocentryzm, zależność świata i człowieka od Boga; oficjalna filozofia katolicyzmu przed tomizmem; ... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych - twórca tej koncepcji był św. Augustyn (354-430), biskup Hippony. Najważniejsze jego dzieło to "Wyznania". Założeniem filozofii Augustyna była hierarchia bytów, na której człowiek znajdował się między zwierzętami a aniołami, czyli pomiędzy bytami wyższymi a niższymi. To umiejscowienie sprawia, iż jesteśmy rozdarci między cielesnością a duchowością, czyli pomiędzy dobrem i złem. Refleksja, do której człowiek jest zdolny, ma dopomóc w poznaniu swej duszy i istoty Boga, a wartość człowieka określają jego przymioty wewnętrzne.
  • Tomizm Tomizm doktryna filozoficzno-teologiczna świętego Tomasza z Akwinu. Doceniał on wartość poznania rozumowego, ale uważał, że musi ono ustąpić wobec objawienia. Twierdził, że zmysły należy ... Czytaj dalej Słownik historyczny - filozofia oparta na podglądach św. Tomasza z Akwinu (1225-1274), który przystosował filozofię Arystotelesa do realiów chrześcijańskich. Jego podstawą był racjonalizm i przekonanie, że wiedza ma swoje źródło w doświadczeniu. Św.  Tomasz Tomasz F. H. Burnett Mały lord, bohater epizodyczny; starszy lokaj w zamku hrabiego, lubi opowiadać o tym, co się dzieje w zamku.
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum
    mówił, iż niektóre prawdy wiary co prawda przekraczają możliwości ludzkiego zrozumienia, ale istnienie Boga można wyjaśnić rozumowo, więc wyjawił on dowody na istnienie Boga. Najbardziej cenione cechy to umiejętność walki z pokusami oraz roztropność, dzięki której przestrzegamy praw i wypełniamy obowiązki, przypisane nam z racji określonej hierarchii na drabinie bytów.
  • Franciszkanizm Franciszkanizm Stworzona przez św. Franciszka z Asyżu na przełomie XII i XIII w. idea radosnej wiary, opartej na miłości do człowieka i całego stworzenia. Naczelnymi założeniami postawy franciszkańskiej ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich - oparty na prostej i radosnej wierze program, głoszący miłosierdzie jako podstawowy przekaz ewangelicki, nawołujący do ubóstwa i braterstwa. Inspiratorem tej koncepcji był św. Franciszek Franciszek F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; STRAŻNICY
    Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
    z Asyżu (1225-1274), założyciel zakonu franciszkanów, który zrezygnował ze swego bogactwa, aby wieść życie wędrownego kaznodziei. Najważniejsze dzieło napisane w duchu franciszkańskim to Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu, zawierające zbiór legend opowiadających o życiu świętego Franciszka i jego towarzyszy.
  • Scholastyka Scholastyka główny kierunek filozofii chrześcijańskiej w okresie średniowiecza; próba zrozumienia, wyjaśnia i udowodnienia dogmatów wiary za pomocą filozofii starożytnej. Ten kierunek studiów ... Czytaj dalej Słownik historyczny - udowadnianie prawd Biblii, polegające na wnioskowaniu na podstawie badań argumentów za i przeciw metodą Arystotelesowską. Metoda scholastyczna opierała się na ściśle ustalonej procedurze, co zresztą stało się przyczyną jej upadku. Zakładała ona, że prawdy wiary są niepodważalne i rozumowo nie można ich wyjaśnić. Starano się połączyć antyczny dorobek filozoficzny z naukami kościoła, najwybitniejszym teologiem, który zaadaptował filozofię Arystotelesa na potrzeby myśli chrześcijańskiej był św. Tomasz z Akwinu. Dziś scholastyka oznacza jałowe dociekania, udowadnianie racji, poprzez odwoływanie się do autorytetów, ze szkodą dla twórczego myślenia.