Opowieści grozy są od stuleci jedną z najpopularniejszych form rozrywki. Elementy horroru w literaturze romantycznej i współczesnej, ale także w filmie, mają budzić u odbiorcy silne emocje, mają go przestraszyć, zaszokować, wprowadzić niepokój. W okresie romantyzmu ludzie odkryli, że świat nie jest tak prosty i uporządkowany jak przedstawiają go klasycy. Zaczęto fascynować się tym co irracjonalne, tym czego ludzki rozum nie może pojąć. Literatura romantyzmu przepełniona jest elementami horroru, grozy. Jednak ich funkcją nie było tylko wystraszenie czytelnika, stanowiły one bowiem tło do rozmyślań
 i refleksji, pełniły funkcję moralizatorską oraz budowały napięcie i tajemniczość danego utworu. Wprowadzano zatem fantastyczne postacie, takie jak: duchy, zjawy, upiory, miejscami akcji były tajemnicze, opuszczone cmentarzyska, stare zamki, właściwa akcja rozgrywała się nocą, a bohaterom często towarzyszyły niepokojące zjawiska pogodowe np. burze, wichury.

Jednym z elementów horroru w literaturze romantycznej są, wcześniej już wspomniane, postaci fikcyjne. Poprzez wzbudzenie w odbiorcy strachu pełnią one funkcje pouczającą. Przykładem może być „Świtezianka” Adama Mickiewicza. Utwór opowiada historię miłości tajemniczej dziewczyny oraz młodego strzelca. Dziewczyna, aby sprawdzić szczerość uczuć wybranka, zamienia się w nimfę niezwykłej urody i nad brzegiem jeziora kusi go swoim pięknem. Młodzieniec ulega pokusom, łamiąc tym samym przysięgę wierności. Zdradzona dziewczyna wymierza mu karę – dusza strzelca zostaje zamieniona
 w drzewo. Tematyka ballady pochodzi z ludowych wierzeń – przekonanie o istnieniu nimf wodnych oraz wiara w nieuchronność kary, która należy się wszystkim za złamanie danego słowa: „Bo kto przysięgę naruszy, (…) biada jego złej duszy!”. Jednak w utworze to nie tylko fikcyjni bohaterowie wprowadzają grozę. Ważną rolę odrywa tu przyroda, będąca tłem przedstawionych wydarzeń. Ona także ma cechy fantastyczne – „Woda się burzy i wzdyma”, „Roztwiera paszczę otchłań podwodna”. Jej opisy mają za zadanie odzwierciedlać uczucia bohaterów oraz tworzyć charakterystyczny, tajemniczy i mistyczny dla danego dzieła nastrój. Dzięki dokładnym opisom, nie tylko zjawisk przyrodniczych, ale także zachowań i poczynań postaci, czytelnik może poczuć się świadkiem owych wydarzeń. To sprawia, że dzieło staje się bliskie czytelnikowi, wzbudza w nim określone emocje.

Za najwybitniejszego twórcę literatury grozy jest uważany Edgar Allan Poe. Jego poezję charakteryzuje nastrój tajemniczości i wysublimowanej fantazji. Tematyka utworów oscyluje wokół zagadnień śmierci, wraz ze skutkami rozkładu ciała, problemem przedwczesnego pochówku, ożywiania zmarłych. Jego prozę charakteryzuje także silny psychologizm postaci oraz surrealistyczne, skrajnie brutalne opisy makabry. Wiele motywów, które miały wzbudzić w czytelniku strach, opartych jest na wierzeniach ludowych oraz ówczesnych lękach i przekonaniach. W „Przedwczesnym pogrzebie” z 1844 roku Poe odwołuje się do powszechnego w tym okresie strachu przed pogrzebaniem żywcem. Narrator opisuje wydarzenia w sposób bardzo rzeczywisty, możliwość pochowania żywego człowieka oraz uczucia z tym związane wywołują u odbiorcy przerażenie. Fobia i strach narratora – „Nie znamy niczego równie rozpaczliwego na ziemi, nie możemy wyśnić niczego bodaj na poły równie potwornego w otchłani najostateczniejszych piekieł” – przekładają się na emocje czytelnika. Poe skupia się na pierwotnych lękach związanych z zatarciem granicy między tym, co żywe, przynależące do świata rzeczywistego, i tym co martwe, niezrozumiałe. Jednym z jego najbardziej znanych i cenionych dzieł jest wiersz „Kruk”. Utwór ten trzyma czytelnika w napięciu, jest tajemniczy, budzi strach i grozę. Bohaterem poematu jest mężczyzna studiujący nocą zakurzone księgi któremu wizytę składa mówiący kruk. Zgodnie z ludowymi wierzeniami kruka uznawano za ptaka nieczystego, wieszczącego nieszczęście i śmierć. Z akcji wynika jednoznacznie, że kruk nie jest przychylnie nastawiony do człowieka, świadczą o tym krwawy, ponury wzrok, który wbija jak nóż w serce, i całkowity brak empatii. „Nevermore!” (Nigdy już![1]) – to refren kończący każdą strofę, a jednocześnie odpowiedź kruka na wszystkie pytania i wątpliwości podmiotu lirycznego, to podsumowanie rozważań o przyjaźni, nadziei, możliwości zagłuszenia bólu, myśli o przyszłości. Cały utwór przepełniony jest nastrojem szaleństwa, horroru, paranoi, który udziela się odbiorcy. Bohater ostatecznie popada w obłęd, zaczyna rozpaczliwie krzyczeć, próbuje odgonić ptaka, w końcu poddaje się, sam powtarzając za nim „Nigdy już!”. Możliwości interpretacji „Kruka” jest wiele, być może bohater nigdy już nie zobaczy zmarłej dziewczyny, bo jej dusza nie istnieje, może nigdy już nie wyzwoli się z więzów smutku. Jakie znaczenia zawiera w sobie refren „Nigdy więcej![2]”? Pesymistyczna wróżba, prawda o przepaści dzielącej świat zmarłych i żywych, przemijanie, manifest romantyczny, tajemnica… Ogólny złowieszczy nastrój skłania więc do refleksji i przemyśleń nad sensem dzieła.

Współczesna literatura grozy nieco różni się od tej z czasów romantyzmu. Dziś literatura romantyczna nie wywiera tak silnych emocji jakie wywierała w ludziach owej epoki. Jednak współcześni pisarze wzbudzają w nas uczucie grozy również poprzez zabawę z ludzką psychiką, poszukiwaniem zła w człowieku lub otaczającym świecie. Powieści grozy przynoszą bezpieczną rozrywkę, zapewniają nam strach, przerażenie, ale tylko fikcyjnie, tymczasowo. Czytelnik zajmuje zewnętrzną pozycję, z której obserwuje fikcjonalną rzeczywistość, będąc całkowicie świadomym, że to nierealny, wyobrażony świat, który w każdej chwili może opuścić. To dlatego wielu ludzi, będąc spragnionym silnych emocji i wrażeń, tak często sięga po horror. Obecne powieści grozy charakteryzuje zaawansowana technika zmian i zwielokrotniania perspektyw obserwacji, która zapewnia czytelnikowi zmiany punktu widzenia i postrzegania zdarzeń pod rozmaitym kątem. Przejrzysty układ ról ułatwia czytelnikowi postawienie samego siebie na miejscu dobrej postaci i wspólną walkę przeciwko wrogowi. Główni bohaterowie powieści Stephena Kinga pt. „Lśnienie”, którzy pojawiają się w hotelu „Panorama”, z początku wydają się być bardzo sympatycznymi, normalnymi ludźmi. Obserwacja zachowań każdego z nich rodzi współczucie. Pobyt w hotelu z czasem zaczyna wpływać destruktywnie na bohaterów. Jack popada w obłęd, dąży do zabicia swojej rodziny, staje się tym złym i negatywnym bohaterem. Jego żona Wendy i syn Denny zmuszeni są walczyć o przeżycie. Czytelnik ma okazje do naśladowania i spróbowania różnych ról z bezpiecznej i dającej się kontrolować pozycji. Może odgrywać w wyobraźni podjętą rolę ofiary, a także zabronioną rolę złoczyńcy. Poprzez rolę w fikcjonalnej rzeczywistości zyskuje więc pośredni dostęp do pewnych emocjonalnych doświadczeń, podczas gdy nigdy nie zaprzestaje utrzymywać dystansu i bezpiecznej pozycji obserwatora. W wyniku wybuchu hotelu ginie Jack oraz złe moce zamieszkujące owy hotel. Ta ostateczna porażka umacnia wiarę czytelnika w to, iż zło może zostać ujarzmione lub pokonane, dając tym samym ulgę i satysfakcję zwycięstwa.

Powieść grozy, która wraz z rozwojem kina o tej samej tematyce przyjęła miano horroru, aż do dziś pozostaje nieśmiertelna. Świadczy to o niezmienności ludzkiej natury i stałych potrzebach względem dzieł literackich. Człowiek chce mieć możliwość ujarzmiania tego, czego się boi, chce doświadczać i opanowywać przerażające sytuacje w kontrolowanych warunkach. Potrzebę takich wrażeń docenili romantycy – mistrzowie grozy, oraz współcześni twórcy horrorów. Literatura grozy pozwala przeżyć w wyobraźni nieprzyjemne sytuacje i tym samym doświadczyć najsilniejszych, najbardziej skomplikowanych ludzkich uczuć – strachu, cierpienia, przerażenia – na wygodny dystans. W epoce romantyzmu literatura grozy osłabiała wiarę w moc rozumu, uczyła pokory wobec niezrozumiałych, nadnaturalnych zjawisk. Tego typu literatura – jak zauważa Kruszelnicki – „najczęściej karmi się problemami aktualnymi w społeczeństwie w danym czasie. Horror staje się tym specyficznym rodzajem sztuki, która przerysowuje i zaostrza kształty niepokojących nas zjawisk, jeszcze bardziej zwracając ku nim naszą uwagę”. Horror zatem wprowadza element zagrożenia i dramatyzmu, dając możliwość wzbudzenia silnych emocji, wyrwania z rutyny codzienności, poczucia więzi empatycznej z bohaterami danego utworu. Różnego rodzaju formy ekspresji stosowane w literackim, ale też filmowym horrorze są zdolne do stworzenia doświadczenia grozy i przekształcenia go w satysfakcjonujące fikcyjne doznanie.

 
 

[1] Tłumaczenie Zenona Przesmyckiego

[2] Tłumaczenie Władysława Jerzego Kasińskiego