Teatr

Adaptacja- parafraza, przekształcenie utworu literackiego na potrzeby określonej grupy odbiorców.

-adaptacja szkolna- przeznaczona dla młodzieży

-adaptacja teatralna- przeniesienie na scenę utworu epickiego lub lirycznego

-adaptacja filmowa lub telewizyjna- ekranizacja.

Najczęściej przedmiotem adaptacji są dzieła epickie, przy czym zachowuje się wierność względem oryginału lub dokonuje się daleko idących zmian przy zachowaniu klimatu i przesłania ideowego oryginału np. "Lawa. Opowieść o "Dziadach A. Mickiewicza" T. Konwickiego.

Afisz teatralny- umieszczany w miejscach publicznych druk informacyjno- reklamowy dużego formatu, zawierający podstawowe informacje o przedstawieniu teatralnym. Wprowadzono go wraz z pojawieniem się zawodowego teatru publicznego. W XVIII i XIX wieku publikowany był codziennie, zastępując program teatralny i zawierając rozbudowane informacje o przedstawieniu. Obecnie afisz teatralny drukuje się zazwyczaj przed premierą lub przed wznowieniem, rozwieszając je przez cały czas eksploatacji danego przedstawienia. Afisz teatralny różni się od plakatu teatralnego większą ilością informacji przy zmniejszeniu troski o kształt plastyczny. Stanowi cenne źródło dla historii teatru.

Agon- 1) ogólna nazwa zawodów sportowych i artystycznych w starożytnej Grecji. Formę agonu miały prezentacje tragedii i komedii w czasie Wielkich Dionizjów. W 499 roku p.n.e. wprowadzono także agon, w którym rywalizowali ze sobą aktorzy. 2) w komedii starej dialogowany spór głównych antagonistów, prezentujący istotę dzielącego ich sporu i stanowiący kulminacyjny punkt dramatu.

Akcja- przedstawione zdarzenia rozgrywające się w świecie przedstawionym dzieła literackiego, sztuki teatralnej czy filmu. Akcja wraz z przedakcją i poakcją tworzy fabułę. W strukturze akcji wyróżnia się ekspozycję (zapoznanie odbiorcy z postaciami i problematyką utworu), zawiązanie akcji, rozwinięcie akcji (tu: zwroty akcji), rozwiązanie akcji.

Akcją nazywa się odmianę fabuły, charakteryzującą się nagromadzeniem i uwydatnieniem powiązanych następstwem chronologicznym i więzią przyczynowo- skutkową motywów znaczeniowych oraz dynamiką ich przedstawiania. Obecnie tej rodzaj akcji pojawia się w literaturze popularnej (sensacyjnej, przygodowej itp.) wyróżnia się też akcję psychologiczną (relacja o przemianach wewnętrznych postaci) i akcję zdarzeniową (wyraziste związki przyczyn, skutków i konsekwencji, relacje o zmianach sytuacji w świecie przedstawionym). Akt- wyodrębniona kompozycyjnie i graficznie, spójna część dramatu, której zamknięcie stanowi zwykle jakieś istotne dla rozwoju akcji zdarzenie. Dramaty najczęściej zbudowane są z trzech (komedia) lub pięciu (tragedia) aktów, dramat składający się z jednego aktu nazywany jest jednoaktówką. Akt wywodzi się z epejsodionu, podział na akty obowiązuje od XVI wieku.

Aktorstwo- zawód aktorski, sztuka aktorska. Od aktorów oczekuje się dobrej emisji głosu, dykcji, zdolności analizowania i rozumienia tekstu dramatycznego, zdolności wywoływania i odgrywania uczuć, wyrazistości ruchu i mimiki. Dobrzy aktorzy są wyszkoleni w śpiewie, tańcu, improwizacji, obserwacji i naśladowaniu, odgrywaniu tekstów klasycznych, posługiwaniu się dialektem i gwarą. Pionierzy nowoczesnej sztuki aktorskiej to między innymi Konstanty Stanisławski, Lee Strasberg, Uta Hagen, Stella Adler i Sanford Meisner. W przeszłości pojęcie aktor ograniczało się jedynie do mężczyzn. W starożytności i średniowieczu uważano, że występowanie kobiety na scenie jej nie przystoi. Dopiero w siedemnastym wieku kobiety zaczęły powszechnie brać udział w przedstawieniach. W czasach Szekspira role kobiet odgrywali mężczyźni i chłopcy.

Alegoria- motyw lub ich zespół , który obok wyrażonego dosłownego sensu ma wbudowany ukryty, właściwy sens przenośny, rozszyfrowany przez samego autora. Niekiedy możliwy do odczytania dzięki znajomości pewnych konwencji kulturowych i wyobrażeń społecznych. Alegoria jest zasadą kompozycyjną wielu gatunków dydaktycznych: bajki, przysłowia, przypowieści. Przedstawienia alegoryczne występowały już w sztuce antyku, alegoria była powszechna w literaturze i sztuce do końca XVIII wieku. W czasach romantyzmu zostaje wyparta przez symbol. W XX wieku alegoria pojawia się w formach parodystycznych lub w teatrze ekspresjonistycznym, w sowieckim teatrze agitacyjnym czy w dramatycznych parabolach B. Brechta.

Antrakt- przerwa pomiędzy częściami przedstawienia teatralnego (najczęściej tożsamymi z aktami dramatu), niekiedy wyznaczona przez konieczność zmiany dekoracji.

Aktor teatralny- osoba działająca na scenie, drugi obok widza najważniejszy element przedstawienia teatralnego. Tradycyjnie wiąże się aktorstwo z ze sztuką tworzenia i odgrywania postaci teatralnych, widząc jego specyfikę w fakcie występowania konkretnego człowieka w fikcyjnej roli.

Alarinjo- gatunek przedstawień teatralnych stworzony i rozwijany przez afrykańskich Jorubów- wędrowny teatr występujący początkowo głównie na placach osiedli, łączący zbiorowy i solowy taniec i śpiew ze strukturą dramaturgiczną charakterystyczną dla sztuki opowiadaczy. Najważniejszą postacią tego rodzaju przedstawień jest narrator- śpiewak, opowiadacz i mistrz ceremonii, który prezentuje i komentuje całą historię, kontrolując zarazem przebieg wydarzeń scenicznych i kierując działaniami pozostałych wykonawców. Najwybitniejszym współczesnym twórcą jest H. Ogunde.

Amfiteatr- rodzaj przestrzeni widowiskowej, której podstawowym elementem jest krąg otoczony przez wznoszące się wokół niego miejsca dla widzów. Powstał w starożytnym Rzymie, gdzie amfiteatr wznoszono od I wieku p.n.e., przede wszystkim na potrzeby igrzysk. Najsłynniejszym przykładem jest rzymskie Colloseum. Określenia "przestrzeń amfiteatralna" używa się obecnie także w odniesieniu do przestrzeni teatralnych, z centralnie umieszczoną sceną , wokół której wznoszą się miejsca dla widzów.

Anagnoryzm- rodzaj rozwiązania akcji polegający na rozpoznaniu jednej postaci przez drugą lub też na poznaniu przez postać prawdy o samej sobie, w szczególności o własnej winie i o własnym losie.

Antreprener- w teatrze XVIII i XIX wieku osoba stojąca na czele zespołu teatralnego, łącząca funkcje organizatora, kierownika administracyjnego, finansowego i artystycznego. Działając na własne ryzyko, osoba ta odpowiadała za całość przedsiębiorstwa teatralnego, w tym za sprawy artystyczne- angażowała aktorów i decydowała o obsadzie, układała repertuar; była też zazwyczaj głównym reżyserem. Funkcję antreprenera pełnili często aktorzy, którzy z konieczności zajmowali się także kształceniem adeptów sztuki scenicznej.

Apart- wypowiedz "na stronie", skierowana przez postać teatralną nie do innej postaci znajdującej się na scenie, lecz do pozornie nieistniejącej publiczności. Ma zazwyczaj formę lakonicznego i błyskotliwego dopowiedzenia, żartobliwego komentarza, ściśle związanego z bieżącymi działaniami i słowami innej postaci. Stanowi konwencjonalny sposób przekazania publiczności punktu widzenia danej postaci, czasem odautorskiego komentarza; służy także nawiązaniu porozumienia miedzy sceną a widownią. Apart wykorzystywany jest przede wszystkim w komedii, rzadziej w dramacie poważnym. W przedstawieniu teatralnym często jego wygłoszeniu towarzyszyły konwencjonalne gesty, ruch i środki głosowe.

Aria- w teatrze muzycznym rozbudowana pieśń solowa o charakterze lirycznym bądź dramatycznym, wyrażająca uczucia lub przeżycia postaci. W pewnym stopniu stanowi odpowiednik monologu dramatycznego. Jako osobna forma wykształciła się w XVII wieku w operze włoskiej, by w następnych stuleciach stać się jednym z podstawowych elementów przedstawienia teatru muzycznego. Konstruowana zazwyczaj jako rodzaj popisu śpiewaczego i aktorskiego, w XVIII i XIX wieku stała się najbardziej efektowną częścią opery i operetki.

Arlekin- jedna z podstawowych postaci komedii dell'arte, należąca do grupy za nich- służących. Początkowo był drugim służącym ubranym w połatany strój ubogim prostakiem z Bergamo. Jego podstawową cechą, której pozostał wierny przez wieki, była ruchliwość, wiodąca często do popisów akrobatycznych i żonglerskich. Taka wersję Arlekina spopularyzował pod koniec XVI wieku jeden z jego pierwszych wykonawców, Zan Ganassa. W połowie XVII wieku arlekin ucywilizował się, stając się pierwszym sługą, inteligentnym, sprytnym. W jego ręce przeszło też prowadzenie intrygi, w czym stopniowo zaczął wyręczać swych państwa. Zmienił się tez jego kostium, który przybrał formę obcisłej bluzy i takich spodni w kolorowe romby. Na twarzy arlekin nosi czarną półmaskę, na głowie ma białą czapeczkę, a w ręku często trzyma krotki kij, który ma służyć mu m.in. jako broń. W takiej postaci arlekin stal się jedną z najsłynniejszych figur teatru dramatycznego Zachodu. W trakcji dalszej ewolucji zyskał nawet swoje własne widowisko (arlekinada), a jego imię stało się synonimem teatralnej wirtuozerii podważającej reguły teatru iluzjonistycznego.

Arlekinada- farsa z udziałem bohaterów przejętych lub wzorowanych na postaciach typowych dla komedii dell' arte, ale zarazem niezachowująca charakterystycznych dla niej konwencji. Zazwyczaj powstawała poprzez włączenie Arlekina lub innych postaci w strukturę tradycyjnej farsy i wykorzystanie ich jako swoistych znaków rozpoznawczych kojarzonych z klaunadą, burleską i popisami zręczności. Szczególną formą arlekinady były przedstawienia pantomimiczne, których bohaterem był Arlekin przeżywający różne komiczne i awanturnicze przygody, zawierające oprócz scen mimicznych także popisy akrobatyczne i taneczne. Ta odmiana zyskała wielką popularność w XVIII wieku we Francji i w Anglii, gdzie wytworzyła specyficzne konwencje dramaturgiczne i teatralne. (Jednym z jej największych mistrzów był J. Grimaldi).

Awangarda teatralna- ogólna nazwa zjawisk teatralnych stanowiących część ruchu artystycznego rozwijającego się w Europie od około 1910 roku, a charakteryzującego się programowym eksperymentatorstwem i nowatorstwem połączonymi z negacją dominujących form artystycznych, zwłaszcza akademickich i mieszczańskich, oraz uznawaniem sztuki za dziedzinę inicjującą radykalną przemianę życia społecznego. Stanowiła kontynuację działań artystów przełomu wieków, różniąc się od nich jednak zarówno radykalizmem artystycznym i społecznym, jak i podkreślaniem związków z nowoczesnością. Odrzucała w zasadzie wszelkie formy zastane, gloryfikując zmienność, chwilowość, witalność i dynamikę. Najważniejsze dla teatru nurty awangardowe to z jednej strony dadaizm i surrealizm, a z drugiej futuryzm i konstruktywizm. Ten pierwszy rozwinął się zwłaszcza we Francji, gdzie jego pionierem był A. Jarry,a kontynuatorami T. Tzara, R. Vitrac, A. Artaud, J. Cocteau. Dążąc do uwolnienia teatru z spod dominacji naturalizmu, artyści ci proponowali swobodną grę poetyckiej wyobraźni eksplorującej podświadomość i sięgającej poziomu podświadomości zbiorowej, tworzyli teatr oniryczny, rozbijali tradycyjny model akcji dramatycznej, a jednocześnie otwierali się na żywioł nieskrępowanej zabawy, dochodzącej w niektórych przejawach do granic przypadkowości. Do ich osiągnięć nawiązywali po 1945 roku przedstawiciele teatry absurdu, uznawanego przez niektórych badaczy za część awangardy teatralnej. Nurt drugi związany był z dążeniem do zastąpienia wszelkich tradycyjnym form teatralnych nowymi odmianami przedstawień, dostosowanymi do z jednej strony do potrzeb robotniczej widowni masowej, a drugiej do wymagań i możliwości nowoczesnej cywilizacji technicznej. W praktyce rozwinął się on szczególnie w Rosji Radzieckiej oraz w Niemczech, a wiązał z radykalnymi przekształceniami w zakresie podstawy tekstowej przedstawienia, sztuki aktorskiej, przestrzeni i stosunku do widowni. Także i te poszukiwania kontynuowane były po II wojnie światowej, przede wszystkim w nurcie teatru politycznego. Do awangardy teatralnej zalicza się też niekiedy wszelkie poszukiwania i eksperymenty podejmowane w drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza związane z teatrem kontrkultury, jednak takie rozumienie terminu wydaje się zbyt szerokie.

Benefis- od XVIII do początków XX wieku przedstawienie, z którego dochód przeznaczony był dla jednego z aktorów, rzadziej dla grupy aktorów i innych twórców przedstawienia. Prawo do benefisu przysługiwało aktorkom i aktorom popularnym i cieszącym się uznaniem. Osoba, która otrzymywała benefis, sama decydowała o wyborze prezentowanej sztuki i swojej w niej roli, czasem zapraszała też do udziału innych wybitnych wykonawców, starając się o podniesienie atrakcyjności widowiska. W XVIII i pierwszej połowie XIX wieku beneficjant zazwyczaj odwiedzał zamożniejsze domy w danym mieście i okolicy, sprzedając bilety na swoje przedstawienie, w teatrach prowincjonalnych benefisy popularnych aktorów były często wykorzystywane jako sposób na wzbudzenie zainteresowania publiczności. W większych ośrodkach służyły niejednokrotnie do wprowadzenia do repertuaru sztuk pomijanych przez dyrekcję. Obecnie terminem benefis określa się widowisko będące popisem jednego wykonawcy lub też dedykowane szczególnie zasłużonej osobie.

Bluetka- w XIX wieku krotka. Kameralna komedia lub farsa charakteryzująca się lekkością i subtelnością dialogu i dowcipu. Termin używany także w odniesieniu do każdego utworu komediowego niewielkich rozmiarów. Np. "Miłość- czysta u kąpieli morskich" C.K. Norwida.

Brighella- postać komedii dell'arte, początkowo jeden z dwóch za nich- służących. Stanowił przeciwieństwo ruchliwego Arlekina: ciężki, toporny, często brutalny. Pochodzil z Bergamo lub z Neapolu. Nosił luźny biały strój, ozdobiony żółtą lub złotą lamówką i półmaskę z wydatnym nosem. Z czasem stał się jednym z wielu służących, tracąc znaczenie, jakie miał u początków teatru dell'arte.

Burleska- odmiana groteski polegająca na farsowym przekształceniu konwencji gatunków poważnych i ich sparodiowaniu, szczególnie poprzez naruszenie jedności tonu. Najczęściej polega na zastosowaniu środków "wysokich" do tematów pospolitych lub potraktowaniu w sposób lekki i trywialny zagadnień poważnych. Przykładami burleski w teatrze mogą być: sekwencja przedstawienia rzemieślników w "Śnie nocy letniej" Williama Szekspira, "Opera żebracza" J. Gaya, a także niektóre spośród komedii rybałtowskich, np. "Wyprawa plebańska".

Butoh- rodzaj przedstawień i praktyki artystycznej łączących japońskie tradycje związane z duchowością buddyzmu zen i zachodnioeuropejski taniec ekspresjonistyczny. Uznawane za jedną ze współczesnych odmian tańca, przekracza granice gatunków, będąc jednocześnie niezwykle ekspresyjną formą teatru ruchu, przykładem autobiograficznej odmiany performance art., dążącej do głębokiej eksploracji własnej jaźni oraz prowokacyjnie radykalnego odsłonięcia ciała, wystawianego często na doświadczenia ekstremalne. Używając kategorii J. Grotowskiego, można powiedzieć, że butoh to teatr ubogi, którego celem jest akt całkowity osiągany w wyniku zastosowania specyficznej techniki cielesno- duchowej. Przedstawienia butoh mają najczęściej kształt solowego występu tancerza/ performera, którego działaniom towarzyszy wykonywana na żywo muzyka. Taniec butoh ma charakter bardzo ekspresyjny i antyestetyczny, przy czym jego stałym elementem jest obnażanie brzydoty, nieforemności i nieharmonijności cierpiącego ciała. Środki inscenizacyjne, dekoracje i rekwizyty są ograniczone do niezbędnego minimum. Butoh zostało stworzone przez japońskich tancerzy: T. Hijikatę i K. Ohno, z których każdy reprezentował odmienny styl. Różnorodność stylistyczna, obecna już w chwili narodzin butoh, pogłębiła się jeszcze w ciągu minionych kilkudziesięciu lat i w tej chwili do butoh zalicza się przede wszystkim przedstawienia o bardzo różnej poetyce.

Capitano- jedna z typowych postaci komedii dell' arte, wcielenie żołnierza samochwała, wojak, przechwalający się swoją rzekomą odwagą i czynami wojennymi, będący w rzeczywistości tchórzem. Najczęściej ukazywany jako Hiszpan. Jednym z pierwszych słynnych wykonawców tej postaci był F. Andreini.

Charakteryzacja- ogół środków plastycznych wykorzystywanych przez aktorów do zmiany wyglądu twarzy i sylwetki, tak by zatrzeć cechy indywidualne aktora, a przybrać pożądane cechy postaci. Do środków charakteryzacji zalicza się przede wszystkim makijaż, różnego rodzaju dodatki nakładane na twarz i głowę (peruki, zarost, sztuczne nosy, podbródki, brodawki itp.) oraz środki zmieniające kształt sylwetki (watowanie w celu pogrubienia, sztuczne dodatki tworzące wady postawy właściwe postaci). Charakteryzacja jest ściśle powiązana z kostiumem i służy jako środek zewnętrznej prezentacji środowiska, pochodzenia i cech psychicznych granej osoby. Szczególnie chętnie wykorzystuje się ją w przypadku bohaterów historycznych i legendarnych, których wygląd jest znany lub też został w znacznym stopniu ukształtowany przez istniejącą ikonografię. Charakteryzacja była wysoko ceniona przez teatr realistyczny i naturalistyczny, ale Stanowic tez może narzędzie stylizacji i groteski. W teatrze polskim za największych mistrzów charakteryzacji uważano L. Paniczykowskiego, W. Rapackiego i K. Junoszę- Stępkowskiego.

Chau- indyjski dramat taneczny wykonywany w niektórych miejscowościach stanów Bihar, Bengal i Orissa. Pierwotnie przedstawienia chau stanowiły część obchodów wiosennego święta Chaitra Parva, obchodzonego w połowie kwietnia. Ich charakterystycznymi cechami było używanie malowanych masek oraz specyficzna technika tańca, powstała przez przetworzenie sztuki walki parikhanda. W latach 20. i 30. jedna z odmian chau istniejąca w Seraikellaw w stanie Bihar została zmodyfikowana przez miejscowych książąt, którzy dążyli do jej "uklasycznienia" i zbliżenia do tradycyjnych form tańca indyjskiego.

Chór w dramacie- grupa postaci wykonująca pod przewodnictwem koryfeusza zbiorowe śpiewy lub recytacje, będące częścią dialogów dramatu bądź też uogólniającym komentarzem do jego akcji. Pierwowzorem chóru dramatycznego były zbiorowe występy śpiewaków uświetniające uroczyste obchody Dionizji w starożytnej Grecji. Pieśni chóru były stałym elementem kompozycyjnym antycznej tragedii. W późniejszych dziejach dramatu obecność chóru staje się m.in. narzędziem stylizacji (np. "Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego), środkiem służącym patetyzacji i poetyzacji świata przedstawionego ("Dziady II" Adama Mickiewicza) oraz nośnikiem zdarzeń symbolicznych ("Mord w katedrze" T. S. Eliota).

Colombina- najpopularniejsze imię jednej z typowych postaci komedii dell' arte - sprytnej i uroczej służącej, partnerki Arlekina, który jest w niej zakochany. Postać ta, nazywana niekiedy po prosty Servetta, nosiła tez imiona Arlechina i Rosetta. W późniejszych pantomimach imię to nosiła główna amantka. Z kolei przejęta przez komedię literacką postać Colombiny przekształciła się w typ subretki.

Commedia dell' arte- gatunek dramatyczny, włoska komedia ludowa oparta na improwizacji scenicznej i komizmie sytuacyjnym, popularna w XVI- XVIII wieku. Nowością w commedii dell' arte było dopuszczenie na scenę kobiet oraz zerwanie z literackim tekstem na rzecz konwencjonalnych sytuacji scenicznych oraz stale powracających typowych postaci. Włoska commedia dell' rte rozpowszechniła się w wielu krajach europejskich i wywarła wpływ na twórczość wielu dramaturgów m.in. Moliera. W XX wieku nawiązywali do niego reformatorzy : W. E. Meyerhold i G. Craig oraz twórcy teatru ulicznego.

Corral- typ przestrzeni teatralnej wykorzystywany w Hiszpanii w XVI i XVII wieku. Powstał z przekształcenia wewnętrznego dziedzińca , na którym umieszczano scenę estradową przylegającą do jednej ze ścian. Przestrzeń przylegającą bezpośrednio do niej wykorzystywano jako plan tylny, zaś galerię biegnącą wzdłuż niej jako scenę górną. Przed estradą umieszczano ławki, pomiędzy i za którymi znajdowały się miejsca stojące. Podcienia i górne galerie otaczające corral przeznaczone były dla widzów zamożniejszych i dla kobiet. Podobnie jak w teatrze elżbietańskim, prostota kształtu sceny oraz bliskość widowni sprawiały, że corral był teatrem poetów i aktorów, odwołujących się do wyobraźni i emocji widzów.

Czwarta ściana- wprowadzony przez D. Diderota obraz niewidzialnej, przezroczystej ściany, mającej oddzielać scenę od widowni, związany z postulatem tworzenia w teatrze pełnej iluzji istnienia fikcyjnego świata, całkowicie odmiennego od świata widzów. Wiązana w sposób szczególny z postulatami realizmu i naturalizmu, czwarta ściana funkcjonowała w praktyce od XVIII wieku, oznaczając przede wszystkim zakaz bezpośredniego zwracania się do publiczności, świadomego grania dla niej i przed nią. Dopiero w teatrze naturalistycznym końca XIX wieku czwarta ściana została utożsamiona z koniecznością dokładnego naśladowania rzeczywistości i odejścia od wszelkich konwencji teatralnych. Jako taka stała się przedmiotem ataków przedstawicieli Wielkiej Reformy Teatralnej, występujących pod hasłem "retetralizacji teatru".

Dadaizm- międzynarodowy awangardowy ruch literacko- artystyczny, grupujący młodych pisarzy i artystów. Dadaizm był buntem przeciwko wojnie i cywilizacji mieszczańskiej; miał charakter nihilistyczny- negował wartość europejskiego dorobku kulturowego i cywilizacyjnego. Stworzył własną koncepcję sztuki infantylnej i prymitywnej, odrzucającej wszelkie rygory na rzecz skojarzeń, fantazji i absurdalnego dowcipu. W dziedzinie sztuk plastycznych charakterystyczne były kompozycje złożone z przypadkowo dobranych przedmiotów. Utwory literackie miały postać strumienia kojarzonych automatycznie słów lub pozbawionego znaczenia zespołu dźwięków. W literaturze polskiej wpływ dadaizmu zaznaczył się w twórczości futurystów. Ruch przetrwał do 1923 roku, stal się inspiracją dla surrealizmu, pop- artu i konceptualizmu.

Decorum- zasada poetyki klasycznej oznaczająca konieczność uzgodnienia poszczególnych elementów dzieła literackiego oraz konwencji obyczajowych i norm estetyczno- etycznych uznanych za obowiązujące w danym społeczeństwie. W teorii starożytnej zasada decorum odnosiła się wyłącznie do wewnętrznej zgodności poszczególnych elementów dzieła. Dopiero w wyniku jej reinterpretacji przez teoretyków francuskiego klasycyzmu w XVII i XVIII wieku wzbogacono ją o postulaty zgodności z normami przyzwoitości. W dramacie zasada decorum wiązała się z typologią gatunków powiązanych ściśle z określonymi stylami wypowiedzi (tragedia- styl wysoki, komedia- styl niski), co z kolei wpływało na styl gry aktorskiej. Od połowy XVIII wieku stopniowo negowana w wymiarze wewnętrznym, została rozbita w okresie romantyzmu. Nakaz przyzwoitości związany z normami obyczajowymi został zanegowany dopiero w drugiej połowie XIX wieku wraz z rozwojem dramaturgii naturalistycznej i ekspresjonistycznej oraz rozpadem ogólnospołecznych norm etycznych i estetycznych.

Dekoracja- część scenografii, plastyczne ukształtowanie tła działań scenicznych. Jej elementy występują we wszystkich typach teatru, ale w wielu tradycjach dawnych i współczesnych sprowadzono ją do form konwencjonalnych i uproszczonych, jako odrębna sztuka rozwinęła się przede wszystkim w teatrze Zachodu i związana jest ze sceną pudełkową, której ukształtowanie sprawiło, że przestrzeń sceniczna zaczęła być traktowana jako obraz postrzegany z zewnątrz. Dekoracja to sztuka komponowania tego obrazu zgodnie z wymaganiami optycznymi oraz dominującym stylem plastycznym. Dekoratorzy teatralni zajmowali się projektowaniem całości wyglądu sceny, nadzorowali prace malarskie oraz opracowywali i wdrażali rozwiązania techniczne udoskonalające złudzenie, w tym także technikę specjalnych efektów widowiskowych. Największy rozkwit sztuka dekoracji przeżywała w okresie baroku i romantyzmu. Do najwybitniejszych dekoratorów działających w Polsce zalicza się: F. Smuglewicza, A. Sacchettiego, J.H. Głowackiego, S. Jasieńskiego, J. Spitizara. W XX wieku wraz z rozwojem nowych tendencji w teatrze dekoracja stała się integralną częścią i jedną z metod scenografii.

Deus ex machina- wywodzący się z tragedii antycznej typ rozwiązania akcji polegający na nagłym jej zwrocie wywołanym przez interwencję z zewnątrz. Ceniony nisko jako środek mechaniczny, wprowadzany często zazwyczaj bez przygotowania, bywa wykorzystywany świadomie dla zaznaczenia nieprawdopodobieństwa sytuacji lub zbudowania ironicznego dystansu. Nazwa pochodzić ma od machiny teatralnej, prostego dźwigu, stosowanego w teatrze antycznym w scenach lotów.

Dialog- zespół wzajemnie powiązanych wypowiedzi co najmniej dwóch osób, podstawowa forma podawcza dramatu, służąca budowaniu postaci i fabuły oraz prezentacji czytelnikowi dodatkowych okoliczności, niezbędnych do zrozumienia przedstawionych wydarzeń.

Didaskalia- zapisywane w dramacie, a zasadniczo nie przeznaczone do wygłoszenia w czasie przedstawienia informacje o działaniach, wyglądzie i cechach postaci, miejscu akcji oraz zalecanych środkach teatralnych. W odróżnieniu od wypowiedzi postaci posiadają nadawcę umieszczonego poza światem przedstawionym, utożsamianego zazwyczaj z autorem. Nieznane w starożytności i rzadkie do XVIII wieku, rozwinęły się szczególnie w XIX wieku pod wpływem realizmu, który doprowadził do ich rozbudowania i uszczegółowienia, a nawet przekształcenia w autonomiczne całości, dalekie od wszelkiej instrukcji.

Dionizos- według mitologii greckiej bóg wina, reprezentujący nie tylko jego upajający wpływ, ale także ten dobroczynny. Syn Zeusa i kobiety Semele. Jego kult przywędrował do Grecji ze Wschodu, z Tracji, około VI wieku p.n.e. Na cześć Dionizosa odbywały się Dionizje. Kult Dionizosa to podstawowe źródło tragedii. Dionizos- bóstwo opanował Grecję, przyniósł ze sobą zbiorową ekstazę. Czciciele udają się w ustronie i tam oddają się zawrotnym pląsom, że dramat należy do Dionizosa dla Greków starożytnych. Z kultu Dionizosa wyprowadza też tragedię Arystoteles w "Poetyce". Tragedia bierze początek od "wszczynających dytyramb"- pieśń kultowa ku czci Dionizosa. Według starożytnych "wynalazcą" dytyrambu miał być Arion- poeta i muzyk. Dytyramb Ariona przestał być czysto liryczną pieśnią kultową, wzywającą Dionizosa, a stał się opowiadaniem w formie lirycznej jakiejś historii, jakiegoś mitu. W późniejszym bizantyjskim leksykonie (tzw. "Księdze Suda" pod hasłem ARION), znajdujemy wiadomość, z której możemy wysnuć wniosek, że "wynalazek" Ariona polegał na stworzeniu dytyrambu dramatycznego. Według autora leksykonu Arion, po pierwsze był wynalazcą muzycznego "troposu", który potem stosowano w tragedii, po drugie- twórcą dytyrambu, po trzecie- wprowadził recytacje satyrów. Pejsistratos popierał kult Dionizosa. Ustanowił nowe święto Dionizosa, DIONIZJE MIEJSKIE. Do programu Wielkich Dionizji włączona zostaje tragedia.

Dottore- jedna z podstawowych postaci komedii dell' arte, należąca do grupy vecchich- starców. Partner lub antagonista Pantalone, zazwyczaj prawnik lub uczony, rzadziej lekarz. Otyły i powolny, ma skłonności do gadulstwa, a w swoje tyrady chętnie wplata uczone słowa i łacińskie zwroty, często używane w nieodpowiedni sposób. Pochodzi z Bolonii. Nosi czarny strój z togą i wielką białą kryzą pod szyją; na głowie ma duży kapelusz lub profesorski biret. Twarz zakrywa mu półmaska z czerwonymi policzkami.

Dramat- jeden z rodzajów literackich; utwory dramatyczne zwykle przeznaczone są do inscenizacji teatralnej, prezentują działania i wypowiedzi postaci bez pośrednictwa podmiotu mówiącego. Fabuła dramatu jest zwykle jednowątkowa i opiera się na dominującym konflikcie. Utwór dramatyczny dzieli się na akty, sceny i odsłony, a w jego tekście można wyróżnić tekst główny oraz tekst poboczny. Dwoma podstawowymi gatunkami dramatycznymi są: tragedia i komedia; oba narodziły się w starożytnej Grecji, tam też powstała pierwsza teoria dramatu (teoria tragedii w "POETYCE" Arystotelesa).

Dramat analityczny- dramat, którego akcja polega na stopniowym odkrywaniu prawdy na temat przeszłych wydarzeń, wpływających na postawy i działania postaci, przy czym uzyskana wiedza wywołuje zmianę stosunku do rzeczywistości i prowadzi do katastrofy. Dramat analityczny stanowi modyfikację klasycznego modelu akcji dramatycznej, w której ekspozycja zostaje rozciągnięta na cały dramat, a punkt kulminacyjny ma formę anagnoryzmu.

Dramat satyrowy- trzeci obok tragedii i komedii gatunek teatralny starożytnej Grecji. Prezentowany po trzech tragediach jako ostatnia część tetralogii, był utworem o pogodnym charakterze, podejmującym w sposób humorystyczny tematykę poruszaną we wcześniejszych elementach cyklu. Czasem zbliżał się swym charakterem do burleski. Nazwę swa zawdzięcza chórowi występującemu w kostiumach satyrów. Do czasów dzisiejszych zachowały się jedynie dwa dramaty satyrowe: "Tropiciele" Sofoklesa i "Cyklop" Eurypidesa. Jako tzw. trzeci gatunek już w czasach starożytnych stał się źródłem tragikomedii.

Dytyramb- pieśń chóralna ku czci Dionizosa, przedstawiająca jego losy oraz wyrażająca uczucia z nimi związane. Dytyramb wykonywał 50- osobowy chór występujący prawdopodobnie w maskach i wykonujący okrężny taniec wokół ołtarza. Powszechnie uważa się, że poprzez kolejne przekształcenia dytyrambu doszło do wyłonienia się z niego antycznej tragedii, a tym samym i zachodniego teatru.

Ekspozycja- pierwszy z pięciu etapów akcji dramatycznej, poświęcony prezentacji sytuacji wyjściowej, głównych bohaterów oraz wydarzeń poprzedzających akcję właściwą. W dramacie tradycyjnym umieszczano ją zazwyczaj na początku, bezpośrednio przed zawiązaniem akcji. Często ma formę rozmowy, w którą wplecione są informacje przeznaczone w zasadzie dla widzów. Innym rodzajem ekspozycji może być prolog lub monolog jednej postaci. Współcześnie ekspozycja jest często pomijana, a informacje o sytuacji wyjściowej i poszczególnych postaciach pojawiają się stopniowo wraz z rozwojem fabuły, czasem dopiero w finale.

Ekspresja- uzewnętrznienie przeżyć i uczuć, jedna z podstawowych kategorii estetycznych: własność i funkcja dzieła sztuki polegająca na wyrażaniu stanów wewnętrznych autora.

Emploi- rodzaj ról, w których aktor się specjalizuje w związku ze swoimi predyspozycjami psychicznymi lub warunkami fizycznymi, do początku XX wieku przestrzegana przy obsadzie ról teatralnych i angażowaniu aktorów, mająca także wpływ na twórczość dramatyczną.

Epejsodion- fragment antycznej tragedii greckiej zawarty miedzy występami chóru, zawierający dialogi postaci.

Epilog- wydzielona końcowa część utworu epickiego lub dramatycznego, zawierająca zazwyczaj dodatkowe wyjaśnienia lub komentarze autora. W niektórych odmianach dramatu antycznego adres do publiczności zawierający wyjaśnienie zamysłu autora i sensu odegranego przedstawienia. Także posłowie autorskie, część końcowa opery.

Epizod- zdarzenie luźno związane z akcją utworu, nie mające znaczenia dla jej przebiegu; zasadniczą funkcją epizodu jest wskazywanie na okoliczności głównych przedstawianych wydarzeń.

Estetyzm- kult piękna, przekonanie o naczelnej roli piękna w życiu i dziełach sztuki, przy jednoczesnym lekceważeniu innych sfer życia i sztuki; charakterystyczny dla dekadentyzmu.

Fabula palliata- nazwa komedii rzymskiej powstałej poprzez tłumaczenie i adaptację greckiej komedii nowej. Główni przedstawiciele: Terencjusz, Plautus.

Feu- honorarium za występ wpłacane niezależnie od stałej gaży szczególnie popularnym aktorkom i aktorom. W teatrze polskim stosowane w drugiej połowie XIX wieku.

Flyak- starożytna odmiana przedstawień istniejąca w Grecji w IV wieku p.n.e. wiadomo o niej niewiele, przypuszcza się, że była improwizowana i wykorzystywała zarówno elementy starszych fars ludowych, jak i sceny z komedii starej. Przedstawienia flyak odbywały się na stopniowo rozbudowanym tle budynku scenicznego, w którym część badaczy widzi zapowiedź rzymskiej frons scaenae.

Foyer- sala lub wydzielona część korytarza znajdująca się w sąsiedztwie Sali widowiskowej, będąca miejscem odpoczynku, spotkań i rozmów widzów w czasie antraktu. W architekturze teatralnej pojawiło się w XVIII wieku, zaś szczególną rangę zyskało w XIX wieku. Obecnie foyer często wykorzystuje się jako miejsce wystaw, spotkań dyskusyjnych lub literackich.

Frons scaenae- w teatrze rzymskim: ozdobna ściana, wzdłuż której biegł wysunięty pomost sceniczny, wyposażona w trzy wejścia dla aktorów. Powstała poprzez rozbudowę i przesunięcie ku widowni ściany greckiej skene. Za traktatem Witruwiusza przejął ją renesansowy teatr włoski, ale w trakcie dalszej ewolucji włoskiego teatru barokowego została zlikwidowana w wyniku poszerzenia centralnego otworu scenicznego i przekształcenia go w ramę sceniczną.

Fabuła- układ motywów zdarzeniowych w świecie przedstawionym dzieła literackiego, sztuki teatralnej lub filmu, obejmujący zdarzenia rozgrywające się w fikcyjnym "tu i teraz", zdarzenia pojawiające się w retrospekcjach oraz losy postaci po zakończeniu akcji. Typy fabuły: jednowątkowa, wielowątkowa, epizodyczna, dynamiczna.

Farsa- odmiana komedii przeznaczona dla masowej publiczności, obejmująca utwory sceniczna o błahej i konwencjonalnej fabule, charakteryzuje się dynamiczną, zwartą akcją opartą na komizmie sytuacyjnym, a nawet wulgarnym humorem, wykorzystuje elementy groteski i karykatury; poprzednikami farsy w literaturze antycznej były komedie Arystofanesa. Farsa ukształtowała się w średniowiecznej literaturze francuskiej, największy rozkwit farsy przypadł na XV i XVI wiek. Arcydziełem średniowiecznej farsy była "Farsa mistrza Pathelina". Elementy farsy można odnaleźć w commedii dell' arte, w twórczości Moliera, Szekspira, Fredry oraz komediach współczesnych.

Garderoba-pokój na zapleczu sceny służący aktorom i aktorkom do przebrania się, nałożenia charakteryzacji, a także odpoczynku w trakcie i po przedstawieniu. Z powodu ograniczonej ilości miejsca indywidualne garderoby przysługiwały i przysługują najwybitniejszym artystom, zyskując czasem charakter miejsc szczególnych.

Groteska- kategoria estetyczna odnosząca się do wszystkich rodzajów sztuki oraz literatury; ukształtowanie świata przedstawionego utworu literackiego charakteryzujące się karykaturalną deformacją i absurdalnością, do groteski chętnie sięgały : średniowiecze, romantyzm, modernizm i liczne nurty literatury XX wieku.

Hamletyzm- postawa zdominowana przez tragiczny paraliż woli, wynikający z niemożności rozpoznania porządku świata; określenie pochodzi od tytułowego bohatera dramatu Williama Szekspira "Hamlet".

Hamartia-"Poetyce" Arystotelesa: "wielkie zbłądzenie", na skutek którego bohater popada w nieszczęście. W modelowej tragedii jego fundamentem powinna być nieświadomość prowadząca do zbrodni.

Hat boi- wietnamskie przedstawienia dramatyczno- muzyczne o tematyce głównie mitologicznej, zbliżone do chińskiego jingju. Przypuszcza się, że hat boi pochodzi z Chin, a jego początki sięgają II wielu p.n.e. Właściwe hat boi rekompensują ograniczenie środków inscenizacyjnych bogactwem i wyrafinowaniem techniki gry, ściśle skodyfikowanej. Scena to prosta czworoboczna platforma z jednym wejściem. Elementem charakterystycznym sztuk hat boi jest zwyczaj wygłaszania przed wejściem na scenę konwencjonalnego wiersza informującego, jaką postać grac będzie dany aktor. Komediową i ludową odmianą hat boi jest cheo.

Historia teatru- jedna z głównych subdyscyplin teatrologii, nauka o teatrze przeszłości badanym pod kątem swoistości poszczególnych dzieł i zjawisk, przebiegu procesu ewolucji form artystycznych, kształtu instytucji i organizacji pracy, życia teatralnego. Podstawowe cele historii teatru to ustalenie przebiegu wydarzeń i ich interpretacja, a także możliwie najpełniejsza i najwierniejsza rekonstrukcja dawnego teatru w jego wymiarze artystycznym, społecznym i instytucjonalnym. Polska historia teatru zajmuje się przede wszystkim dziejami teatru rodzimego, a szczególne zasługi w tym zakresie położyli M. Rulikowski, S. Dąbrowski, Z. Raszewski, J. Got i J. Michalik.

Hybris- w starożytnej tragedii greckiej: zuchwałość bohatera sprawiająca, że rzuca on śmiało wyzwanie losowi i bogom, sprowadzając na siebie nieszczęście. Interpretowana często jako wada, hybris decyduje o wielkości i wyjątkowości bohatera wyrastającego ponad przeciętność.

Improwizacja- nieprzewidziane i nieprzygotowane działanie artystyczne łączące moment kreacji i wykonania. W teatrze zawsze, choć w różnym stopniu, obecna, co wiąże się z nieprzewidywalnością przebiegu przedstawienia, a także z wrażliwością aktorów na różnorodne impulsy płynące z wewnątrz i zewnątrz. Do interpretacji w sposób szczególny odwołują się tradycje teatralne związane ze sceną ludową, otwartą, a także różnorodne nurty współczesne, zwłaszcza dążące do oddziaływania na widownię i wnikające w życie codzienne. W każdym niemal typie teatru improwizacja jest wykorzystywana jako element pracy nad przedstawieniem, niekiedy stanowi też część treningu.

Inscenizacja- sztuka całościowego opracowania przedstawienia teatralnego, obejmująca oryginalną interpretację dramatu, dobór dostosowanych do niej środków artystycznych i technicznych, a także koordynację całości. Jako odrębna umiejętność i dziedzina działania artystycznego inscenizacja pojawiła się w XX wieku wraz ze wzrostem znaczenia reżysera i uznaniem go za głównego twórcę przedstawienia teatralnego. W teatrze europejskim pierwszym wielkim inscenizatorem był M. Reinhard. W Polsce pierwsze inscenizacje tworzył S. Wyspiański, a pierwszym inscenizatorem w pełnym tego słowa znaczeniu był L. Schiller.

Inspicjent- osoba odpowiedzialna za zgodny ze scenopisem przebieg poszczególnych przedstawień, w szczególności za wejścia aktorek i aktorów, odpowiednie wyposażenie i wygląd sceny oraz przygotowanie rekwizytów.

Interludium- krotki utwór dramatyczny lub muzyczny wykonywany w trakcie dworskiego przyjęcia lub uroczystości. Popularne w renesansowych Włoszech, skąd termin ten został prawdopodobnie przeniesiony do Anglii, gdzie oznaczał krótki dramatyczny skecz, zbliżony do intermedium, ale wykonywany oddzielnie w trakcie dworskich uroczystości.

Intermedium- sztuka zwykle o charakterze komicznym, grana miedzy aktami innego, poważniejszego utworu. W średniowieczu interludium pojawiające się miedzy poszczególnymi częściami misterium, miraklu lub moralitetu stały się okazją do odnowienia tradycji mimu przedstawień ludowych. Były wówczas komicznymi skeczami operującymi humorem sytuacyjnym i językowym, często o charakterze parodii. Występowały w nich typowe, zwykle ludowe postacie ukazywane w sytuacjach znanych z życia codziennego. W intermedium mają swoje źródło farsa, komedia rybałtowska i komedia mięsopustna. Aż do XVII wieku intermedium przetrwały w teatrze szkolnym.

Intermezzo- krótkie widowiska dramatyczno- muzyczne o tematyce mitologicznej, wystawiane w XV i XVI wieku we Włoszech. Początkowo zbliżone do interludiów, z czasem usamodzielniły się, stając widowiskami o rozbudowanej stronie inscenizacyjnej.

Interpretacja- zespół działań, których celem jest objaśnienie wszystkich lub wybranych aspektów dzieła literackiego , jego fragmentu lub ich grupy.

Punktem wyjścia interpretacji literackiej jest analiza dzieła literackiego, a także przyjęcie określonej metodologii i wstępnego projektu interpretacyjnego, które stanowią układ odniesienia dla interpretacji i wyznaczają jej kierunek. Interpretacji literackiej dokonuje się, umieszczając dzieło literackie w określonym kontekście interpretacyjnym (historycznym, biograficznym). Według hermeneutyki interpretacja literacka stanowi szczególny przypadek procedury badawczej wspólnej wszystkim naukom humanistycznym , zwanej interpretacją, której celem nie jest wyjaśnienie kulturowych fenomenów, lecz ich zrozumienie.

Ironia- figura stylistyczna, której istotą jest sprzeczność między ostatecznym sensem wypowiedzi a jej znaczeniem dosłownym. Najczęściej ironia ma postać drwiny ukrytej w pozornej aprobacie.

Jingju- tradycyjny teatr chiński, łączący grę aktorską, muzykę, śpiew, ale bez udziału tańca. Przedstawienia jingju cechuje radykalna umowność oraz rezygnacja z wszelkiej iluzyjności. Podobnie jak w wielu innych tradycjach azjatyckich, ubóstwo środków inscenizacyjnych jest rekompensowane wyrafinowaniem i bogactwem technik aktorskich. Jest to zarazem jeden z najściślej skodyfikowanych teatrów świata, każdy element stroju, gest, ruch i spojrzenie ma określone znaczenie. Także technika śpiewu i melorecytacji podlega ścisłym regułom rytmicznym, melodycznym i wyrazowym, decydującym o tym, w jakich sytuacjach można użyć poszczególnych środków. Aktorzy jingju muszą opanować niezwykle skomplikowany system znaków oraz trudną technikę głosową i ruchową. Wszystko to sprawia, że nauka zawodu aktorskiego rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie i trwa wiele lat. Sztuki jingju są podporządkowane wirtuozowskim popisom aktorów i składają się z szeregu efektownych scen. Scenariusze, których fabuły pochodzą z tradycyjnych legend i opowieści historycznych, dzieli się na dwa główne typy: obyczajowe wenxi i wojenne wuxi W jijgju występują cztery typy ról: sheng- męskie, tan- kobiece, jin- dzielni wojownicy i bogowie, chou- komediowe. Ich rozpoznanie umożliwia kostium i charakteryzacja. Tradycyjna scena jingju to pozbawiona dekoracji prosta platforma otwarta z trzech stron, z dwojgiem drzwi w tylnej ścianie. Jingju powstało w wyniku ewolucji wielowiekowej tradycji widowiskowej Chin, a jej bezpośrednim poprzednikiem był teatr Kuncu. W XIX wieku został on wyparty przez przedstawienia o podobnym kształcie artystycznym, ale uproszczonej strukturze scenariusza, wykonywane z towarzyszeniem instrumentów strunowych zamiast fletu. Tę nową wersję tradycyjnych widowisk nazywano właśnie jingju, czyli "dramatem społecznym", bo zdobył on popularność głównie w Pekinie. Początkowo sceny jingju umieszczano w herbaciarniach, domach publicznych, kasynach, domach prywatnych lub na świeżym powietrzu, a tradycyjny układ Sali, w której widzowie siedzieli naprzeciwko siebie, po dwóch stronach ław, zachowano nawet w pierwszych budynkach wznoszonych specjalnie na potrzeby teatrów. Dopiero w XX wieku zastąpiono go układem wzorowanym na zachodnim teatrze ze sceną pudełkową. Podobnie jak inne tradycyjne sztuki chińskie, jingju przechodził dramatyczne przemiany w okresie rewolucji kulturalnej, ale od kilku dekad jego sytuacja ustabilizowała się. Do wzrostu znajomości i popularności tej sztuki na świecie przyczyniają się liczne występy chińskich zespołów na Zachodzie, a jej szczególnym popularyzatorem był wielki aktor Mei Lanfang.

Kasperl- komiczny bohater ludowego teatru lalkowego, popularny w Austrii i Niemczech od końca XVIII wieku. Podobnie jak francuski Guignol, angielski Punch, czy rosyjski Pietruszka, stanowił uosobienie ludowego sprytu, negującego oficjalnie uznawane wartości.

Katharsis- W "Poetyce" Arystotelesa to główny cel i efekt wywoływany przez tragedię, która ma wzbudzić litość i trwogę, a następnie doprowadzić do ich oczyszczenia. Niejednoznaczność sformułowania Arystotelesa stała się źródłem rozmaitych interpretacji, w wyniku których pojęcie katharsis zyskiwało dodatkowe znaczenia, stając się z czasem synonimem wszelkiego typu silnych wrażeń psychicznych wywoływanych przez sztukę. Spośród wielu nowożytnych propozycji interpretacyjnych najważniejsze wydają się stworzone przez G.E. Lessinga (interpretacja etyczna- przez wzbudzenie litości dla losu osoby podobnej do nas i trwogi związanej ze spadającą na nią karą katharsis zachęca do zachowania umiaru), F. Schillera (katharsis jako lekcja wolności moralnej), J.W. Goethego (interpretacja estetyczna wiążąca katharsis z "pojednawczym zaokrągleniem" właściwym każdemu dramatowi), J. Bernaysa (interpretacja historyczno- medyczna uznająca katharsis za pojęcie związane z antyczną terminologią medyczną i oznaczające usunięcie nagromadzonych w nadmiarze emocji) oraz J. Croissanta (interpretacja antropologiczna wiążąca katharsis z transem wzbudzanym w celach terapeutycznych).

Klaka- w dawnym teatrze: organizowane i zazwyczaj opłacane oklaski i owacje na cześć aktorki lub aktora. W teatrze polskim występowała w XIX wielu i w połowie XX wieku, ale jej rozmiary są trudne do oszacowania.

Organizowana była z inicjatywy samych aktorek i aktorów lub z inicjatywy ich gorliwych przyjaciół i wielbicieli, którzy w różnych miejscach sali rozmieszczali osoby w umówionym momencie lub na dany znak bijące brawo, wznoszące okrzyki. Z czasem stała się niemal autonomiczną instytucją; na przełomie wieków w Warszawie istniała nawet grupa klakierów żądających od aktora haraczu za oklaski, grożąc w razie odmowy gwizdami.

Klasycyzm- prąd dominujący w kulturze europejskiej XVII i XVIII wieku, będący jedną z form przejawiania się zachodnich tendencji uniwersalistycznych i idealistycznych dążących do odnalezienia i realizacji powszechnie obowiązujących wzorów kulturowych, których poszukiwano przede wszystkim w starożytności jako "mateczniku" cywilizacji śródziemnomorskiej. Tendencje te w różnym stopniu obecne są w zasadzie stale w dziejach kultury Zachodu, tworząc jej biegun tradycjonalistyczny i konserwatywny. W sztuce ich cechą charakterystyczną jest ścisłe łączenie norm estetycznych i etycznych oraz szacunek dla reguł i dorobku przeszłości. Triumf klasycyzmu w II połowie XVII wieku był związany z ustanowieniem głównego ośrodka kultury europejskiej w Paryżu, umocnieniem władzy absolutnej i dominacją kultury arystokratycznej. W teatrze przejawiał się poprzez: ograniczenie swobody twórczej przez przyjęcie zasad poetyki normatywnej, dominację gatunków klasycznych, poddanie sztuki aktorskiej daleko posuniętej konwencjonalizacji oraz nałożenie na twórców obowiązków dydaktycznych. Największe osiągnięcia zanotował klasycyzm teatralny w pierwszym okresie rozwoju, w II połowie XVII wieku, kiedy to powstały tragedie P. Corneille'a i J. Racine'a oraz komedie Moliere'a. Kres panowania klasycyzmu położył rozwój teatru mieszczańskiego i romantyzm, ale nawiązania do jego osiągnięć spotkać można także w teatrze XX wieku, zwłaszcza we Francji. W Polsce klasycyzm stanowił jeden z głównych nurtów teatru oświeceniowego, wyrażając się przede wszystkim w komedii (F. Zabłocki, J. U. Niemcewicz). Charakter obowiązującej konwencji usiłował mu nadać w okresie swej dyrekcji w teatrze warszawskim L. Osiński. Działalność ta, stanowiąca jeden z przejawów tzw. klasycyzmu postanisławowskiego, zaowocowała rozwojem tragedii, nie przyniosła jednak trwałych rezultatów. Umiarkowany klasycyzm zachował jednak swój wpływ na teatr polski co najmniej do lat 80. XIX wieku, przejawiając się w twórczości dramatycznej i w zasadach obowiązujących w sztuce aktorskiej.

Komedia- gatunek dramatyczny uformowany w starożytnej Grecji, wyrosły z twórczości ludowej i obrzędów ku czci Dionizosa. Wesoły utwór o dynamicznej akcji z pomyślnym zakończeniem , posługujący się rozmaitymi odmianami komizmu, tragedii komedia przeciwstawia humor, kompozycyjną swobodę i stylistyczną różnorodność. Średniowieczną formą komedii było intermedium.

Komedia rybałtowska- typ staropolskich przedstawień ludowych o charakterze komediowym i satyrycznym, zaliczany do tzw. Literatury sowizdrzalskiej, rozwijającej od końca XVI wieku do połowy XVII. Tworzone głównie przez zubożałych kleryków, ukazywały w krzywym zwierciadle obraz współczesnych stosunków społecznych widzianych z perspektywy ludu. Wykorzystywały przy tym często elementy burleski i parodii, a choć wyrastały z intermediów i fars ludowych, to w swych najlepszych przejawach różniły się od nich inteligencją, wyrafinowaniem humoru i ostrością satyry. Najwybitniejsze przykłady : cykl przygód Alberta ("Wyprawa plebańska", 1590; "Alberus z wojny", 1596; "Komedia rybałtowska nowa", 1615) oraz dialogowane parodystyczne "sejmy" ("Peregrynacja dziadowska", 1612).

Komedia płaszcza i szpady- typ dramatu hiszpańskiego z XVI-XVII wieku obejmujący utwory przygodowo- awanturnicze, których akcja dotyczyła skomplikowanych i pełnych niezwykłych wydarzeń zabiegów o względy i rękę ukochanej. Występowały w nich postacie typowe: szlachetny amant, piękna dama, rywal i sprytny, czasem błazeński służący. Całość utrzymana była na ogół w tonie lekkim, choć niepozbawionym akcentów lirycznych, a nawet dramatycznych. Najpopularniejszym twórcą gatunku był F. Lope de Vega y Carpio.

Komizm- jedna z podstawowych kategorii estetycznych, sformułowana już w starożytności; własność sytuacji rzeczywistej lub przedstawionej w dziele sztuki, często mająca charakter degradacji, polegająca na zdolności do wzbudzania wesołości.

Krytyka teatralna- to dziedzina dziennikarstwa, zajmująca się oceną twórczości teatralnej. Obejmuje różne aspekty przedstawień, od reżyserii, przez scenografię, po oprawę muzyczną i choreografię. Do najwybitniejszych polskich krytyków teatralnych należeli m.in. Jan August Kisielewski, Tadeusz Boy-Żeleński, Karol Irzykowski, Artur Sandauer i Antoni Słonimski. W Polsce działa obecnie wielu krytyków i czasopism teatralnych, m.in. "Teatr", "Didaskalia" czy "Notatnik teatralny".

Kulisy- podstawowe elementy malowanej dekoracji teatralnej, płaskie prostokąty zbudowane zazwyczaj z drewnianych ram, na które naciągnięte są odpowiednio pomalowane płótna. Umieszcza się je po bokach sceny, równolegle do linii rampy, tak by zgodnie z prawami perspektywy dawały złudzenie głębi i tworzyły wrażenie określonej przestrzeni. Dzięki wyposażeniu ram w kółka i umieszczeniu ich w lekkich prowadnicach znajdujących się pod podłogą sceny mogą być przesuwane, co umożliwia szybką zmianę dekoracji. System kulis

zastosował po raz pierwszy G.B. Aleotti w Teatro Farnese. Z czasem termin "kulisy"

rozciągnięto także na inne rodzaje dekoracji zachowujących podobny układ, od połowy XIX wieku zastępowane przez dekorację zamkniętą, zbudowaną z połączonych ram, tworzących trzy ściany wnętrza i przykrytych sufitem. Mimo, że system kulis został niemal całkowicie zarzucony, nazwa ta wciąż funkcjonuje jako synonim zaplecza sceny, a także jako określenie części przestrzeni dramatycznej nieprzedstawionej na scenie.

Kurtyna- zasłona oddzielająca scenę od widowni, na początku przedstawienia podnoszona lub rozsuwana na boki, a po zakończeniu aktu lub całości spektaklu spuszczana lub zasuwana. Jej najprostszą odmianę stanowi zasłona wykonana z grubego, miękkiego materiału o neutralnej, ciemnej barwie. W XIX wieku popularne były podnoszone i opuszczane kurtyny malowane. Podstawowym zadaniem kurtyny jest zakrywanie przed wzrokiem widzów sceny niegotowej do reprezentowania przestrzeni dramatycznej, co ma na celu wzmocnienie iluzji teatralnej oraz spotęgowanie ciekawości widza i zaskoczenia wywołanego pierwszym widzianym obrazem. Jednocześnie kurtyna funkcjonuje jako materialny znak granicy rzeczywistości widzów i aktorów. Jej ruch służy także jako znak początku i końca gry. W dziejach teatru zachodniego kurtynę używano stale w starożytnym Rzymie, by po kilkunastu wiekach przerwy powrócić do niej we włoskim teatrze barokowym i wykorzystywać do dziś. Współcześnie często się z niej rezygnuje, zastępując ją ściemnieniem i rozjaśnieniem świateł. Specyficzny rodzaj kurtyny jest też używany w niektórych odmianach teatru indyjskiego, gdzie pełni funkcję konwencjonalnego znaku umieszczonego w przestrzeni scenicznej.

Loża- wydzielona, reprezentacyjna część sali widowiskowej w formie niewielkiego balkonu lub wnęki z balustradą, przeznaczona dla kilku osób.

Mansjon- typ sceny średniowiecznej, pomost otwarty z jednej lub trzech stron i przedstawiający jedno miejsce akcji związane z konkretnym epizodem. Ustawione obok siebie mansjony tworzyły ciąg "stacji", pomiędzy którymi wędrowali aktorzy grający główne role. W pełnym kształcie scena mansjonowi występowała w przedstawieniach organizowanych w miejscach publicznych, pierwotnie przede wszystkim w misteriach, gdzie mansjony wyznaczały kolejne etapy Męki pańskiej; później wykorzystywano je też w miraklach. Mansjony posiadały niekiedy rozbudowane dekoracje, często o charakterze alegorycznym.

Maska- przykrycie twarzy, lub jej części z otworami na oczy, początkowo używana w celach magicznych lub obrzędowych. Znana w teatrze greckim, od średniowiecza używana w czasie zabaw kanałowych zwanych maskaradami. Od XVI wieku wprowadzona do teatru dworskiego, później do komedii dell' arte.

Maska może mieć różne kształty, czasami przedstawia jakąś twarz, innym razem zwierzę, demona lub potwora. Maska to opracowany plastycznie przedmiot zasłaniający twarz lub część twarzy aktora, służący jednocześnie ukryciu jego prawdziwej tożsamości i ukazaniu tożsamości przybranej. Popularna jest też skrajnie uproszczona forma jednobarwnej półmaski z otworem na oczy, zasłaniająca tylko górna część twarzy.

Mim- w teatrze Zachodu: rodzaj widowisk teatralnych o charakterze komicznym i prześmiewczym, w których najważniejszym elementem była gra aktorska, łącząca ruch, taniec, muzykę i dialog. Tradycja mimu sięga czasów przed powstaniem tragedii i teatru greckiego. Po powstaniu teatru i gatunków regularnych mim wiązano głownie z krótkimi scenkami o charakterze humorystycznym, pozbawionymi akcji i tworzącymi rodzaj aktorskich skeczy. Ich szczególny rozwój miał miejsce w okresie hellenistycznym i rzymskim, kiedy tworzyły nurt równoległy do oficjalnego teatru, stanowiąc rodzaj rozrywki zarwano elitarnej, jak i dworskiej. Tradycja mimu trwała przez całe średniowiecze, a odnaleźć ją można w przedstawieniach wędrownych aktorów i w ludowych farsach. Czerpała z niej też

komedia dell' arte, a także późniejsze odmiany przedstawień, posługujące się technikami aktorskimi wypracowanymi przez mim. Współcześnie do jego tradycji odwołują się szczególnie niektórzy przedstawiciele teatru politycznego.

Mimesis- jedna z podstawowych kategorii estetycznych, odnosząca się do relacji między dziełem sztuki a rzeczywistością empiryczną; w ujęciu Arystotelesa mimesis to odtwarzanie w dziele sztuki istoty rzeczywistości i rządzących nią praw i wewnętrzna spójność świata przedstawionego, którego wszystkie elementy są podporządkowane zamysłowi i celowi artystycznemu.

Misterium- gatunek średniowiecznego dramatu wywodzący się z dramatu liturgicznego; organizowane z okazji ważnych świąt kościelnych widowisko teatralne będące sekwencją luźno powiązanych scen zaczerpniętych z Biblii, apokryfów i dzieł hagiograficznych.

Mirakl- gatunek średniowiecznych widowisk zbliżonych kształtem do misterium, ale o tematyce zaczerpniętej nie z Biblii, ale legend i apokryfów. Opowiadały o życiu Marii panny, świętych, męczenników i proroków, zwłaszcza o dokonanych i związanych z nimi cudach. Luźniejszy związek z Pismem Świętym pozwalał na większą swobodę w ukazywaniu realiów życia, a także na śmielsze korzystanie z języków narodowych. Mirakle pojawiły się w XII wieku, zdobywając szybko popularność w całej Europie, zwłaszcza we Francji, Hiszpanii, Holandii, Anglii i Niemczech.

Monodram- krótki utwór dramatyczny, w którym występuje tylko jeden bohater prowadzący monolog skierowany bezpośrednio do publiczności lub do jakiegoś wyimaginowanego adresata.

Monolog- samodzielna kompozycyjnie i znaczeniowo wypowiedź jednego podmiotu literackiego.

Moralitet- średniowieczny gatunek dramaturgiczny; odmiana literatury dydaktycznej; bohaterem moralitetu był człowiek przeciętny, dokonujący wyborów moralnych. Polskim przykładem moralitetu jest "Komedia o Justynie i Konstancji" Marcina Bieleckiego. Najpopularniejszy i wielokrotnie parafrazowany moralitet to "Każdy". Związany z popularna ikonografią, moralitet stanowił poręczne narzędzie dydaktyki teatralnej i jako taki był wykorzystywany szczególnie chętnie w przedstawieniach teatru szkolnego oraz w widowiskach religijnych. Używano go też dla celów doraźnej satyry politycznej. Szczyt popularności moralitetu przypadł na XV- XVI wiek, ale jego wpływy odnaleźć można w dramacie aż po dziś dzień np. w niektórych sztukach reprezentujących teatr absurdu.

Motyw- podstawowy, element konstrukcyjny świata przedstawionego dzieła literackiego; motywy łączą się ze sobą, tworząc struktury kompozycyjne wyższego rzędu (fabuła, postaci, wątki).

Narracja- wypowiedź podmiotu mówiącego dzieła epickiego, w której toku dochodzi do prezentacji świata przedstawionego. Z wyjątkiem opowiadania unaoczniającego narracja jest prowadzona w czasie przeszłym.

Narrator- fikcyjna postać wygłaszająca monolog obejmujący cały tekst utworu narracyjnego; charakteryzuje się rozmaitym stopniem określoności, różnym zakresem kompetencji i wiedzy na temat rzeczywistości przedstawionej w utworze oraz różnym nasileniem manifestowania swej obecności.

Nouxi- ogólna nazwa chińskich przedstawień obrzędowych, seansów egzorcystycznych i szamańskich, w których często biorą udział tancerze w maskach. Ich występy przekształcały się niekiedy w przedstawienie teatralne z odrębną fabułą i scenami dialogowymi. Początki nuoxi sięgają XI wieku p.n.e., a tradycja ta zachowała się do dziś nie tylko w Chinach, ale także w Korei i Tybecie.

Odsłona- część sztuki teatralnej, po której zazwyczaj zapada kurtyna, wydzielona za względu na potrzebę zmiany dekoracji.

Onnagata- w teatrze kabuki: role żeńskie wykonywane przez mężczyzn, wymagające specyficznej techniki ciała i głosu. Przynależą im szczególne, konwencjonalne środki wyrazu.

Opera- typ widowiska muzyczno- dramatycznego ukształtowany we Włoszech pod koniec XVI wieku. Składają się na nie wykonywane z akompaniamentem orkiestry solowe arie i recytatywa oraz pieśni chóralne, a także elementy baletu. Muzyka współdziała z akcją dramatyczną (libretto); podobnie jak i balet wywodzi się z włoskich, renesansowych maskarad karnawałowych, które przerodziły się w widowiska dramatyczne. Opera ma najczęściej 4 akty, a akty są podzielone na sceny. Pierwsze opery powstały w kręgu Cameraty florenckiej- stowarzyszenia uczonych, pisarzy i muzyków, który chcieli odrodzić tragedię antyczną; w okresie baroku opera rozwijała się przede wszystkim we Włoszech w szkole weneckiej, rzymskiej i neapolitańskiej. Czołowym przedstawicielem klasycyzmu w operze XVIII wieku był Ch. Gluck, syntezy operowej tego wieku dokonał W.A. Mozart. Najpełniej opera rozwijała się w XIX wieku, dominowała opera włoska, ale rozwijały się także opery narodowe: francuska, niemiecka, rosyjska, polska, czeska i inne. Na początku XX wieku pojawiły się w operze wpływy symbolizmu i ekspresjonizmu a później tendencje klasycyzujące i historyczne. Współczesnym polskim kompozytorem operowym o światowej sławie jest K. Penderecki. Opera złożona jest z:

partii wokalnych:

-solowych (recytatywy, arie),

-zespołowych (ansamble),

-chóralnych,

partii orkiestrowych:

-uwertura

-intermezzo

wstawek baletowych

czasami również z partii mówionych.

Pacynka- lalka teatralna nakładana na dłoń i poruszana palcami aktora; w przypadku lalek o większych rozmiarach animator umieszcza dłoń w głowie pacynki, kontrolując jej mimikę. Ciało pacynki jest wtedy zawieszone na jego przedramieniu. Najprostsza pacynka to skarpetka naciągnięta na rękę. Taką formę miał Pan Cerowany, pacynka występująca w dobranockach telewizyjnych w Polsce pod koniec lat 60.

Pantomima- rodzaj przedstawień teatralnych, w których słowo zastąpione zostaje przez wyrazistą mimikę, gest i ruch, komponowane nie według zasad muzycznych, ale dobierane ze względu na swoje walory naśladowcze i ekspresyjne. Tradycje pantominy sięgają czasów przedhistorycznych. Jej elementy występują też w niemal każdej tradycji teatralnej. Na Zachodzie początki pantominy wiążą się z tradycją starożytnego mimu. W antycznym Rzymie istniał gatunek widowisk zwany pantomimus, w którym z towarzyszeniem chóru występował pojedynczy aktor wykonujący bez tekstu wszystkie role. Mimowie występowali także w średniowiecznych zespołach wędrownych, a znaczenie ich sztuki wzrosło wraz z powstaniem komedii dell' arte. Posługiwała się ona tekstem, ale wyrazista mimika i znaczący gest odgrywały w niej ważną rolę i zainspirowały powstanie przedstawień bez słów. Do rangi sztuki podniósł je na początku XIX wieku francuski mim J.G. Debureau, występujący na scenie paryskiego teatru Funambules w roli Pierrota. Jego tradycję kontynuował syn Charles, a popularność Pierrota zaowocowała powstaniem trzyaktowej sztuki bez słów "Syn marnotrawny". Prawdziwy rozwój pantomimy nastąpił w XX wieku, zwłaszcza we Francji. Innym nurtem współczesnej pantomimy są wieloosobowe spektakle teatralne, zachowujące podstawowe konwencje dramatyczne, ale posługujące się wyłącznie gestem, ruchem i mimiką. Ideę teatru ekspresji gestu i ruchu rozwija w praktyce gdyński Teatr Ekspresji W. Misiury.

Paradyz - (obecnie jaskółka) najwyżej i najbardziej wysunięta część widowni w teatrze, na którą dostępne są najtańsze bilety wstępu. Widownię zasiadającą w jaskółce stanowią najczęściej biedni studenci, w dawnych czasach drobnomieszczaństwo. Charakteryzowali się głośnym zachowaniem.

Parodia- typ relacji intertekstualnej, odmiana stylizacji lub parafrazy, pokrewna trawestacji. Polega na naśladowaniu cudzego stylu lub jakiegoś konkretnego tekstu w celu ośmieszenia pierwowzoru, gatunku, autora czy maniery literackiej. W przeciwieństwie do pastiszu jest to prześmiewcze nawiązanie do stylu, motywów tematycznych lub kompozycji określonego utworu lub ich grupy. Istotą parodii jest karykaturalne przerysowanie charakterystycznych własności pierwowzoru. Ośmieszenie wynika z przejaskrawienia zauważonych chwytów poetyckich, np. banalnej fabuły czy środków stylistycznych. Parodia uprawiana jest od starożytności, np. poemat heroikomiczny jako parodia eposu, antyczna komedia grecka jako parodia tragedii. W literaturze polskiej do najwybitniejszych parodystów należą I. Krasicki ("Myszeida", "Monachomachia" i "Antymonachomachia"), W. Gombrowicz. S.I. Witkiewicz, K.I. Gałczyński, J. Tuwim i A. M. Swinarski.

Parafraza- typ relacji intertekstualnej; swobodna przeróbka tekstu literackiego, przekształcająca styl i motywy pierwowzoru; komiczną odmianą parafrazy jest parodia, satyryczną trawestacja.

Parodos- w tragedii antycznej: pierwsza część chóru śpiewana w trakcie jego wkraczania na orchestrę, zazwyczaj po prologu.

Patos- jedna z podstawowych kategorii estetycznych, wprowadzona dla opisu antycznej tragedii greckiej; przedstawianie odpowiednio dobranych postaci i zdarzeń w sposób wzniosły, wsparte odpowiednio dobraną retoryką, mającą wstrząsnąć odbiorcą.

Perypetia- nagła zmiana sytuacji wpływająca na postawę bohatera i przebieg akcji. Według Arystotelesa w tragedii wiązała się ona z przejściem od nieszczęścia do szczęścia lub odwrotnie. Współcześnie terminem tym obejmuje się wszystkie wydarzenia stawiająca bohatera wobec nowych wyzwań.

Premiera- pierwsza prezentacja danego dramatu lub inscenizacji z udziałem publiczności. Pojęcie związane ściśle z zachodnim teatrem repertuarowym, odróżniającym premierę od wznowienia. Poprzedzona okresem prób, powinna stanowić pierwszy spektakl w pełnym i gotowym kształcie. W praktyce po premierze następują jeszcze próby korekcyjne, a współcześnie coraz częściej występuje zjawisko wprowadzania po premierze daleko idących zmian i uzupełnień.

Proscenium- w teatrze ze sceną pudełkową: część przestrzeni gry wysunięta przed ramę otworu scenicznego i znajdująca się najbliżej widowni; przed podniesieniem kurtyny stanowi jedyną widoczną część przestrzeni gry. Zazwyczaj pozbawione dekoracji, bywa wyposażone w drzwi umieszczone po jego blokach i służące do wejść i wyjść aktorów. Stanowi rodzaj przestrzeni pośredniej- miejsca, z którego aktorzy mogą zwrócić się do widzów, wygłaszając monolog lub apart. Proscenium powstało w wyniku ewolucji starożytnego proskenionu, przekształconego w pulpitum, a następnie zamienionego w przedscenie teatru pudełkowego.

Poemat- dłuższy utwór , zwykle wierszowany, o charakterze epickim lub lirycznym.

Poemat dramatyczny- poemat mający postać dramatu niescenicznego.

Porte- parole- postać dramatu lub utworu narracyjnego, której poglądy i wypowiedzi interpretuje się jako autorskie. Mianem tym można określić także podmiot liryczny utworów realizujących konwencję liryki maski, np. Pan Cogito z wierszy Z. Herberta.

Pulcinella- jedna z typowych postaci komedii dell' arte, należąca do grupy zadnich- służących. Charakterem zbliżony do Brighelli, ociężały i wulgarny. Nosił luźny biały kaftan i takie same spodnie, a na głowie wysoki, stożkowaty kapelusz. Zdobył ogromną popularność jako bohater jarmarcznych przedstawień we Francji i w Anglii.

Punkt kulminacyjny- moment zwrotny w rozwoju akcji, odznaczający się maksymalnym natężeniem występującego miedzy postaciami konfliktu.

Qui pro quo- chwyt dramaturgiczny i teatralny polegający na omyłkowym wzięciu jednej osoby za drugą lub też fałszywym rozpoznaniu sytuacji. Stosowany przede wszystkim w komedii i farsie, może także pojawić się w funkcji pomyłki tragicznej.

Rampa- w dawnym teatrze: rząd świateł umieszczonych wzdłuż krawędzi proscenium, oświetlających aktorów od przodu i od dołu. Z powodu stosunkowo słabego oświetlenia głębi sceny, aktorzy starali się grać jak najbliżej rampy.

Recenzja- omówienie treści książki, spektaklu, wystawy, koncertu, filmu itp., połączone z jego krytyczną analizą lub oceną, ogłoszone w czasopiśmie, radiu, telewizji itp. Recenzja często zawiera streszczenie przedstawienia, informacje o zachowaniach publiczności, analizy i propozycje interpretacyjne, ale jej podstawowym zadaniem jest wyrażenie opinii mającej wpłynąć na decyzje potencjalnych widzów poprzez zachęcenie lub zniechęcenie ich do wizyty w teatrze.

Rezoner- typ postaci dramatycznej i emploi aktorskiego: osoba należąca do świata przedstawionego, ale pełniąca w nim funkcje porte- parole, komentująca wydarzenia i decyzje bohaterów w sposób uogólniony, wyciągająca z nich wnioski o charakterze pouczeń moralnych i praktycznych rad życiowych. Zazwyczaj nie bierze czynnego udziału w akcji, stojąc obok niej i nie angażując się emocjonalnie, albo ze względu na swoje związki z pozostałymi postaciami, albo z racji własnej postawy życiowej.

Romantyzm- nurt w kulturze europejskiej końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku, stanowiący reakcję na klasycyzm i racjonalizm, a zarazem wyraz narastającego kryzysu światopoglądowego. Sprzeciwiając się zarówno pozostałościom kultury arystokratycznej, jak i rodzącej się kulturze mieszczańskiej, romantyzm akcentował znaczenie jednostki, indywidualnego doświadczenia i uczuć, przeciwstawiając je wartościom akceptowanym przez zbiorowość (bunt romantyczny). Głosząc hasła wolności, przeciwstawiał się wszelkiej dominacji politycznej (silny związek z ruchami narodowowyzwoleńczymi), społecznej (nurt rewolucyjny), światopoglądowej (tendencje gnostyckie) i artystycznej (kult natchnienia). W swych poszukiwaniach zwracał się szczególnie chętnie ku tradycjom zarzuconym i lekceważonym, zarówno europejskim (kultura ludowa, tradycje pogańskie), jak i egzotycznym (orientalizm). W teatrze europejskim romantyzm trwał stosunkowo krótko, wiążąc się przede wszystkim z rozwojem popularnych gatunków mieszanych (zwłaszcza drama i melodramat; teatr bulwarowy) oraz nowymi nurtami w dekoracji teatralnej, widocznymi zwłaszcza w operze i balecie. W dramacie wyraził się w radykalnym niekiedy zerwaniu z klasycznymi kanonami w imię poetyckiej fantazji (G. G. Byron), dążeniu do ukazania historycznej panoramy (V. Hugo, A. Puszkin), ujawnieniu ironicznej dwuznaczności ludzkiego działania (A. De Musset) czy też demaskacji mechanizmów rządzących życiem społecznym (N. Gogol). Szczególne znaczenie miał romantyzm dla teatru polskiego, ponieważ dokonania jego przedstawicieli na czele z Adamem Mickiewiczem, Juliuszem Słowackim, C. Norwidem i Zygmuntem Krasińskim wyznaczają początek oryginalnego teatru narodowego, lokującego się na pograniczu między teatrem a rytuałem i łączącego panoramę historyczną i społeczną z dążeniem do głębokiej przemiany jednostki i wspólnoty. Próby scenicznej realizacji jego kształtu zapisanego i zasugerowanego przez dramaty romantyczne zaowocowały tak ważnymi zjawiskami, jak teatr monumentalny, Reduta, Teatr rapsodyczny, poszukiwania kulturowo- teatralne J. Grotowskiego i "Gardzienice". Wpływ romantyzmu na teatr polski wyraża się w dziełach nawiązujących do niego, a zarazem podejmujących z nim polemikę. (S. Wyspiański, W. Gombrowicz).

Sandegyk- koreańskie widowiska maskowe wyrosłe z tradycyjnych ceremonii szamańskich, w których używano masek. Podobnie jak w przypadku chińskiego nuoxi obrzędowi, towarzyszyły tańce zamaskowanych postaci, które dały początek krótkim, prostym scenkom mimiczno- dialogowym z udziałem kilku typowych postaci.

Sarugaku- rodzaj japońskich przedstawień dramatyczno- muzyczno- tanecznych, który rozwinął się około X wieku przez przekształcenie ludowych widowisk przejętych przez środowisko dworskie. Zyskały one sporą popularność, co zaowocowało profesjonalizacją wykonania oraz stopniową kodyfikacją poszczególnych form. Najważniejsze odmiany to: Okina sarugaku- doroczne przedstawienie z okazji początku nowego roku z udziałem postaci reprezentujących bóstwa kami, oraz shin sarugaku- dialogowane scenki farsowe.

Scena- wydzielona przestrzeń przeznaczona do działań teatralnych.

Scena pudełkowa- rodzaj przestrzeni scenicznej i związanego z nią typu ukształtowania miejsca teatralnego, powstały we Włoszech w XVII wieku, w następnych stuleciach przyjęty w całej Europie jako podstawowy model organizacji przestrzennej teatru. Jej najważniejszym elementem jest rama sceniczna, stworzona przez radykalne powiększenie środkowych drzwi frons scaenae oraz umieszczenie za powstałym w ten sposób otworem dekoracji poddanych prawom perspektywy malarskiej. W efekcie scena rozciągająca się za ramą została przekształcona w obraz, zaś teatr stał się "pudłem do patrzenia". Do najbardziej doniosłych konwencji tego przekształcenia należy uznanie przedstawienia teatralnego za rodzaj reprezentacji, rozwój konwencji związanych z iluzja teatralną i oddzielenie sceny od widowni. W dziejach ewolucji sceny pudełkowej szczególnie znaczenie miało zastąpienie w XIX wieku systemu kulis, zachowując charakter częściowo otwarty, pokojem scenicznym zbudowanym z malowanych ścian i nakrytym malowanym sufitem; w niektórych krajach nazwa "scena pudełkowa" odnosi się do takiego właśnie, "pełnego" pudełka oglądanego przez czwartą ścianę. Scena pudełkowa wciąż stanowi podstawową formę przestrzeni scenicznej teatru zachodniego.

Scenariusz- tekst stanowiący podstawę dla realizacji filmu lub audycji telewizyjnej; zawiera ogólną charakterystykę poszczególnych scen, dialogi, charakterystykę postaci; stanowi wskazówkę dla działań reżysera, scenografa, operatora i aktorów.

Scenopis- dokonany na podstawie scenariusza szczegółowy zapis ujęć ; autorami scenopisów są zazwyczaj reżyser i operator filmu, jak również scenarzysta, scenograf i kompozytor muzyki.

Scenografia- opracowanie plastycznej i architektonicznej oprawy widowiska teatralnego, filmowego itp.; oświetlenie, dekoracje, kostiumy i rekwizyty stanowiące taką oprawę. Scenografia ze względu na swoją funkcję może budować relację scena - widownia, może zwielokrotniać punkty widzenia np. przez inne umieszczenie sceny, widowni lub przez zmienne, ruchome punkty obserwacji widza, przechodzącego do różnych przestrzeni; jest dostosowana do koncepcji inscenizacji i ściśle współuczestniczy w tworzeniu spektaklu. W ogólniejszym sensie scenografia realizuje koncepcję przedstawienia środkami pozawerbalnymi, określa wzajemną relację znaków teatralnych zwłaszcza między obrazem a tekstem.

Skene- w starożytnym teatrze greckim: budynek znajdujący się po przeciwległej do widowni stronie orchestry, początkowo służący jako skład potrzebnych do przedstawienia atrybutów oraz przebieralnia. Stanowił też tło akcji scenicznej umieszczonej na orchestrze i służył jako budynek oznaczający pałac lub dom, wewnątrz którego działa się część wydarzeń, tylko pośrednio ukazywanych widzom. Za czasem skene wzbogacono o proskenion, a następnie jej fasadę rozbudowano, zamieniając w stałe tło działań scenicznych.

Sotie- francuska farsa ludowa popularna w średniowieczu, wykonywana przez zawodowych błaznów, którzy odgrywając szaleńców, wyśmiewali i krytykowali współczesne stosunki społeczne i obyczajowe.

Stasimon- w starożytnej tragedii: pieśń chóru wykonywana na orchestrze pomiędzy kolejnymi ogniwami akcji. Stasimony mają najczęściej charakter uogólnionej refleksji związanej z przebiegiem wydarzeń tragedii, stanowią komentarz do niej.

Subretka- typowa postać komediowej służącej, której korzenie sięgają komedii dell' arte- urokliwa i urodziwa, sprytna i ruchliwa, stanowi w wielu przypadkach główny motor intrygi, działając w zastępstwie swojej pani, spętanej przez towarzyskie konwenanse. Ponieważ nie należy do klasy wyższej, może sobie także pozwolić na znaczną śmiałość w krytykowaniu państwa, a także na ujawnianie swych uroków erotycznych. Największą karierę robiły subretki w komediach klasycystycznych, od XVII do pierwszej połowy XIX wieku; później straciły na znaczeniu. Do najsłynniejszych postaci należących do tego emploi zalicza się Dorynę z "Tartuffa" Moliere'a i Zuzię z "Wesela Figara" P.A. de Beaumarchais' go, a w komedii polskiej: Anusię z "Małżeństwa z kalendarza" F. Bohomolca oraz Justysię z "Męża i żony" A. Fredry.

Sufler- osoba kontrolująca zgodność tekstu wygłaszanego przez aktorów z zapisanym w egzemplarzu teatralnym i podpowiadająca im w razie zapomnienia kwestii. W teatrze XVIII i XIX wieku odgrywał bardzo ważną rolę w związku z dużą liczbą premier i znaczną ilością tekstu koniecznego do opanowania pamięciowego. W teatrze XIX wieku zasiadał w czasie przedstawienia w specjalnej budce wpuszczonej częściowo w podłogę proscenium. W XX wieku budkę suflera zlikwidowano, a wraz ze zmniejszeniem się liczby przedstawień rola suflera zmalała. Obecnie sufler współpracuje z aktorami głównie w czasie prób, a w trakcie spektaklu znajduje się zazwyczaj za kulisami.

Szopka- lalkowe widowiska bożonarodzeniowe powstałe najprawdopodobniej poprzez animację figur budowanych w kościołach od XIII wieku. Początkowo wszelkie figuralne przedstawienia związane z narodzinami Jezusa określano mianem jasełek, zamiennie używając terminu szopka. W XVI wieku rozwinęła się specyficzna forma wędrownych przedstawień lalkowych nazywanych szopką. Scena szopki przedstawia przekrój budowli. W jej górnej lub dolnej części wycięty jest otwór, przez który lalkarz animuje lalki. Przedstawienia szopki miały charakter widowisk ludowych, obok tradycyjnych scen zaczerpniętych z Ewangelii pojawiały się w nich intermedia, a także wstawki o charakterze komentarza. Te ostatnie były stopniowo rozbudowywane i stały się źródłem szopki satyrycznej rozwijającej się od końca XIX wieku. Z czasem szopka satyryczna odłączyła się całkowicie od tematyki religijnej, a jedynym elementem wiążącym ją z tradycją spektakli bożonarodzeniowych jest zwyczaj przygotowywania jej na koniec roku, w charakterze satyrycznego podsumowania minionych wydarzeń.

"Teatr"- czasopismo teatralne ukazujące się w Warszawie od 1946 roku i przez długi czas pełniące funkcję jednego i najważniejszego pisma prezentującego i reprezentującego bieżące wydarzenia teatralne. Po krótkim okresie względnej swobody oraz poddaniu pisma rygorom stalinowskim, od 1952 roku uzyskał własny charakter nadany przez długoletniego redaktora naczelnego E. Csato, a wzbogacony o rozwinięty dział recenzencki przez jego następcę, J. Koeniga. Az do początku lat 80. "Teatr" ukazywał się jako dwutygodnik, zamieszczając obok artykułów prezentujących i komentujących najważniejsze wydarzenia i dokonania współczesne także teksty historyczno- i teoretycznoteatralne. W 1982 roku przekształcił się w miesięcznik, a w 1990 roku stal się organem Związku Artystów Scen polskich. W latach 1990- 1996 funkcje redaktora naczelnego pełnił A. Wanat, a później objął ją J. Majcherek. Od polowy lat 90. pismo stopniowo traci na znaczeniu m.in. ze względu na rosnącą konkurencję innych periodyków.

Teatr absurdu- czerpiący z doświadczeń surrealizmu i egzystencjalizmu awangardowy nurt w dramaturgii XX wieku; najbardziej wyrazistą cechą teatru absurdu jest niska mimetyczność i groteskowość świata przedstawionego.

Teatr bulwarowy- ogólne określenie różnorodnych form rozrywkowych teatru popularnego. Pochodzi od paryskich bulwarów, na których w początkach XIX wieku powstawały teatry przeznaczone dla masowej publiczności, znudzonej klasycznymi przedstawieniami Komedie Fransaise. Prezentowały one widowiskowe dramy, melodramaty i komedie. Z czasem termin "teatr bulwarowy" związał się ściśle z piece bien faite oraz z lekkim repertuarem komediowym, zwłaszcza z farsą i jako taki stanowi pojecie o znaczeniu negatywnym, przeciwstawiane teatrowi "artystycznemu". Teatr bulwarowy stanowi jedną z najpopularniejszych odmian przedstawień teatralnych, dostarczając zarówno rozrywki widzom, jak i satysfakcji twórcom.

Teatr elżbietański- typ przedstawień teatralnych, który rozwinął się w Anglii za panowania Elżbiety I. Nazwę tę wiąże się przede wszystkim z teatrem publicznym, określając nią w pierwszej kolejności typ wolno stojących budynków teatralnych, wznoszonych od 1576 roku. Najsłynniejsze z nich to: The Theatre of J. Burbage, The Rose, The Swan, The Globe i The Fortune. Budowano je na planie wielokąta, mury teatru otaczał niezadaszony dziedziniec, którego część zajmowała rozległa platforma sceniczna przylegająca do jednej ze ścian. Do jej oddalonego od widzów końca przylegała scena tylna, osłonięta dachem wspartym na kolumnach. W niektórych teatrach jej część stanowił też pokój, do którego wiodło wejście zasłonięte kurtyną. Jako miejsce gry wykorzystywano też część galerii za sceną, tworzącej rodzaj balkonu. Do sceny przylegała przybudówka mieszcząca garderoby aktorów i magazyny. Wieńczyła ja ozdobiona godłem teatru wieża, z której trębacz oznajmiał początek przedstawienia. Widzowie, oglądali je, stojąc wokół platformy scenicznej lub siedząc na galeriach, których dwa lub trzy piętra biegły wokół dziedzińca. Takie ukształtowanie przestrzeni wpłynęło w sposób zdecydowany na kształt przedstawień teatru elżbietańskiego, który był teatrem poetyckiej wyobraźni i sztuki aktorskiej, niemal całkowicie pozbawionym efektów widowiskowych. Swą wielkość teatr elżbietański zawdzięcza przede wszystkim dramaturgom, na czele z Williamem Szekspirem, Ch. Marlowem i B. Jonsonem.

Teatr epicki- nurt we współczesnym teatrze zapoczątkowany przez B. Brechta i E. Piscatora. Jego podstawową cechą jest odrzucenie arystotelesowskiego modelu teatru opartego na "naśladowaniu działania" i modelu akcji wznoszącej się do punktu kulminacyjnego przez wprowadzenie elementów narracji oraz rozbijanie toku akcji przy pomocy różnego rodzaju komentarzy. Uznając tradycyjne konwencje teatru zachodniego za prowadzące do uprzedmiotowienia widza, twórcy teatru epickiego dążyli do jego aktywizacji poprzez wprowadzanie krytycznego dystansu do przedstawienia, sięganie do aktualnej tematyki społeczno- politycznej i bezpośrednią prezentację poglądów politycznych. W praktyce inscenizacyjnej łączył różnorodne środki artystyczne i techniczne. Techniki teatru epickiego były w XX wieku rozwijane zarówno w nurcie teatru politycznego, jak i w dramaturgii, zwłaszcza niemieckiej.

Teatr grecki- wiąże się z kultem Dionizosa. Pierwszy teatr powstał w Atenach w V wieku p.n.e. w starożytnej Grecji wykorzystywano naturalne ukształtowanie terenu, na miejsce teatru wybierano przeważnie wzgórze, na jego zboczu mieściła się widownia, w dole okrągły plac zwany orchestrą, na którym wybudowano prostokątne podwyższenie. Nazwano je proskenion. Za nim znajdował się niewielki budynek- skene- spełniający funkcje garderoby. W tragedii w jednej scenie mogło występować najwyżej trzech aktorów. Pierwszego aktora do teatru wprowadził Tespis, drugiego Ajschylos, trzeciego Sofokles. Aktorzy występowali w maskach i na koturnach. Najwyższe koturny mieli aktorzy odgrywający role osób wywodzących się z rodu królewskiego. Twarz aktora zakrywała maska. Aktorzy występowali przeważnie w bardzo jaskrawych kostiumach tak, by byli widoczni z każdego miejsca na widowni. Aktorami byli tylko mężczyźni, oni również odgrywali role kobiece, przywdziewając odpowiednie maski.

Budowa tragedii antycznej:

Prologos- wstęp, zawierał zapowiedz treści tragedii,

Parodos- pierwsza część chóru,

Epejsodia i stasimony- pieśni chóru, epejsodia zawierały treści akcji, stasimony komentowały to, co zdarzyło się w poszczególnych epizodach. Epeisodiów było zazwyczaj pięć- w czwartym a nich następował punkt kulminacyjny.

Exodus- ostatnia pieśń chóru, podsumowywał treść dramatu.

Zasady tragedii antycznej:

Zasada trzech jedności- miejsca, czasu i akcji. Jedność miejsca polegała na umiejscowieniu akcji tylko w jednym miejscu, jedność czasu ograniczała czas trwania tragedii najwyżej do jednej doby, zaś jedność akcji zawężała treść dramatu tylko do jednego, głównego wątku.

Zasada decorum- dotyczy odpowiedniości stylów. Tragedii przypisywany był styl "wysoki", komedii styl "niski". Reguła decorum określała również typ postaci, jakie mogły występować w teatrze- w tragedii postacie "wysokiego" stanu, szlachetnie urodzone, w komedii postacie o rodowodzie plebejskim.

Zasada nieprzedstawiania scen krwawych- o drastycznych wydarzeniach opowiadano w dialogu.

Zasada niezmienności charakteru postaci- bohaterowie tragedii antycznej nie podlegają transformacjom, nie popadają w skrajne stany emocjonalne. Takiej kreacji postaci sprzyjało użycie niezmiennej maski, którą aktor przywdziewał na początku przedstawienia, a zdejmował dopiero na końcu sztuki.

Teatr figur- termin stosowany we współczesnym piśmiennictwie teatralnym dla zastąpienia nazwy teatr lalkowy. Propozycja ta wiąże się z ograniczonym zakresem pojęcia lalka teatralna, które nie obejmuje wszystkich odmian plastycznie opracowanych przedmiotów animowanych przez artystów teatralnych, a jest też powszechnie kojarzone z przedstawieniami dla dzieci. Teatr figur obejmowałby nie tylko teatr lalek, ale także zaliczamy do niego teatr cieni oraz wszelkie inne odmiany teatru zastępującego żywego aktora animowaną figurą. Równolegle pojawiają się określenia "teatr przedmiotu" oraz "teatr animacji".

Teatr guerrilla- jedna z odmian teatru alternatywnego; happenerski teatr uliczny związany z ruchami kontestacji politycznej w USA i Europie w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku. Wyłonił się z awangardy teatralnej przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Celem tego teatru była walka ze skostnieniem panującego systemu politycznego poprzez parodiowanie jego centralnych haseł. Ważną cechą tego teatru była spontaniczność działań teatralnych, przeciwstawiana rytualizmowi kultury oficjalnej. Nawiązują do źródeł teatru : magicznych rytuałów, wielkiej fety, jak greckie Dionizje. Wobec tego przeniesiono większość działań teatralnych na ulice, często grano za darmo. Ale nie chodziło tylko o zabawę, wspólne przeżywanie było alternatywą dla alienacji; darmowe przedstawienia podkreślały niezależność twórców, odwrócenie się od sztuki komercyjnej. W teatrze guerilla istniały dwa podstawowe cele i dwie wobec tego płaszczyzny działania : teatr jako nośnik informacji; przedstawienia miały zmuszać do myślenia. Drugą płaszczyzną oddziaływania była próba wskrzeszenia nowych doznań psychicznych w uczestnikach. Polskim przykładem może być działalność Pomarańczowej Alternatywy w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.

Teatr interkulturowy- zjawisko w teatrze współczesnym polegające na wykorzystywaniu przez twórców elementów różnorodnych kultur i tradycji teatralnych, zarówno w celu ukazania ich odmienności, uzyskania zaskakującego efektu artystycznego, jak i dla odnalezienia ponadkulturowych zasad działania w sytuacji przedstawienia. Ten pierwszy nurt reprezentują niektóre spektakle A. Mnouchkine i P. Brooka. Szczególną formą teatru interkulturowego są prace prowadzone w krajach Afryki, Ameryki Południowej i Australii, gdzie dąży się do ukazania specyfiki tradycji rodzimych poprzez ich zderzenie z teatrem Zachodu i do stworzenia własnej formy przedstawień poprzez połączenie właściwych danej kulturze obyczajów i technik ciała z elementami różnorodnych tradycji obcych.

Teatr jednego aktora- rodzaj przedstawień teatralnych z udziałem jednego wykonawcy. W teatrze dramatycznym podstawową formą teatru jednego aktora jest monodram. Przyjmuje się, że istotnym wyróżnikiem teatru jednego aktora jest występowanie postaci granej przez aktora oraz obecność wyraźnych zabiegów inscenizacyjnych. Oba te wyznaczniki są jednak podważane przez praktyki performance art., bardzo często wykorzystującej formę przedstawienia jednoosobowego, w którym jednak trudno mówić o postaci w tradycyjnym sensie.

Teatr kontrkulturowy- ogół zjawisk w teatrze amerykańskim i europejskim stanowiący teatralny wyraz światopoglądu i postawy kontrkultury lat 60. i 70. XX wieku. Teatr kontrkulturowy poszukiwał metod umożliwiających nieskrępowany rozwój wewnętrzny i ekologiczne współistnienie ze światem zewnętrznym. Odwoływał się często do tradycji pozaeuropejskich i przedchrześcijańskich. Jego działalność miała też silny aspekt polityczny, wyrażający się w zanegowaniu systemu społecznego opartego na zasadach kapitalistycznych, działalności antywojennej oraz wspieraniu ruchów społecznych walczących o prawa mniejszości. Najbujniej rozwinął się w USA. W Polsce jego przejawy odnaleźć można w działalności niektórych teatrów studenckich. Teatr kontrkulturowy poszukiwał całkowicie nowych form wyrazu, znajdując inspirację w pismach A. Artauda oraz w praktyce teatralnej J. Grotowskiego.

Teatr lalkowy- ogólna nazwa obejmująca wszelkie przedstawienia teatralne, w których funkcje żywego aktora spełnia lalka teatralna lub inny przedmiot poruszany przez animatora lub przy pomocy mechanizmu. Tradycje teatru lalkowego sięgają czasów przedhistorycznych i wiążą się z wykorzystaniem lalek i innych figur w obrzędach religijnych o charakterze widowiskowym. Tradycyjne religijne przedstawienia teatru lalek przetrwały w Azji, głównie w Indonezji. Z czasem teatr lalek stal się rozrywką świecką, głównie ludową, a jego przedstawienia miały charakter satyryczny i komediowy. Taki sam charakter miały przedstawienia lalkowe zyskujące popularność w Europie w XVII wieku, a będące lalkowymi wersjami przygód postaci z komedii dell' arte lub figur im pokrewnych. Jednocześnie trwała istniejąca od Średniowiecza tradycja lalkowych przedstawień religijnych, stanowiących często wersję aktorskich misteriów. W XVIII i XIX wieku zarówno w Europie, jak i w Azji coraz większą popularność zyskiwały lalkowe przedstawienia dramatyczne, które w Japonii z powodzeniem konkurowały z teatrem aktorskim.

Teatr ludowy- powstała w XIX wieku na ziemiach polskich idea stworzenia przedstawień teatralnych przeznaczonych dla niewykształconych grup społecznych, przede wszystkim dla mieszkańców wsi. Miał spełniać zadania edukacyjne i kulturotwórcze, a także umacniać i rozwijać poczucie wspólnoty narodowej. Jego powstanie związane było z powstaniem ruchu ludowego istniejącego przede wszystkim na terenie Galicji od końca XIX wieku. Indywidualne akcje i starania zostały zintegrowane w 1907 roku przez utworzenie Związku Teatrów i Chórów Włościańskich, który w 1914 roku skupiał 145 zespołów teatralnych wykonujących przede wszystkim repertuar patriotyczny wykorzystujący elementy tradycji ludowej. W okresie międzywojennym działalność teatru ludowego zdominowana została przez osobowość J. Cierniaka, który zmienił program ruchu, tworząc Instytut Teatrów Ludowych. Po 1945 roku teatr ludowy istniał jako część działalności edukacyjno- propagandowej kontrolowanej przez komunistyczne władze, ale jego przedwojenne tradycje zostały zniszczone i zastąpione działaniami fasadowymi. Obecnie idea teatru ludowego w zmodyfikowanej formie, bliższej koncepcjom Cierniaka, rozwijana jest m.in. przez Teatr Wiejski "Węgajty".

Teatr magnacki- termin określający ogół inicjatyw teatralnych podejmowanych od końca XVII wieku przez wielkie dwory magnaterii polskiej, zwłaszcza kresowej. Teatr magnacki odegrał szczególną rolę w polskim życiu teatralnym XVIII wieku jako środowisko kształtowania rodzimej sztuki teatralnej. Największe znaczenie miały sceny istniejące w posiadłościach Branickich, Radziwiłłów, Lubomirskich, Rzewuskich i Sułkowskich. Teatry magnackie wystawiały zarówno przedstawienia muzyczne, jak i dramatyczne o bardzo różnej tematyce i charakterze. Początkowo był to repertuar wyłącznie włoski i francuski, stopniowo jednak pojawiały się sztuki polskie, pisane także przez samych właścicieli. Aktorzy rekrutowali się spośród służby lub uczniów szkół utrzymywanych przez magnatów. Czasem występowali w przedstawieniach członkowie ich rodzin, rzadziej sprowadzano zespoły z zagranicy. Kres istnieniu teatrów magnackich położyły zabory i spowodowany przez nie upadek dworów, a także rozwój teatru publicznego.

Teatr mieszczański- ogólna nazwa zespołu zjawisk, norm, przekonań, instytucji i praktyk składających się na dominujący nurt życia teatralnego w Europie XIX wieku i początkach XX wieku. Teatr mieszczański stanowi jeden z nielicznych w dziejach sceny europejskiej przykładów teatru ściśle związanego z własnym zapleczem kulturowym i doskonale odpowiadającego oczekiwaniom i potrzebom swej publiczności. Jego początki sięgają połowy XVIII wieku i wiążą się ze sprzeciwem wobec norm klasycystycznych i powstaniem gatunków "nieczystych" (komedia serio, drama, melodramat), oraz rozwojem teatru bulwarowego. Dominująca w teatrze estetyka miała charakter akademicki, łącząc realizm z klasycznymi kanonami piękna. Jego cechą charakterystyczną był też ścisły zakaz naruszania zasad iluzji teatralnej. W okresie Wielkiej Reformy Teatralnej pojęcie "Teatr mieszczański" stało się synonimem teatru anachronicznego, konserwatywnego i pozbawionego istotnych wartości i w takim znaczeniu funkcjonuje do dziś, choć jednocześnie jego podstawowe wyznaczniki zachowują przynajmniej częściową aktualność w sposobie działania i estetyce repertuarowych teatrów instytucjonalnych.

Teatr ogródkowy- odmiana teatru bulwarowego; lekkie widowisko o ograniczonej liczbie aktorów i skromnych dekoracjach, wystawiane pod gołym niebem.

Teatr polski- teatr w Polsce zrodził się w średniowieczu jako teatr religijny. Pierwsze zapisy łacińskie dramatyzacji liturgicznych pochodzą z XIII wieku (Processio in Ramis Palmarum), a dramatu liturgicznego (Visitatio Sepulchri) z połowy XIII wieku (przed 1253 rokiem). Pierwszym teatrem świeckim był humanistyczny teatr studentów i profesorów Akademii Krakowskiej, w którym grano od pocz. XVI wieku (także na dworze królewskim) po łacinie, później (zapewne od połowy XVI wieku.), w repertuarze znajdowały się utwory o tematyce mitologicznej (Sąd Parysa. J. Lochera). W 1578 roku wystawiono z inicjatywy J. Zamoyskiego we dworze w Jazdowie pod Warszawą, w obecności Stefana Batorego, pierwszą polską tragedię renesansową, "Odprawę posłów greckich" J. Kochanowskiego. Na pocz. XVII wieku pojawiły się w Polsce wędrowne zespoły ang. (m.in. ze sztukami W. Szekspira) i wł. zespoły commedia dell'arte, występujące publicznie (Gdańsk, Toruń) i na dworze królewskim (od 1611 w Warszawie). Szczytowy rozwój teatru król. nastąpił za panowania Sasów; od drugiej połowy XVII wieku. również magnaci (m.in. Lubomirscy, Radziwiłłowie, Braniccy) zakładali w swych siedzibach sceny. Od połowy XVII wieku do połowy XVIII wieku najpopularniejszą formą teatru były przedstawienia szkolne w kolegiach jezuickich. W okresie wczesnego oświecenia, w wyniku reformy S. Konarskiego u pijarów, weszły na sceny szkolne tragedie i komedie francuskich klasyków, wystawiane w oryginale i przeróbkach polskich.

Teatr postdramatyczny- ogół zjawisk zachodzących w teatrze światowym od połowy XX wieku, których cechą wspólną jest odejście od dominacji dramatu i koncepcji przedstawienia jako reprezentacji dzieła stworzonego wcześniej na rzecz wydarzenia teatralnego dziejącego się tu i teraz. Zgodnie z koncepcją teatru postdramatycznego przedstawioną przez H.- T. Lehmanna w książce wydanej w 1999 roku, począwszy od teatru absurdu następował proces stopniowego zastępowania dramatu "tekstami dla teatru"- dziełami literackimi ujawniającymi świadomość swego scenicznego przeznaczenia, otwartymi na performatywny aspekt języka i przedstawienia teatralnego oraz twórcze przekształcenia ze strony reżysera i aktorów. Widziany z tej perspektywy dramat jako całościowy projekt fikcyjnego świata przedstawionego staje się kategorią historyczną, oznaczającą jedynie pewien typ "tekstów dla teatru".

Teatr radiowy- dziedzina twórczości radiowej obejmująca gatunki wykorzystujące konwencje i środki typowe dla teatru. Obejmuje przede wszystkim słuchowiska i radiowe adaptacje dzieł literackich, a mniejszym stopniu radiowe transmisje i rejestracje przedstawień teatralnych. Specyfika teatru radiowego polega na ograniczeniu dostępnych środków wyrazu wyłącznie do warstwy dźwiękowej, braku bezpośredniego kontaktu między wykonawcami a słuchaczami, a także wirtualnym charakterze przestrzeni teatralnej. Pierwszym dziełem teatru radiowego w Polsce była adaptacja "Warszawianki" Stanisława Wyspiańskiego, nadana przez Polskie Radio w 1925 roku. Obecnie przy Teatrze Polskiego Radia działają m.in. : Scena Współczesna, Scena Poezji i Klasyki oraz Scena Uśmiechu. Ponadto powstają cykle popularnych słuchowisk, na czele z nadawanymi od kilkudziesięciu lat serialami radiowymi "Matysiakowie" i "W Jezioranach".

Teatr studencki- ogół form działalności teatralnej podejmowanej i prowadzonej przez studentów szkół wyższych, stanowiących zarówno odmianę teatru amatorskiego, jak i związanych z procesem dydaktycznym. Za datę jego narodzin przyjmuje się rok 1954, kiedy powstały : Studencki Teatr Satyryków w Warszawie, teatr Bimbom w Gdańsku oraz łódzkie zespoły Pstrąg i Cytryna. Okres szczególnego rozwoju teatru studenckiego przypada na lata 60. i 70.

Teatr szkolny- ogół działań teatralnych podejmowanych w związku z edukacją na poziomie podstawowym i średnim. W jego obrębie wyróżnić można dwa typy: odmianę teatrów amatorskich działających przy instytucjach oświatowych oraz prace teatralne stanowiące część procesu kształcenia i wychowania. Teatr szkolny ma specyficzny charakter związany z celami wychowawczymi i edukacyjnymi uznawanymi za nadrzędne wobec celów artystycznych. Początki teatru szkolnego wiąże się z rozwojem humanizmu europejskiego w XV- XVI wieku i przedstawienia dramatów łacińskich, których wykonawcami byli uczniowie i studenci. Największe znaczenie osiągnął teatr jezuicki. Oprócz jezuitów działalność teatralna w XVII i XVIII wieku prowadzona była m.in. przez szkoły zakonne pijarów, teatynów i bazylianów, a także szkoły innowiercze. W Polsce szczególne znaczenie miała w XVIII wieku zreformowana przez S. Konarskiego scena pijarska, na której prezentowano tragedie wzorowane na dramatach francuskiego klasycyzmu. Od XIX wieku teatr szkolny działa jako ważny element uzupełniający proces edukacji, w Polsce współczesnej ściśle powiązany z nauką języka polskiego, a także języków obcych.

Teatr telewizji- specyficzna forma widowiska telewizyjnego łączącego elementy typowo teatralne ze środkami filmowymi i telewizyjnymi. Początki teatru telewizyjnego wiążą się z transmisjami przedstawień granych "na żywo" w studio, a jego dynamiczny rozwój nastąpił po uzyskaniu możliwości rejestracji programu oraz jego montażu. Teatr telewizji szczególnie intensywnie rozwija się w Wielkiej Brytanii i Skandynawii.

Teatr uliczny- współczesna odmiana przedstawień teatralnych odgrywanych na ulicach, placach. Stanowi próbę nawiązania do tradycji teatru działającego poza zamkniętym budynkiem, wychodzącego do widzów i otwartego na interakcje z nimi oraz wpływ niepowtarzalnej sytuacji przypadkowej. Jednocześnie wiąże się z dążeniem do wykorzystania specyficznych warunków przestrzeni miejskiej. W ramach teatru ulicznego współistnieją różnorodne formy i poetyki, od występów solowych, koncertu muzycznego i popisu zręczności, przez spektakle dramatyczne nawiązujące do tradycji teatru jarmarcznego, po rozbudowane widowiska plastyczno- poetyckie. Teatr uliczny nawiązuje czasem do happeningów. W Polsce rozwija się szczególnie intensywnie od lat 80., zaś najważniejszymi zespołami uprawiającymi teatr uliczny są: Akademia Ruchu, teatr Ósmego Dnia, Teatr Snów, Teatr Biuro Podróży, Teatr KTO.

Teatralia- dokumenty i przedmioty związane z funkcjonowaniem teatrów, stanowiące świadectwo ich istnienia i działalności.

Teatralna teoria dramatu- ujęcie problematyki dramatycznej, które podkreśla służebny charakter tekstu dramatycznego w stosunku do inscenizacji teatralnej, będącej ostateczną i pełną postacią dzieła dramatycznego.

Tejjam- rodzaj indyjskich przedstawień związanych z kulturą przedaryjską, bliskich tradycjom tańców szamańskich. Składają się z trzech części: melorecytacji mitu o bogu, który jest bohaterem widowiska, tańca wstępnego oraz tańca głównego- w ozdobnym kostiumie i makijażu przekształcającym wykonawcę w postać boga. Wraz z przyjęciem z rąk kapłanów świętej broni bóstwa tancerza uważa się za "naczynie boga", do którego przybywają wierni, by złożyć mu hołd, otrzymać radę czy podarek. Całość kończy ofiara oraz ceremonialne oddanie świętej broni i zdjęcie nakrycia głowy. Przedstawienia tejjam odbywają się od grudnia do kwietnia w pobliżu świątyń i świętych miejsc.

Tekst- wypowiedź, najczęściej wielozdaniowa, tworząca zamkniętą i spójną całość treściową; tekst dzieła literackiego, na który składa się linearny układ wyrazów i ich znaczeń, stanowi fundament dla nielinearnego świata przedstawionego.

Tragedia- wywodzący się z kultu Dionizosa gatunek dramatu antycznego; w tragedii znajdowało swój wyraz przekonanie starożytnych Greków o fatalizmie losu ludzkiego, który traktowano jako synonim istniejącego w świecie zła i źródło wpisanego w kondycję ludzką tragizmu.

Tragedia domowa- gatunek dramatu mieszczańskiego obejmujący utwory zachowujące model akcji tragicznej, ale umiejscowione w realiach współczesnych i ukazujące konflikt między mieszczańskimi wartościami i cnotami a zepsuciem bezkarnej arystokracji.

Tragikomedia- odmiana dramatu o silnie kontrastujących ze sobą motywach tragicznych i komicznych; w erze nowożytnej połączenie elementów tragicznych i komicznych obecne było w twórczości Szekspira, w dramacie mieszczańskim, a na stałe weszło do repertuaru środków dramatycznych począwszy od okresu romantyzmu.

Tragizm- jedna z najważniejszych kategorii estetycznych, będąca w centrum zainteresowania różnych nurtów filozoficznych; tragizm w literaturze oznacza koncepcję człowieka- bohatera stojącego przed trudnym wyborem, bez względu jednak na podjęte przez bohatera działania czeka go klęska. Istotą tragizmu jest zawsze konflikt między równymi sobie, choć pozostającymi w sprzeczności wartościami.

Trzy jedności- zasada obowiązująca w tragedii antycznej i klasycystycznej, nakazująca budować fabułę dramatu wokół jednego wątku (jedność akcji) oraz zamknąć ją w obrębie jednej przestrzeni scenicznej (jedność miejsca) w okresie doby (jedność czasu).

Tyrada- dłuższa wypowiedź jednej postaci, zwrócona do innych osób obecnych na scenie. Zazwyczaj nosi cechy gatunkowe przemowy i respektuje zasady retoryki. Oznacza się podniosłością tonu, ozdobnością stylu, a także kunsztownym stopniowaniem emocjonalności. Jej celem jest przekonanie słuchaczy do racji mówiącego lub przekazanie pouczeń, stąd szczególnie często występuje w dramatach racji, zwłaszcza odwołujących się do opinii publicznej, np. "Barbara Radziwiłłówna" A. Felińskiego. Środek szczególnie chętnie stosowany w tragediach klasycystycznych.

Variete- rodzaj teatru rewiowego odznaczającego się mniejszą wystawnością przedstawień i ich bardziej kameralnym charakterem, a zarazem zachowujący ich czysto rozrywkowy charakter. Sceny variete często umieszczano w lokalach gastronomicznych, a obok występów muzycznych, tanecznych i skeczów w ich programach znajdowały się też popisy żonglerów, akrobatów i magików.

Warszawska komedia obyczajowa- zaproponowana przez Z. Wołoszyńską ogólna nazwa komedii obyczajowych powstających na potrzeby Teatru Narodowego w ostatnich dekadach XVIII i na początku XX wieku. Ukazywały codzienne życie warszawskiego salonu, zwłaszcza młodych utracjuszy szukających uciech i kierujących się wzorami mody. Charakterystyczne cechy tej komedii: wyciszenie lub zupełny brak akcentów dydaktycznych, odejście od techniki kontrastowego zestawiania postaci na rzecz obserwacji obyczajowej i psychologicznej, popularność tematyki erotycznej. Najwybitniejsi twórcy to: F. Oraczewski, G. Broniszewski, J. Drozdowski.

Wayang- ogólna nazwa indonezyjskich przedstawień teatralnych używana głównie na Jawie, także na Bali. Ich najstarszą formą są przedstawienia teatru cieni- wayang kulit. Płaskie, wycięte ze skóry sylwetki animowane są przez kierującego całością wydarzenia dalanga, który zarazem recytuje tekst sztuki. Tradycyjne spektakle trwają około 9 godzin, od zmierzchu do świtu. Towarzyszy im orkiestra gamelanów, którą także dyryguje dalang, stukając w pudełko do przechowywania lalek. Daland decyduje też o przebiegu widowiska, wybierając kolejne tradycyjne historie, zaczerpnięte z jawajskich legend lub indyjskich eposów, przy czym na początku pojawia się opowieść o stworzeniu świata i taniec lalki symbolizującej "drzewo życia".

Wertep- ukraińskie ludowe widowiska lalkowe, związane przede wszystkim z tradycją przedstawień bożonarodzeniowych. Podobnie jak polskie szopki, wertep wykorzystywał scenę przenośną o kształcie stylizowanego przekroju dwupiętrowego budynku. Lalki animowano od dołu lub do góry, sceny związane z narodzinami Jezusa odgrywano na scenie górnej, a ludowe intermedia na scenie dolnej. Największą popularnością cieszył się w XVIII- XIX wieku.

Wielka Reforma Teatru- ogólna nazwa zjawisk i procesów zachodzących w teatrze europejskim pod koniec XIX wieku i w pierwszych dekadach XX wieku, związanych z odrzuceniem teatru mieszczańskiego i próbami zastąpienia go nowymi formami teatralnymi. Pierwsze przejawy Wielkiej Reform Teatru związane były z naturalizmem oraz pojawieniem się nowocześnie pojmowanej reżyserii. Wkrótce jednak zdecydowana większość artystów zwróciła się przeciwko naturalizmowi, głosząc hasła reteatralizacji teatru oraz konieczność poddania całości przedstawienia woli "artysty teatru", który miał być mistrzem inscenizacji. Wspólne przedstawicielom Wielkiej Reformy Teatru było dążenie do odrzucenia dekoracji malowanych na rzecz nowoczesnej scenografii, uznawanej za sztukę całościowego kształtowania przestrzeni teatralnej. W poszukiwaniu alternatywy dla teatru mieszczańskiego zwrócono się ku dawnym konwencjom teatralnym, a także ku teatrom pozaeuropejskim. Proces ten doprowadził do wzrostu zainteresowania historią i teorią teatru, a w efekcie do powstania teatrologii. Wielka Reforma Teatru była pierwszym etapem trwającego do dziś ruchu związanego z kryzysem podstawowych elementów i cech teatru Zachodu, a także ze zmianami zachodzącymi w życiu społecznym, które sprawiły, że teatr stracił rangę najważniejszego widowiska kultury zachodniej. Głównymi przedstawicielami Wielkiej Reformy Teatru byli: A. Appia, E.G. Craig, A. Antoine, G. Fuchs, O. Brahm, P. Fort, a w Polsce L. Schiller.

Zarzuela- hiszpańska odmiana przedstawień dramatyczno- muzycznych powstała w II połowie XVII wieku jako rozrywka dworska. Za pierwszą zarzuelę uznaje się "El laurel de Apollo", napisaną w 1658 roku przez P. Calderona de la Barkę. W XVII i na początku XVIII wieku zarzuela o tematyce mitologicznej stanowiła popularną rozrywkę dworską, ale z czasem zaczęła ją wypierać włoska opera. Pozycję odzyskała w II połowie XVIII wieku, dzięki librettom R.F. de la Cruz, który wprowadził do zarzueli tematy z codziennego życia ludu. Zarzuele powstają i dziś, przy czym obecnie podlegają wpływom popularnych rewii i musicali.

Zielony Balonik- legendarny kabaret artystyczno- literacki działający w Cukierni Lwowskiej Jana Michalika przy Floriańskiej 45 w Krakowie. Inauguracyjny wieczór odbył się 7 X 1905 roku. Początkowo stanowił rodzaj artystycznej zabawy środowiska cyganerii krakowskiej, ale od 1906 roku stopniowo zaczęły przeważać regularne i starannie przygotowane programy. Najważniejszymi osobowościami byli: autor większości tekstów T. Boy- Żeleński, ich znakomity wykonawca T. Trzciński, kompozytor i akompaniator W. Noskowski oraz konferansjer S. Sierosławski. Na wieczory Zielonego Balonika można było wejść wyłącznie za specjalnymi zaproszeniami. Po 1912 roku działalność kabaretu stopniowo wygasała, by zakończyć się ostatecznie w 1915 roku.

Zmiana otwarta- zmiana dekoracji odbywająca się przy otwartej kurtynie i mająca charakter wydarzenia zachodzącego w ramach świata przedstawionego na scenie. W teatrze XVII-XIX wieku była wielką atrakcją widowiskową, a jej wykonanie wiązało się z wykorzystaniem licznych urządzeń technicznych. Stosowano ją chętnie w operze, zwłaszcza w scenach "czarodziejskiej" zmiany wyglądu sceny.

Napisane na podstawie: "Podręczny słownik terminów literackich", pod redakcją Henryka Sułka, Kraków 2005.

Dariusz Kosiński, "Słownik teatru", Kraków 2006.