teoria, odnosząca się głównie do malarstwa i dramatu - stworzona przez S. I. Witkiewicza, powiązana ściśle z głoszoną przez artystę filozofią. Witkacy proponował stworzenie takiej formy teatralnej, która byłaby zestawieniem barw, dźwięków, słów, działań pozbawionych prawdopodobieństwa życiowego i oderwanych od rzeczywistości. Ta specyficzna konstrukcja elementów, których układ zdominowany jest przez zamysł artystyczny, pozwala odczuć twórcy i odbiorcy Tajemnicę Istnienia i doznać metafizycznego wstrząsu. Dla Witkacego tajemnicą było samo istnienie, którego człowiek nie jest w stanie pojąć, doświadczając rozdźwięku pomiędzy poczuciem jedności, którą jest, a wielością elementów, z których się składa i nieskończonością świata. Ten metafizyczny niepokój zniwelować może tylko sztuka, rządząca się zasadami czystej formy, która pozwala odczuć związek wszelkich składników dzieła oraz więź między indywidualną osobowością człowieka a całokształtem świata. Sztuka pozwala więc na przeżycie jedności w wielości, budzi uczucia metafizyczne i poczucie dziwności, pod warunkiem, że rezygnuje z życiowego prawdopodobieństwa. Teoria czystej formy doprowadziła w dramacie do deformacji świata przedstawionego, rezygnacji z prawdopodobieństwa, likwidacji tradycyjnej akcji, odrzucenia logiki i związków przyczynowo-skutkowych oraz motywacji psychologicznych. Tak skonstruowaną sztukę widz miał odbierać jako dziwny sen. Sam Witkacy określił to w słowach: "A więc po prostu szpital wariatów? Raczej mózg wariata na scenie? Możliwe, że nawet tak (…)".