Średniowiecze 476 – 1453 / 1492 / 1440

Średniowiecze wczesne do końca X w. i średniowiecze dojrzałe do XV w.

Piśmiennictwo w Polsce:

Okres I – XI – XII – faza bezwzględnej dominacji języka łacińskiego. Przewaga prozy nad poezją. Tworzyli głównie obcokrajowcy, zajmując się zazwyczaj hagiografią i dziejopisarstwem (kroniki)

Okres II – XIII – XIV – wciąż dominowała łacina, ale twórcami byli głównie Polacy, wykształceni w kraju. Proza wzbogaciła się o kaznodziejstwo, natomiast liryka rozwinęła się tworząc takie gatunki jak hymny, tropy, sekwencje i oficja rymowane. Uprawiano też dramat liturgiczny.

z XIV w pochodzą już znane nam teksty takie jak Kazania świętokrzyskie i Psałterz floriański, a pod koniec XIII w. miała powstać Bogurodzica.

Okres III – XV – ekspansja języka polskiego.

Łacina wciąż pozostawała w użyciu twórczym, ale powoli teksty pisane w tym języku zaczęły prezentować tendencje humanistyczne w literaturze.

TWÓRCZOŚĆ USTNA

Dominował sylabizm (popularne formaty uważano 7, 8, 10, 11 i 13 zgłoskowiec. W pieśniach pojawiały sięrównież refreny) i asylabizm (długość wersu zależała od długości zdania). Wyróżniano pieśni obrzędowe,miłosne, kultowe i biesiadne. Podania ludowe zostały częściowo uwzględnione przez kronikarzy takich jak Anonim tzw. Gall i Wincenty Kadłubek.

POCZĄTKI PIŚMIENNICTWA ŁACIŃSKIEGO – ROCZNIKI I DOKUMENTY

Roczniki – annales: Rocznik Jordana, Rocznik Rychezy – od imienia żony Mieszka

II Kroniki Galla Anonima

Epigrafy – umieszczane na narobkach – Nagrobek Bolesława Chrobrego !!!!

– Dwa wątki treściowe –pochwała Chrobrego jako chrześcijanina oraz pochwała Chrobrego jako króla. Składa się z 14 wersów leonijskich

HAGIOGRAFIA

Trzy podstawowe gatunki. Passio Vita Miracula

Żywoty Pierwszy św. Wojciecha Jana Kanapariusza. Urodzony w 962 roku Św. Wojciech był Czechem z pochodzenia. Został wybrany biskupem Pragi, ale jego rządy nie trwały zbyt długo, bo wdał się w konflikt z duchowieństwem i możnymi. Musiał zwiać do Rzymu, skąd usiłował udać się w Pielgrzymkę do Jerozolimy ale skończyła mu się jakoś na Monte Cassino. Finalnie postanowił wstąpić do klasztoru benedyktynów. W tym samym czasie zabiegano mocno o to, by powrócił na opuszczony tron biskupi w Pradze. Powrócił, ale po niedługim czasie popadł w jeszcze większe konflikty, więc znów musiał jeszcze szybciej zwiewać do Rzymu. Wystarał się po pozwolenie na prace misjonarskie i w ten sposób trafił do Polski na dwór Bolesława Chrobrego. Wysłał wtedy list do Pragi z pytaniem, czy rodacy go przyjmą ale odsłali go z kwitkiem. Pojechał więc na wyprawę misyjną do Prus gdzie w sposób dość jednoznaczny pozbawiono go głowy osadzając ją na palu w 997 roku. Bolesław Chrobry wykupił szczątki męczennika i pochował je w Gnieźnie.

2

Tekst jest swoistym pomieszaniem passio, vita i rozrzuconych gdzieniegdzie miaraculów. Czytelnik zauważa również dwa zupełnie skrajne obrazowania bohatera. Jeden zgodny z intencją twórcy, pokazuje nam św. Wojciecha jako pokornego, oddanego Bogu, umartwiajacego swe ciało i z radością umierającego za wiarę świętego człowieka, a z drugiej strony nieco jakby między wierszami widzimy postać pełną słabości, konfliktową, pyszną i bardzo gwałtowną. Tekst napisany został stylem prostym, przejrzystym ale jednocześnie nie pozbawionym pewnej ozdobności.

„Żywot drugi św. Wojciecha” Brunon z Kwerefurtu

Pierwsza rzecz odróżniająca ten tekst od tekstu Kanapariusza to dynamika postaci. W miejsce statycznego rysunku psychologicznego bohatera, Brunon z Kwerefurtu ukazuje nam zmienność i złożoność psychologiczną postaci. Okazuje się nagle, że ojciec był kobieciarzem, matka za słaba by temu zapobiec. Samemu Wojciechowi nie zawsze chciało się uczyć, natomiast z przyjemnością oddawał się zabawom i uciechom jak najbardziej cielesnym i doczesnym

 i zmienił się na lepsze tak naprawdę dopiero po wyniesieniu go na biskupstwo. Tekst został napisany stylem niezwykle kwiecistym (oriatio difficillis). Inne teksty tego autora to ‘Żywot pięciu braci męczenników” opowiadający o zamordowaniu w Polsce tych właśnie braci. Ciekawym zabiegiem stylistycznym jest próba zastosowania trójpodziału na exordium,narratio i conclusio czyli wstęp, opowiadanie i zakończenie. Ciekawym tekstem był również „List do króla Henryka II” charakteryzujący świetnym stylem oraz zgodnością z wymogami epistolografii. Usiłuje przekonać Henryka II, żeby nie walczył z dobrym chrześcijaninem, Bolesławem Chrobrym, jednakże argumenty przez niego stosowane często mają bardziej posmak jawnych gróźb niż delikatnej perswazji.

RODZIME ŻYWOTY ŚW. WOJCIECHA

Istniała zaginiona ‘Pasja św. Wojciecha’ zaś w Niemczech sporządzono coś na kształt wyciągu z tego tekstu

Sanctus Adalbertus, który skupia się na okresie bytności bohatera w Polsce. Zauważono w tym tekście odejście od faktografii na rzecz idealizacji bohatera. Jeszcze wyraźniejsze tego typu tendencje pojawiają się w tekście ‘Tempore illo’ – Onego czasu, utworu o 3 częściowej kompozycji

MODLITEWNIK GERTRUDY

Gertruda była chyba pierwszą polską pisarką, córką Mieszka II i Rychezy. Jest to zbiór około 100 łacińskich modlitw. Z modlitw osobistych wyłania się dramatyczny obraz rozdartej, nieszczęśliwej kobiety zewsząd otoczonej przez wrogów, żyjącej w nieustającym strachu przed szatanem i złymi ludźmi.

DZIEJOPISARZE I ICH TWÓRCZOŚĆ

Gall Anonim i ‘Gesta królów i książąt polskich’. Gallem nazwał go Marcin Kromer. narodowość kronikarza nie jest znana, przypuszcza się, że pochodził z Francji lub ogólniej pojętego kręgu kultury romańskiej, a już na pewno wykształcony był w którymś z francuskich ośrodków kształcenia. Przybył na dwór Bolesława Krzywoustego i tutaj wziął się do pisania kroniki, czas jej powstania określa się między 1113 a 1116 rokiem. Autor zaczął kroniki od prezentacji przodków Krzywoustego a zakończył na czasach sobie współczesnych. Dzieło zostało podzielone na 3 księgi.

I – historia dynastii i kraju, kończy się na cudownym poczęcia Bolesława Krzywoustego przez jego matkę, Judytę (Herman i Judyta nie mogli doczekać się potomka, więc doniesiono im, że mogą wybłagać dziecko wysyłając postać ludzką odlaną ze złota wraz z darami do klasztoru św. Idziego w Prowansji, gdzie mnisi w podzięce za dary trzydniowym postem i modłami wybłagają potomka dla małżeństwa). Jest to opowieść o dawnych dziejach państwa, a także dokładne umiejscowienie Polski na ówczesnej mapie Europy. Polska jest przedstawiona jako piękny, zdrowy, żyzny i chrześcijański oczywiście kraj. Zauważyć należy również, że Gall po raz pierwszy wprowadza do użycia słowo ‘patria’ – ojczyzna.

3

Znajdziemy tu również podania wielkopolskie o królu Popielu, Piaście i Siemowicie. Tworzy obraz herosów,opisując dokonania Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Bolesława Szczodrego. Opisując sławny konflikt z biskupem krakowskim, Stanisławem oskarżonym o zdradę, zachowuje daleko idącą powściągliwość.

II – wczesny okres życia Bolesława Krzywoustego od 1085 roku do 1109.Niepochlebie ocenia okrespanowania Władysława Hermana jako czas niestabilności, konfliktów i niepotrzebnych wojen. Zaznacza też istnienie konfliktu Hermana z nieprawym synem Zbigniewiem, który mógłby stanowić zagrożenie dlaKrzywoustego w staraniach przyszłych o tron

III – obejmuje czas największego rozkwitu władzy króla, opisuje jego zwycięstwa polityczne i militarne, począwszy od walk z Pomorzanami aż po rok 1113, gdzie relacja urywa się bez zakończenia. Widzimy tu bohaterskie walki z Pomorzanami, z niemieckim cesarzem Zbigniewa, a na końcu bohaterską obronę przed Czechami i Prusami. Obraz wspaniałego rycerza psuje zbrodnia jaką popełnił na swym bracie, Zbigniewie, jednak autor stara się wybielić króla jak tylko się da, zaznaczając, że zbrodnia nie była wyrachowana, tylko król po prostu dał się ponieść zapalczywości i odbył później właściwą pokutę poszcząc publicznie przez 40 dni, leżąc na ziemi i włosienicy. Tekst jako taki ma oczywiście strukturę annalistyczną, co oznacza, że wydarzenia są uporządkowane chronologicznie, jednakże bez konkretnych dat. Tekst jest pisany kunsztownie zrytmizowaną prozą, co jednak nie przeszkadza autorowi w stosowaniu rozmaitych środków stylistycznych takich jak metafory, porównania, aliteracje. Można dostrzec swoiste rozdwojenie stylu w tekście. Partie dyskursywne (listy,mowy, komentarze autora) są pisane językiem niezwykle ozdobnym i kunsztownym. Partie narracyjne natomiast są oddane językiem daleko bardziej surowym. Ciekawym spostrzeżeniem jest triadyczność utworu. Trzy księgi, trzy epilogi, trzy listy, trzej królowie. Trójka była liczbą symboliczną, naznaczona świętością. Każdą z ksiąg Anonim poprzedził przedmowami zróżnicowanymi stylistycznie.-  Przed pierwszą umieścił list w tonie pochwalno – dedykacyjnym, skierowany do dostojników dworu i kościoła. Po liście następuję wierszowany skrót – epilogus – opowiadający o cudownym poczęciu Bolesława za wstawiennictwem św. Idziego. Następnie prozaiczna przedmowa.- Przed drugą znów znajdujemy list, skierowany do biskupa Pawła i kanclerza Michała, a następnie znów wierszowany skrót o treści autotematycznej.

- Księga trzecia została poprzedzona listem do ‘czcigodnych kapelanów książęcych’,  następnie zaś autor umieścił wierszowany panegiryk na cześć Bolesława Krzywoustego. Styl przedmów wbrew skromnym zapewnieniom autora jest niezwykle kunsztowny i zdradza doskonałą znajomość ars dictandi oraz sztuki epistolograficznej.

Epilogi: 1. Epicka pieśń o cudownym poczęciu Bolesława Krzywoustego. 56 wersów, ujętych w 14 hymnicznych strof ambrozjańskich o budowie 8a, 8a, 8b, 8b – sprawdzić co to strofa ambrozjańska.

2. Niewielki 12 wersowy utwór o dwudzielnej budowie. 1 część została ułożona leoninami, więc mabudowę iloczasową. i to są dwa pierwsze wiersze. Pozostałe 10 są napisane 15 zgłoskowcem. Tekst zasługuje na uwagę, ponieważ jest pierwszym w naszej literaturze poświęconym całkowicie twórcy i jego pracy pisarskiej.

3. Najdłuższy z wierszy, poświęcony wojennym podbojom Krzywoustego (wojnę z Pomorzanami,Niemcami i Czechami). Składa się z 60 15 zgłoskowych wersów podzielonych na 20 3wersowych strof rymowanych wedle zasady aaa, bbb, ccc... itd. Istotnym tekstem poetyckim jest również Carmen Lugubre – żal po śmierci Bolesła Chrobrego. Tekst jest reprezentantem gatunku średniowiecznych liryków żałobnych – planctus. Gatunek koncentruje się na żywiołowych rozpaczaniach, narzekaniach i pytaniach typu –gdzie jesteś, - czemu odszedłeś. Wywodzi się ze starożytnych pieśni żałobnych. Tekst liczt 30 wersów podzielonych na 10 3wersowych strof o budowie analogicznej do epilogu 3. Personifikowana Polska (ukazana w poprzedzającym liryk fragmencie poetyckim)rozpacza po utracie swego króla.

4

KRONIKA POLSKA MISTRZA WINCENTEGO ZWANEGO KADŁUBKIEM

Urodzony w połowie XII w należał do otoczenia Kazimierza II sprawiedliwego. Prace nad kroniką trwały od 1190 do 1205 roku, zaś dzieje Polski od czasów pradawnych doprowadzone są do 1202 roku. Tekst został podzielony a IV księgi. 3 pierwsze mają formę dialogu prowadzonego przez arcybiskupa Jana i arcybiskupa Mateusza. Dialog był czymś wyjątkowym w ówczesnym dziejopisarstwie. Co prawda tradycję dialogowej struktury tekstu zapoczątkowali już Platon i Cyceron, dzięki którym podobną formę przyjmowały średniowieczne teksty filozoficzne, jednakwoż kronikarstwo unikało tej formy. Sobie natomiast autor wyznaczył pozycję świadka dialogu i z tego miejsca przytacza właśnie wypowiedzi. Rozmowa zostałaprzedstawiona w formie intelektualnej biesiady, kończy ją natomiast deklaracja zmęczenia obu rozmówców.Poza funkcją czysto literacką, zauważa się tu również aluzję do śmierci obu interlokutorów. Są tu dość jasno podzielone role. Jan stawia pytania, komentuje i prowadzi ogólny dyskurs. Zaś rolą Mateusza jest narracja, przytaczanie wydarzeń historycznych. W 4 dialog ustępuje miejsca narracji.

I – pochodzenia narodu polskiego w świetle legend (o Kraku, o pokonaniu smoka, o Wandzie, co nie chciała Niemca i podstępie Lestka z kolcami)

II – od założenia dynastii Piastów do konfliktu Bolesława Krzywoustego z bratem Zbigniewem.

III – od zwycięstw Bolesława Krzywoustego na Pomorzu aż do rozbicia dzielnicowego i śmierci księcia krakowskiego Bolesława Kędzierzawego.

IV – od wstąpienia na tron Mieszka III Starego do wydarzeń w roku 1202. Księga czwarta porzuciła formędialogu na rzecz narracji. Być może dlatego, że okres od 1173 do 1202 roku jest już znany autorowi z autopsji. Tę księgę wypełnia toczący się bardzo długo konflikt między Mieszkiem III Starym a KazimierzemII Sprawiedliwym. Mieszko zgodnie z wolą Bolesława Krzywoustego zasiadł w 1173 roku na tronie jednak po 4 latach został od niego odsunięty. Kadłubek był stronnikiem politycznym Kazimierza Sprawiedliwego, więc Mieszka III – słusznie być może – ukazał jako wzór wręcz bezwzględności i tyranii. Całość poprzedzona została prologiem. Zaczyna się zdaniem ‘Trzech było ludzi, którzy z trzech powodów...’, które wprowadza charakterystyczną dla średniowiecza liczbę trzy jako symboliczną. Otwiera go przypowieść o trzech starożytnych mężach, Kodrusie, Diogenesie i Alkibiadesie, pierwszy unikał teatru, by nie czynic widowiska z własnej nędzy, drugi by nie być posądzonym o chełpienie się urodą, trzeci by nie spotykać się z gminem. Przypowieść zapowiada wprowadzenie toposu skromności, ma pokazać, że autor zabiera się do pisania z najwyższą pokorą, uważając jednocześnie, że jest to przedsięwzięcie polityczne i moralne, mające służyć współczesnym i potomnym, następnie zaś zaznacza, że kronikę pisze na zlecenia księcia Kazmierza Sprawiedliwego.

Kronika jako taka została napisana stylem trudnym i ozdobnym (ornatus difficillis) stosowanym jednak głównie w mowach, listach, pouczających komentarzach. Nieco rzadziej w częściach narracyjnych, ale i tu nie żałował sobie środków stylistycznych takich jak personifikacja i alegoria.

Teksty poetyckie w Kronice Polskiej. Występowały dość często z uwagi na zastosowaną przez autora technikę prosimetrum, czyli przeplatania  fragmentów prozatorskich i poetyckich. W tekście można wyróżnić około 40 różnych fragmentów napisanych wierszem, pomijając cytaty z Owidiusza, Horacego, Wergiliusza etc. Na pierwszy plan wysuwa się obszerny dialog, wtopiony w księgę ostatnią napisany po nagłej śmierci Kazimierza sprawiedliwego. ‘Non est pudor dolore’ – ‘Nie jest wstydem wobec bólu’. 174 wersy ujęte w strofy sekwencyjne typu Lauda Sion (o budowie 8a 8a 7b + 8a 8a 7b). Każdy 3 werskończy się na zgłoskę – ia, a każdy 1 i 2 wers w każdej strofie są jednolicie rymowane. Jest to liturgiczna forma pieśniowa. Utwór ma budowę dialogową, rozmówcami są personifikowane pojęcia: żal, Wesołość, Wolność, Roztropność, Sprawiedliwość i Proporcja. Jedna z wypowiedzi została włożona również w usta autora. Ponieważ pieśń została napisana w związku ze zgonem Kazimierza Sprawiedliwego uważa się ją za epicedium, ale jako że przedstawiono w niej również zaślubiny, bywa określana jako epitalamium.

5

Wesołość – wdowa po zmarłym i Żal to główne postaci. Żal usiłuje zmusić Wesołość do posłuszeństwa, namawiając do poślubienia go. Przekonana obrazem zbliżającej się klęski kraju (opuszczony przez sternikaokręt – zbliża się nawałnica morska – motyw u Horacego, tutaj a później i u Skargi oraz w poezji romantycznej (?) i młodopolskiej) godzi się na mariaż. Obie te postaci są alegorią stronnictwa prokazimierzowskiego (Wesołość) oraz popierającego Mieszka Starego (Żal). Ocena sytuacji należy doautora i zdaje się być ostrzeżeniem przed okazaniem przez Wesołość słabości wobec przeciwnika. Z tekstów poetyckich w Kronice znaleźć można Psalmodię mnichów od św. Idziego, Piosenkę biedaka,(który przygnieciony złotem podarowanym mu przez Bolesława Śmiałego umiera, uprzednio zaśpiewawszy pieśń na cześć szczodrobliwości króla) i bajkę o garnku i skale.

POEZJA RYCERSKA – CARMEN MAURI

Łaciński poemat epicki o losach wojewody Piotra Włostowica, napisana przez benedyktyna imieniem Maur. Nie znamy dziś tekstu oryginalnego, jedynie prozaiczne opracowanie z XVI w. Rzecz rozgrywa się na przełomie 1145 i 1146 roku, traktuje o konflikcie, który powstał między Władysławem II Wygnańcem a synem Bolesława Krzywoustego, który wbrew woli ojca chciał objąć tron jedynowładczy. Włostowic sprzymierzył się ze stronnikami syna Krzywoustego. Akcja zawiązuje się na polowaniu, Władysław żartuje z Włostowica, że żona go zdradza z zaprzyjaźnionym opatem. Włostowic odpowiada, że być może, ale żona Władysława zdradza go z niemieckim rycerzem.

Władysław zamyka się w sobie i żona jego Agnieszka, gdy orientuje się w przyczynie zmiany zachowania męża zaprzysięga zemstę Piotrowi. Przekonuje męża, że Piotr knuje spisek przeciw jego władzy senioralnej, po czym nakłania męża do rozpoczęcia wojny domowej.

Dobek- marszałek dworu – na zlecenie Władysława porywa Włostowica. Młode małżeństwo skazuje Włostowica na wygnanie po uprzednim oślepieniu i ucięciu języka. Roger – wasal Włostowica – organizuje wówczas wraz z Juniorami bunt, który doprowadza do zdetronizowania i wygnania Władysława. Zło w tekście uosabia Władysław, a raczej jego żona, natomiast Włostowic jako taki to wzór cnót.