1. J. B. Lamarck: organizmy żywe powstają z materii nieożywionej, skomplikowane z prostych, doskonałe z niedoskonałych. Z pierwotnych organizmów powstały zwierzęta i rośliny. Cechy nabyte w ciągu życia osobnika dziedziczą się u potomków. Organy nieużywane zanikają.
  2. Karol Karol F. Kafka Proces, bohater epizodyczny; wuj Józefa K., obywatel ziemski z prowincji, jest zaniepokojony procesem Józefa K., bo boi się że wpłynie on ujemnie na sytuację rodziny. Chce pomóc ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Darwin: organizmy zawsze wydają więcej potomstwa, niż może przetrwać w określonych warunkach środowiska. Osobniki konkurują o przetrwanie, te z lepszymi cechami przeżywają, z gorszymi giną (dobór naturalny). W każdym kolejnym pokoleniu osobniki są lepiej przystosowane do środowiska, a korzystne cechy przekazywane potomstwu, które dzięki nim może zdobyć przewagę nad pobratymcami i przekazać cechę dalej (utrwalenie się cechy korzystnej). Ewolucji podlegają drobne zmiany, bo wielkie naruszyłyby równowagę życiową (dobór naturalny "nie widzi" dalekosiężnego celu, jedynie "zamienia elementy miejscami"). Dobór stabilizujący niweluje wszelkie odchylenia od normy, działa w środowiskach ustabilizowanych. Dobór kierunkowy przesuwa wartość cechy w danym kierunku, działa w środowiskach zmieniających się kierunkowo (ochładzanie, osuszanie). Dobór rozrywający eliminuje osobniki o średniej wartości cechy (np. preferencje drapieżnika).
  3. Świadectwa ewolucji. Należą do nich świadectwa
    1. bezpośrednie - skamieniałości (elementy szkieletu, łodygi, liście i owoce roślin):

- odlewy (np. odlew archeopteryksa w miękkim łupku)

- odciski (odciski paproci w węglu)

- inkluzje ( owady Owady najliczniejsza w świecie zwierząt gromada. Owady są lądowymi, tchawkodysznymi stawonogami. Mimo dużej rozmaitości kształtów i rozmiarów u wszystkich owadów plan budowy jest taki sam. ... Czytaj dalej Słownik biologiczny i pajęczaki w bursztynie)

  1. pośrednie:

- żyjące skamieniałości (latimeria, skrzypłocz, owady pierwotnie bezskrzydłe, hoacyn, hatteria,

dziobak; miłorząb dwuklapowy, psyloty)

- kopalne formy przejściowe, dowody ciągłości rodowodu żyjących wielkich gromad, np. 

seymuria (płazy/gady), ichtiostega Ichtiostega przedstawiciel wymarłych płazów (meandrowce), który wykazywał cechy charakterystyczne zarówno płazów, jak i ryb forma przejściowa. Szczątki ichtiosteg odkryto w górnodewońskich ... Czytaj dalej Słownik biologiczny (ryby/płazy), archeopteryks (gady/ptaki), cynoganatus

(gady/ssaki)

anatomia Anatomia dział biologii zajmujący się budową wewnętrzną organizmów. Zależnie od przedmiotu badań wyróżnia się: anatomię roślin oraz anatomię zwierząt i człowieka. Podstawowymi metodami są: ... Czytaj dalej Słownik biologiczny porównawcza - dostarcza dowodów wspólnego pochodzenia organów o różnej

funkcji, położeniu lub anatomii u zwierząt mających wspólnego przodka (narządów

homologicznych, np. łuski rekina i zęby, trąba słonia i nos, płetwa wieloryba i ręka),

odróżnia homologie od analogii (organów lub ich układów o podobnym wyglądzie,

położeniu bądź funkcji, lecz rozwijających się niezależnie od siebie w toku ewolucji; np. 

skrzydło ptaka, owada i nietoperza)

- organy szczątkowe - okazałe u przodka, zdegenerowane częściowo lub całkowicie u 

potomków w związku z utratą pierwotnej funkcji; np. trzecie oko u niektórych gadów

(rozwinięte gorzej, niż oczy parzyste), metameria Metameria CZŁONOWANIE.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
mięśni grzbietu i brzucha u człowieka (por.

z rybą), mięśnie stroszące włosy u człowieka, jelito Jelito odcinek przewodu pokarmowego rozpoczynający się od odźwiernika żołądka, a kończący się odbytem. Wyróżnia się dwie części: jelito cienkie i grube. U wyższych kręgowców jelito cienkie ... Czytaj dalej Słownik biologiczny ślepe u człowieka (pozostałość po etapie

roślinożerności w ewolucji)

- atawizmy - organy lub cechy szczątkowe lub zanikłe, które pojawiają się sporadycznie (np.

ogon, obfite owłosienie lub mięśnie małżowinowe u człowieka, dodatkowe pary sutków)

- świadectwa biochemiczne

-- podobieństwo sekwencji nukleotydów w DNA

-- podobieństwo białek (podobna budowa i funkcje zwł. enzymów, sekwencja Sekwencja kolejność ułożenia - najczęściej kolejność występowania monomerów w cząsteczce biopolimeru, np. aminokwasów w białku lub nukleotydów w kwasach nukleinowych. S. bywa też określana jako ... Czytaj dalej Słownik biologiczny aminokwasów)

- świadectwa embriologiczne

-- podobieństwo wczesnych stadiów zarodkowych organizmów należących do danego typu

(np. kręgowców, szkarłupni, przedstrunowców)

-- podobieństwo stadiów larwalnych (np. wśród pierwoustych i wtóroustych)

-- podobieństwo stadiów larwalnych i dojrzałych (np. szpary skrzelowe i ogon u zarodków

wszystkich kręgowców, nawet nie oddychających skrzelami i nie posiadających ogona;

podobieństwo między gąsienicami owadów a wieloszczetami)

  1. Mechanizmy ewolucji
    1. mutacje - generator zmian w puli genetycznej populacji. Niekorzystne (najwięcej), neutralne (często) i korzystne (prawie nigdy); genowe (punktowe), chromosomowe i genomowe.
    2. dobór naturalny - selekcjoner, wybiera te osobniki, którym geny zapewniają lepsze dostosowanie, niż innym tego samego gatunku (ważna "zawartość" genu + zdolność współpracy z resztą genomu)
    3. dryf genetyczny - utrwalanie się genów w sposób przypadkowy, bez względu na ich wpływ na dostosowanie osobnika wskutek tzw. wąskiego gardła (drastycznego spadku liczebności populacji)
    4. dostosowanie - różnica zdolności przeżycia i pozostawienia potomstwa pomiędzy osobnikami tej samej populacji
    5. rodzaje doboru: kierunkowy (jednokierunkowy wpływ na cechę), stabilizujący (przeciw skrajnym wartościom cechy), rozrywający (faworyzujący skrajne wartości cechy)
    6. specjacja Specjacja proces powstawania gatunków. W zależności od warunków przestrzennych, w których zachodzi specjacja wyróżnia się specjację allopatryczną, gdy populacje są geograficznie izolowane i ... Czytaj dalej Słownik biologiczny - rozpad populacji osobników należących do jednego gatunku na dwie lub większą liczbę populacji (i gatunków) wskutek fizycznej izolacji (s. allopatryczna) lub bez niej (s. sympatryczna); ewolucja Ewolucja ogół zmian, jakie zachodziły w historii organizmów na Ziemi od momentu pojawienia się życia do chwili obecnej. Obejmuje zmiany właściwości organizmów, powstawanie nowych grup ... Czytaj dalej Słownik biologiczny filetyczna - zamiana jednych gatunków na inne w wyniku "płynnej" ewolucji cech Cech organizacja zawodowa rzemieślników w miastach średniowiecznych. Na zachodzie Europy cechy powstały w X-XII w. Ich celem była obrona interesów rzemiosła i praw członków. Organizowały także ... Czytaj dalej Słownik historyczny gatunkowych
    7. izolacja Izolacja uniemożliwienie krzyżowania się osobników populacji, co powoduje brak przepływu genów między nimi. Z czasem prowadzi to do różnicowania się puli genowej dwóch grup pierwotnie należących ... Czytaj dalej Słownik biologiczny reprodukcyjna - zaistnienie bariery uniemożliwiającej przepływ genów

- prezygotyczna: nie dochodzi do powstania zygoty; i. mechaniczna - niedopasowanie

narządów płciowych; i. ekologiczna - skutek odmienności siedlisk; i. etologiczna -

powstanie drastycznych różnic w zachowaniu, zwł. obyczajów godowych lub rozmijanie się

okresów rui;

- postzygotyczna: potomstwo jest niepłodne

5) Niektóre właściwości ewolucji

a. tempo - jest zmienne, np.  gady Gady PRZEDSTAWICIELE
jaszczurki: jaszczurka zwinka, jaszczurka zielona, padalec;
węże: wąż Eskulap, żmija zygzakowata, zaskroniec;
żółwie: żółw błotny;
krokodyle: krokodyl ...
Czytaj dalej Słownik biologiczny
mezozoiczne przez ponad 100 mln lat blokowały nisze, które ssaki Ssaki stałocieplne kręgowce lądowe, niektóre wtórnie wodne (delfin, płetwal). Wszystkie ssaki oddychają płucami (płuca pęcherzykowate), mają czterodziałowe serce (2 przedsionki, 2 komory) i dwa ... Czytaj dalej Słownik biologiczny

zajęły w krótkim czasie po ich wyginięciu; zależy też od samej niszy (np. latimeria Latimeria jedyny współczesny przedstawiciel ryb trzonopłetwych. Ciało l. jest masywne, bocznie spłaszczone, pokryte dużymi łuskami. Płetwy parzyste osadzone są na umięśnionych trzonach. Płetwa ... Czytaj dalej Słownik biologiczny żyjąca w głębinach

oceanu praktycznie nie ewoluuje od czasów paleozoiku; krokodyle, żółwie i legwany nie zmieniają się 

przez setki milionów lat, podczas gdy ssaki, ptaki Ptaki gromada stałocieplnych kręgowców. Ptaki posiadają zdolność do aktywnego lotu, co pociągnęło za sobą szereg przystosowań w ich budowie i fizjologii. Mają opływowy kształt ciała, ... Czytaj dalej Słownik biologiczny ryby Ryby zmiennocieplne kręgowce wodne. Ryby są najliczniejszą gromadą kręgowców. Stanowią ponad połowę wszystkich współcześnie występujących gatunków zwierząt kręgowych. Ryby żyjąc w ... Czytaj dalej Słownik biologiczny kostnoszkieletowe Kostnoszkieletowe podgromada ryb posiadających skostniały szkielet. Obecnie najbardziej liczna grupa ryb obejmująca około 20 tys. gatunków (95% dziś żyjących ryb). Ciało tych zwierząt pokrywają elastyczne ... Czytaj dalej Słownik biologiczny przechodzą dynamiczną

ewolucję)

b. nieodwracalność - ewolucja nie może "powrócić do punktu wyjścia", choć nieraz (1) wielokrotnie

doprowadza do podobnych zjawisk i struktur (podobieństwo oka kręgowców i ośmiornic, skrzydła

pterodaktyla i nietoperza) lub (2) do uwstecznienia zaawansowanych nabytków rozwojowych

(uproszczenie układów funkcjonalnych pasożytów w porównaniu do ich wolnożyjących krewnych lub 

zanik oczu u kretów i salamander jaskiniowych)

c. wymieranie - pewne taksony żyją dłużej, inne krócej, ale prawdopodobnie każdy kiedyś wyginie

d.  aromorfoza Aromorfoza znaczna zmiana ewolucyjna w budowie i funkcjonowaniu organizmów, która prowadzi do podwyższenia poziomu ogólnych procesów życiowych. W wyniku aromorfozy organizmy uzyskują cechy ułatwiające ... Czytaj dalej Słownik biologiczny - nabytek ewolucyjny o doniosłych konsekwencjach, zapewniający przystosowanie dla 

wielu taksonów potomnych i do szerokiej gamy środowisk, np. łagiewka pyłkowa, nasienie Nasienie sperma, nasiono.
Czytaj dalej Słownik biologiczny
przetrwalnikowe, szczęka, swoista odpowiedź immunologiczna, kora mózgowa

e.  idioadaptacja Idioadaptacja niewielkie zmiany ewolucyjne, dzięki którym organizmy są lepiej przystosowane do życia w określonym środowisku. Przykładem są zróżnicowane aparaty gębowe owadów, przystosowane do ... Czytaj dalej Słownik biologiczny - nabytek ewolucyjny pozwalający na wąską specjalizację, będący dowodem

pokrewieństwa organizmów, np. szpary skrzelowe, endostyl, struna grzbietowa

f.  konwergencja Konwergencja ewolucja zbieżna - występowanie zbieżnych cech u organizmów należących do odległych grup systematycznych, lecz zamieszkujących takie same środowisko. Przykładem konwergencji jest ... Czytaj dalej Słownik biologiczny - niezależne wykształcenie się podobnej cechy u różnych taksonów i z odmiennych

zawiązków embrionalnych, będące wyrazem podobieństwa nisz ekologicznych; np. odpowiadające

sobie gatunki torbaczy i łożyskowców (kret, wilk Wilk Wilk symbolizuje winę, ciemność, noc, szatana, demony, zniszczenie, dzikość, drapieżność, wojnę, agresję, nieustępliwość, chytrość, przebiegłość, zawiść, chciwość, ... Czytaj dalej Słownik symboli literackich torbowy, miś koala)

  1. antropogeneza Antropogeneza pochodzenie człowieka - zmiany ewolucyjne prowadzące do powstania człowieka. Obecnie uważa się, że człowiek i małpy człekokształtne miały wspólnego przodka, lecz w okresie trzeciorzędu ... Czytaj dalej Słownik biologiczny - czynniki i etapy ewolucji człowieka współczesnego; obejmuje opis Opis jedna z głównych form wypowiedzi (obok opowiadania) w utworze narracyjnym, w liryce zaś jeden z komponentów monologu lirycznego. Opis prezentuje statyczne elementy świata przedstawionego: ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich i chronologię (1) wspólnych przodków człowieka i małp człekokształtnych, (2) istot przedludzkich i (3) form praludzkich; filogeneza Filogeneza rozwój rodowy - ewolucyjna historia rozwoju gatunku lub innej grupy systematycznej, od jej pojawienia się na Ziemi do czasów dzisiejszych lub do wymarcia.
    Czytaj dalej Słownik biologiczny
    człowieka; początki sięgają neogenu (miocenu), związane z przejściem pewnych małp człekokształtnych na naziemny tryb życia, następnie z osuszeniem się klimatu i zamieszkaniem środowiska sawann; obejmuje zmiany anatomii i mechaniki kończyn, uzębienia, diety, zwiększenia pojemności czaszki, uzyskania pozycji wyprostnej

6) Etapy antropogenezy

a. w latach 70. XX w. w Aramis w Etiopii odkryto szczątki Ardipithecus ramidus, które datowano na 4,5 mln

lat; istota poruszająca się w pozycji dwunożnej, mózg małpi, sawanny

b. w 1959 w wąwozie Olduvai w Tanzanii znaleziono szczątki Australopithecus, mózg większy, niż u

współczesnych małp, dwunożny chód, wzrost Wzrost zwiększanie rozmiarów i masy ciała. Wzrost jest cechą wszystkich żywych organizmów i następstwem pobierania substancji odżywczych z otoczenia. U jednokomórkowców wzrost wiąże się ze ... Czytaj dalej Słownik biologiczny ok. 1 m., używały narzędzi, wiek ok. 3 mln lat

c. Homo habilisH. erectus - podobne formy zwane potocznie pitekantropem, pojawiły się ok. 2 mln l. t. w

Afryce, zasiedliły Europę i Azję, posługiwały się ogniem i narzędziami, zamieszkiwały jaskinie, mózg

mniejszy niż u współczesnego człowieka, lecz o zbliżonej już wielkości; duży udział mięsa w diecie

d. człowiek neandertalski - pojawił się ok. 250 tys. l. t. w Afryce, liczne osady w Eurazji, gdzie wymarł ok.

10.000 l. t.; być może tylko rasa cz. współczesnego; pochylone ciało

e. człowiek kromanioński - cechy antropologiczne w pełni identyczne z naszymi, 30.000 l. t. zamieszkiwał

jaskinie zachodniej Europy, pozostawił malowidła w Lascaux (Francja) i Altamira (Hiszpania)